ICD-11: MH00 | SNOMED CT: 386807006 | სპეციალობა: ნევროლოგი, ფსიქიატრი
განმარტება
მეხსიერების პრობლემები (Memory Problems / Cognitive Impairment) – ახალი ინფორმაციის დამახსოვრების, შენახვის ან გახსენების სირთულეა. ასაკობრივი ცვლილება, ჰალუცინაცია, ინსომნია, სტრესი – ყველა გავლენას ახდენს. სწრაფი პროგრესული მეხსიერების გაუარესება – სასწრაფო ნიშანია.
გავრცელება
55 მილიონი ადამიანი ალცჰეიმერის დაავადებითა და სხვა დემენციებით ცხოვრობს (WHO, 2021). ყოველ 3 წამში ახალი შემთხვევა. საქართველოში 65 წელს ზემოთ მოსახლეობის 5-8 პროცენტი დემენციით (NCDC).
მიზეზები
ალცჰეიმერის დაავადება – ყველაზე ხშირი დემენცია – 60-70 პროცენტი. ბეტა-ამილოიდი. სხვა დემენციებისგან განსხვავება – ბიომარკერები, MRI.
სისხლძარღვოვანი დემენცია – ინსულტის შემდეგ. სეგმენტური პროგრესია. კარდიოვასკულარული ფაქტორების მართვა.
MCI – Mild Cognitive Impairment – ნორმასა და დემენციას შორის. ყოველ წელ 10-15 პროცენტი ალცჰეიმერში გადადის. MMSE ან MoCA – სავალდებულო.
ჰიპოთირეოზი – TSH-ის მომატება. მეხსიერება, კონცენტრაცია, სიხოხვა. TSH – ყოველ მეხსიერების პრობლემაზე.
ვიტამინი B12-ის დეფიციტი – ვეგანები, ხანდაზმულები. ნევროლოგიური სიმპტომები – ადრეული ნიშანი. B12, Methylmalonic acid – სავალდებულო.
სტრესი, შფოთვა, დეპრესია – ფსიქოლოგიური ფაქტორები მეხსიერებაზე ძლიერ გავლენას ახდენს. ფსიქიატრი.
გამაფრთხილებელი ნიშნები
- სწრაფი, პროგრესული მეხსიერების დაქვეითება – სასწრაფო ნევროლოგი
- მეხსიერების დარღვევა ცხელებით – ენცეფალიტი – 112
- პირველ ეპიზოდი 60 წელს ზემოთ – ნორმალური ასაკობრივი ან ადრეული ალცჰეიმერი – ნევროლოგი
- მეხსიერება + პიროვნების ცვლილება – ფრონტალური დემენცია – ნევროლოგი
- მეხსიერება + სიარულის დარღვევა + შარდის შეუკავებლობა – NPH – ნევროლოგი
ხშირად დასმული კითხვები
კ: ასაკობრივი სისუსტე და ალცჰეიმერი – განსხვავება?
პ: ასაკობრივი: ხანდახან ივიწყებ სახელი, მაგრამ გახსოვს მოგვიანებით. ალცჰეიმერი: ახლახან მომხდარი მოვლენები, ახლო ოჯახი, საკუთარი სახელი. ნევროლოგი – MoCA ან MMSE ტესტი.
კ: ალცჰეიმერი ოჯახურია?
პ: APOE-e4 გენი რისკს ზრდის, მაგრამ არ განსაზღვრავს. ადრეული ალცჰეიმერი (50 წლამდე) – PSEN1, APP მუტაციები. გენეტიკური კონსულტაცია – ოჯახური ანამნეზისას.
კ: ალცჰეიმერი პრევენცია შეიძლება?
პ: ინტელექტუალური ურთიერთობები, ვარჯიში, მედიტერანული დიეტა, სოციალური აქტიურობა – ყველა ამცირებს რისკს (Livingston, Lancet, 2020). ჰიპერტენზია, შაქრიანი დიაბეტი, სიმსუქნე – ძლიერი რისკ-ფაქტორები.
კ: MRI-ა საჭირო ალცჰეიმერის დიაგნოზისთვის?
პ: MRI სავალდებულოა სხვა მიზეზების გამოსარიცხად. ალცჰეიმერის სპეციფიური – Amyloid PET ან CSF ბიომარკერები (beta-amyloid, tau). ნევროლოგი გადაწყვეტს.
კ: ალცჰეიმერი – იკურნება?
პ: ამჟამად სრული განკურნება შეუძლებელია. Lecanemab (Leqembi) – ახალი FDA-დამტკიცებული ბიოლოგიური, ადრეულ სტადიაში ეფექტიანი. ადრეული დიაგნოზი – საუკეთესო სტრატეგია.
კ: სოციალური ქსელი და ვიდეოთამაში – მეხსიერებას ზიანს აყენებს?
პ: ინტენსიური ეკრანის გამოყენება ყურადღებას, მოკლევადიან მეხსიერებასა და ძილის ხარისხს ეხება. Dopamine-ის სწრაფი ციკლი ყურადღების ხანგრძლივობას ამცირებს. ეს ალცჰეიმერი არ არის. ეკრანის ჰიგიენა, ძილი, ფიზ. ვარჯიში – ეფექტიანი საპასუხო ზომებია.
წყაროები
- WHO. Dementia. Key facts. Geneva: WHO, 2021.
- Livingston G, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2020 report of the Lancet Commission. Lancet. 2020;396(10248):413-446.
- Jack CR Jr, et al. NIA-AA Research Framework for Alzheimer’s disease. Alzheimers Dement. 2018;14(4):535-562.
- NICE. Dementia: assessment, management and support. NG97. London: NICE, 2018.
- National Center for Disease Control and Public Health of Georgia (NCDC). Tbilisi, 2023.
ეს გვერდი საგანმანათლებლო მიზნებისთვისაა. ის არ ცვლის ექიმის კონსულტაციას – მიმართეთ ექიმს.
