ICD-11: CA21 | SNOMED CT: 263731006 | სპეციალობა: პულმონოლოგი, თერაპევტი
განმარტება
ხველა (Cough) – ფილტვებისა და სასუნთქი გზების ყველაზე ხშირი სიმპტომია. ეს ფიზიოლოგიური რეფლექსია, რომელიც სასუნთქ გზებს სეკრეტისა და უცხო სხეულებისაგან ათავისუფლებს. ხველა ითვლება ქრონიკულად, თუ 8 კვირაზე მეტ ხანს გრძელდება (CHEST Guideline, 2006).
გავრცელება
ხველა ამბულატორიული ვიზიტების ყველაზე ხშირი მიზეზია მსოფლიოში – ამერიკაში ყოველ წელ 30 მილიონი ვიზიტი (Irwin et al., Chest, 2006). ქრონიკული ხველა ზრდასრულთა 10-20 პროცენტს აწუხებს (Morice, Lancet, 2006).
მიზეზები
ვირუსული ზედა სასუნთქი გზების ინფექცია – ყველაზე ხშირი მიზეზი. Rhinovirus, Influenza, COVID-19. ხველა 2-3 კვირა შეიძლება გაგრძელდეს ვირუსული ინფექციის შემდეგ და ეს ნორმალურია.
ასთმა – ბრონქული ასთმა ხველის ვარიანტით შეიძლება გამოვლინდეს, განსაკუთრებით ღამით ან ფიზიკური დატვირთვის შემდეგ. სპირომეტრია სავალდებულო გამოკვლევაა.
კუჭ-საყლაპავის რეფლუქსი (GERD) – მჟავა სითხე სასუნთქ გზებს აღიზიანებს. ხველა ძირითადად ჰორიზონტალურ მდგომარეობაში ან ჭამის შემდეგ ჩნდება. ACE ინჰიბიტორები (წნევის გარკვეული წამლები) ხველის ხშირი მიზეზია.
COPD – ქრონიკული ობსტრუქციული ფილტვის დაავადება – პროგრესული, შეუქცევადი დაავადება. მოწევა მთავარი მიზეზია. პროდუქტული ხველა დილით COPD-ის კლასიკური სიმპტომია.
ბრონქიტი – მწვავე ბრონქიტი ვირუსულია, 2-3 კვირა გრძელდება. ქრონიკული ბრონქიტი წელიწადში 3 თვეზე მეტ ხანს, 2 ან მეტი წლის განმავლობაში ვლინდება. მოწევა მთავარი გამომწვევია.
ტუბერკულოზი – 2 კვირაზე მეტი ხველა, ღამის ოფლიანობა და წონის კლება ერთდროულად – ტუბერკულოზის გამორიცხვა სავალდებულოა საქართველოში.
გამაფრთხილებელი ნიშნები
- ხველა სისხლით (ჰემოფტიზი) – CT სავალდებულოა, სასწრაფო გამოკვლევა
- ხველა და სუნთქვის გაძნელება და ჟანგბადის სატურაცია 94 პროცენტზე დაბლა – 112
- ხველა და ღამის ოფლიანობა და წონის კლება – ტუბერკულოზი ან ლიმფომა გამოსარიცხია
- ბავშვში უეცარი ხველა და სუნთქვის გაძნელება – უცხო სხეულის ასპირაციის ეჭვი – 112
- ხველა და ყლაპვის გაძნელება – საყლაპავის პათოლოგია ან ნევროლოგიური მიზეზი
ხშირად დასმული კითხვები
კ: ხველა 3 კვირაა – ეს ნორმალურია?
პ: ვირუსული ინფექციის შემდეგ ხველა 2-3 კვირა ნორმალურია და ეწოდება პოსტვირუსული ხველა. 8 კვირაზე მეტი ქრონიკული ხველაა და სავალდებულოდ გამოკვლევას საჭიროებს.
კ: ACE ინჰიბიტორებმა ხველა გამოიწვია – რა ვქნა?
პ: ACE ინჰიბიტორები (ენალაპრილი, ლიზინოპრილი, პერინდოპრილი) ხველის გვერდით ეფექტს პაციენტთა 10-15 პროცენტში ავლენს. ექიმთან ვიზიტი საჭიროა პრეპარატის ARB კლასზე გადასართავად.
კ: ბავშვს ღამით ხველა აქვს – რა მიზეზი შეიძლება იყოს?
პ: ღამის ხველა ბავშვებში ხშირად ასთმის, ალერგიული ხახის ანუ post-nasal drip-ის ან კუჭ-საყლაპავის რეფლუქსის ნიშანია. პედიატრი ან ბავშვთა პულმონოლოგი სავალდებულოა.
კ: სიგარეტი დავანებე და ხველა გამიძლიერდა – ეს ნორმალურია?
პ: დიახ, მოწევის შეწყვეტის პირველ კვირებში ხველა ხშირად მძიმდება. სასუნთქი გზების ეპითელი აღდგება და სეკრეტს ექსპელს. 4-8 კვირაში ხველა თავისთავად მცირდება.
კ: ხველა და გულმკერდის სიმძიმე – ეს ფილტვების პრობლემაა?
პ: გულმკერდის სიმძიმე და ხველა ერთდროულად შეიძლება მიუთითებდეს ბრონქიტს, ასთმას, პლევრიტს ან გულის უკმარისობას. გულმკერდის რენტგენი და სპიროგრამა პირველი ნაბიჯია.
კ: ხველა კოვიდის შემდეგ 2 თვეა – Long COVID-ია?
პ: COVID-19-ის შემდეგ 8 კვირაზე მეტი ხველა Long COVID-ის ყველაზე ხშირ სიმპტომებს შორის. Post-COVID ხველა ხშირად ვაგალური ნერვის სენსიტიზაციით. პულმონოლოგი, ნევროლოგი, კვების გამოვლენა – კლინიკურად ეხმარება. ლონგ COVID-ის ეროვნული გაიდლაინები – WHO 2021.
წყაროები
- Irwin RS, et al. Diagnosis and Management of Cough. Chest. 2006;129(Suppl 1):1S-23S.
- Morice AH, et al. BTS guidelines: recommendations for the management of cough in adults. Thorax. 2006;61(Suppl 1):i1-i24.
- NICE. Cough (acute): antimicrobial prescribing. NG120. London: NICE, 2019.
- Global Initiative for Asthma (GINA). Global Strategy for Asthma Management. Updated 2024.
- National Center for Disease Control and Public Health of Georgia (NCDC). Tbilisi, 2023.
ეს გვერდი საგანმანათლებლო მიზნებისთვისაა. ის არ ცვლის ექიმის კონსულტაციას – მიმართეთ ექიმს.
