- ორი მონაცემთა ნაკრები, ერთი გადამფარავი რუკა
- რატომ არის წყლის მაჩვენებელი დაავადების მაჩვენებელი
- მუშაკები შუაში
- რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
- როგორ შეუძლია ქვეყანას წყლის 100%-ზე მეტის გამოყენება?
- რატომ თბება ცენტრალური აზია უფრო სწრაფად, ვიდრე სამხრეთ კავკასია?
- ნიშნავს თუ არა მეტი სითბო ავტომატურად მეტ დაავადებას?
- ლიტერატურა
ბოლო კვლევებმა აჩვენა, რომ თურქმენეთი და უზბეკეთი წყლის სტრესის კრიტიკულ ზოლში არიან, რაც ნიშნავს, რომ ისინი ყოველწლიურად იმაზე მეტ მტკნარ წყალს ხარჯავენ, ვიდრე ბუნება აღადგენს. ამასთან, რეგიონში კლიმატური ცვლილებები და სითბო კიდევ უფრო ამძიმებს სიტუაციას, რაც ჯანმრთელობის რისკებს ზრდის. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ წყლის დეფიციტის გამო, ადამიანები და ცხოველები უფრო ახლოს იკრიბებიან, რაც დაავადებების გავრცელების რისკს ზრდის. პრაქტიკული რჩევა: მნიშვნელოვანია, რომ წყლის რესურსების მართვა და გამოყენება უფრო ეფექტური გახდეს, რათა მინიმუმამდე დავიყვანოთ დაავადებების გავრცელების რისკი.
ამ რეგიონის ორი ქვეყანა ყოველწლიურად იმაზე მეტ მტკნარ წყალს იღებს, ვიდრე მისი მდინარეები და წყალშემცველი ჰორიზონტები აღადგენენ. თურქმენეთის წყლის სტრესი 2023 წელს 135,2% იყო, უზბეკეთისა — 123,0%: ორივე FAO-ს „კრიტიკულ“ ზოლშია, ორივე ხარჯავს მარაგს, ზემოთ მდებარე მეზობლების რესურსსა და მომავალს. იმავე რეგიონში 2025 წელი ტაჯიკეთში 1991–2020 წლების საშუალოზე 2,71°C-ით უფრო თბილი იყო, ყირგიზეთში კი — 2,07°C-ით, რაც დაახლოებით ორჯერ აღემატება საქართველოში დაფიქსირებულ ანომალიას. სითბო და წყალი ჩვეულებრივ გარემოს საქაღალდეში ინახება. კავკასიისა და ცენტრალური აზიისთვის ისინი „ერთიანი ჯანმრთელობის“ საქაღალდეს ეკუთვნის, რადგან იქ, სადაც წყალი ილევა, ცხოველები, ადამიანები და პათოგენები ერთსა და იმავე რამდენიმე მეტრ ჩრდილსა და ერთსა და იმავე საწყურებელში იკრიბებიან.
მთავარი დასკვნები
- თურქმენეთი (135,2%) და უზბეკეთი (123,0%) FAO-ს „კრიტიკულ“ ზოლშია — იღებენ იმაზე მეტ მტკნარ წყალს, ვიდრე განახლებადია — მაშინ როცა საქართველო (4,2%), უკრაინა (7,3%) და მოლდოვა (12,4%) საერთოდ არ აფიქსირებენ სტრესს.
- სომხეთს რეგიონში ყველაზე სწრაფად მზარდი წყლის სტრესი აქვს: 2000 წლის 37,7%-დან 2023 წლის 62,0%-მდე, „დაბალი“ ზოლიდან „საშუალოში“. თურქეთი იმავე პერიოდში 31,2%-დან 47,9%-მდე გაიზარდა.
- ცენტრალური აზია ყველაზე სწრაფად თბება: 2025 წლის ანომალიები — +2,71°C (ტაჯიკეთი), +2,07°C (ყირგიზეთი), +2,02°C (უზბეკეთი) და +1,98°C (ყაზახეთი) 1991–2020 წლების საშუალოსთან შედარებით, საქართველოს +0,92°C-ის ფონზე.
- ორი რუკა ერთმანეთს ემთხვევა: ქვეყნები, რომლებიც ყველაზე მეტად თბებიან, ძირითადად ის ქვეყნებია, რომლებსაც ყველაზე ნაკლები წყალი დარჩათ დასაკარგი — სწორედ ეს აქცევს კლიმატურ სტატისტიკას დაავადების გადაცემის პრობლემად.
- ILO-ს შეფასებით, მსოფლიოს 3,4 მილიარდი მუშაკიდან 2,4 მილიარდი ჭარბ სიცხეს ექვემდებარება — 2020 წელს სამუშაო ძალის 70,9%, 2000 წლის 65,5%-დან — წელიწადში 18 970 სიკვდილითა და 22,87 მილიონი პროფესიული დაზიანებით.
ორი მონაცემთა ნაკრები, ერთი გადამფარავი რუკა
პირველი ნაკრები ტემპერატურაა. Copernicus-ის კლიმატის ცვლილების სამსახურის რეანალიზი, Our World in Data-ს მიერ დამუშავებული, თითოეული ქვეყნის 2025 წლის საშუალო ზედაპირულ ტემპერატურას მისივე 1991–2020 წლების საშუალოსგან სხვაობად იძლევა. რეგიონული დიაპაზონი ფართოა და შემთხვევითი არ არის: ცენტრალური აზიის ოთხი რესპუბლიკა და ყაზახეთი +1,59°C-სა და +2,71°C-ს შორის არიან, სამხრეთ კავკასია და შავი ზღვის ქვეყნები კი — +0,92°C-სა და +1,42°C-ს შორის. ტაჯიკეთი — რეგიონის ყველაზე მთიანი და მყინვარებზე ყველაზე დამოკიდებული ქვეყანა — ყველაზე დიდ ანომალიას აფიქსირებს.
მეორე ნაკრები წყალია. SDG-ის ინდიკატორი 6.4.2 მტკნარი წყლის მთლიან აღებას გამოხატავს ხელმისაწვდომი განახლებადი რესურსების პროცენტად, ეკოლოგიური ხარჯვის მოთხოვნების გამოკლების შემდეგ; მონაცემებს FAO აგროვებს AQUASTAT-ის მეშვეობით. FAO-ს ზღვრები ცალსახაა: 25%-ზე დაბალი — სტრესის გარეშე, 25–50% — დაბალი, 50–75% — საშუალო, 75–100% — მაღალი, 100%-ზე მაღალი — კრიტიკული [1]. ამ რეგიონის ორი ქვეყანა 100%-ს აღემატება.
| ქვეყანა | 2025 წლის ტემპერატურული ანომალია (°C, 1991–2020-თან) | წყლის სტრესი 2000 (%) | წყლის სტრესი 2023 (%) | FAO-ს კლასი, 2023 |
|---|---|---|---|---|
| თურქმენეთი | +1,59 | 127,9 | 135,2 | კრიტიკული |
| უზბეკეთი | +2,02 | 153,1 | 123,0 | კრიტიკული |
| ტაჯიკეთი | +2,71 | 81,2 | 69,9 | საშუალო |
| სომხეთი | +1,42 | 37,7 | 62,0 | საშუალო |
| აზერბაიჯანი | +1,02 | 48,5 | 57,5 | საშუალო |
| ყირგიზეთი | +2,07 | 52,1 | 49,7 | დაბალი |
| თურქეთი | +1,25 | 31,2 | 47,9 | დაბალი |
| ყაზახეთი | +1,98 | 29,1 | 33,6 | დაბალი |
| მოლდოვა | +1,12 | 13,6 | 12,4 | სტრესის გარეშე |
| უკრაინა | +1,31 | 23,7 | 7,3 | სტრესის გარეშე |
| საქართველო | +0,92 | 6,6 | 4,2 | სტრესის გარეშე |
რატომ არის წყლის მაჩვენებელი დაავადების მაჩვენებელი
წყლის სტრესი თავისთავად ადამიანს არ ასნებოვნებს. ის აკეთებს იმას, რომ კონტაქტს აკონცენტრირებს. როცა სეზონური ნაკადულები და არაღრმა ჭები შრება, ჯოგები, რომლებიც ათეულ ადგილას დაილევდნენ წყალს, ერთ ადგილას ილევენ; რამდენიმე შინამეურნეობის პირუტყვი ერთ საწყურებელთან ირევა; ველური ბუნება ბინდისას იმავე წერტილთან მოდის. ამ რეგიონის ყველა ზოონოზი, რომელიც ცხოველიდან ცხოველზე და ცხოველიდან ადამიანზე სიახლოვეზეა დამოკიდებული — ბრუცელოზი, ჯილეხი, ტკიპისმიერი ინფექციები, რომლებიც თავად ცხოველებზე მოგზაურობენ — ამ კონცენტრაციის მიმართ მგრძნობიარეა. იგივე დეფიციტი უბიძგებს უფრო დაბალი ხარისხის წყლის გამოყენებას მორწყვისა და პროდუქტის გასარეცხად, სწორედ იქ კი შედის საკვების ჯაჭვში ნაწლავური პათოგენები და რეზისტენტული ორგანიზმები.
სითბო სხვა მექანიზმებით მოქმედებს, მაგრამ იმავე მიმართულებით. ის ახანგრძლივებს Hyalomma-სა და Aedes-ის ვექტორების აქტიურ სეზონს და აფართოებს მათ სიმაღლებრივ არეალს, რაც ყველაზე მეტად სწორედ იმ მთიან ქვეყნებში მნიშვნელოვანია, რომლებიც ყველაზე დიდ ანომალიებს აფიქსირებენ. ის პირუტყვს სტრესავს: გადახურებული ცხოველები მეტს გამოყოფენ, ნაკლებს აწარმოებენ და უფრო ხშირად იკვლებიან არაფორმალურად. და ის ცვლის ადამიანის ქცევას რისკის შემცველი გზებით — ღამის ძოვება, გარეთ ძილი, ყველაზე ცხელ საათებში მუშაობა.
ამ პრობლემას არც გარემოს სამინისტრო ფლობს მარტო და არც ჯანდაცვისა. წყლის განაწილების გადაწყვეტილება სოფლის მეურნეობის სამინისტროში გადაცემის გადაწყვეტილებაა; გვალვის წლის სუბსიდია, რომელიც ჯოგებს ადგილზე ტოვებს გადაადგილების ნაცვლად, ეპიდემიოლოგიური ჩარევაა, ეძახიან მას ასე თუ არა.
მუშაკები შუაში
კლიმატურ და დაავადების მონაცემებს შორის დგანან ადამიანები, რომლებსაც გარეთ ყოფნაში უხდიან. ILO-ს 2024 წლის შეფასებით, მსოფლიოს 3,4 მილიარდი მუშაკიდან 2,4 მილიარდზე მეტი ჭარბ სიცხეს ექვემდებარება — 2020 წელს გლობალური სამუშაო ძალის 70,9%, 2000 წლის 65,5%-დან — და სითბოს მიეწერება წელიწადში 18 970 სიკვდილი, 2,09 მილიონი ინვალიდობით კორექტირებული სიცოცხლის წელი და 22,87 მილიონი პროფესიული დაზიანება, ასევე სამუშაო ადგილის სითბურ სტრესთან დაკავშირებული თირკმლის ქრონიკული დაავადების 26,2 მილიონი შემთხვევა. იმავე ანგარიშით, წელიწადში 15 000 სამუშაოსთან დაკავშირებული სიკვდილი პარაზიტულ და ვექტორულ დაავადებებს მიეწერება, 870 მილიონზე მეტი სასოფლო-სამეურნეო მუშაკი კი პესტიციდებს ექვემდებარება [4].
ამ რეგიონისთვის ეს კატეგორიები ერთ ადამიანს აღწერს და არა ოთხს: მწყემსი, სარწყავი სისტემის მუშაკი, სეზონური მკრეფავი და სასაკლაოს მუშა ერთდროულად სითბოს, ვექტორს, ზოონოზსა და აგროქიმიკატებს ექვემდებარებიან. პროფესიული ჯანმრთელობა სწორედ ის ადგილია, სადაც „ერთიანი ჯანმრთელობა“ კონკრეტული ხდება — და ეს არის ყველაზე თხელი ფენა აქაურ ეროვნულ სისტემებში.
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
აქედან ოთხი პრაქტიკული დასკვნა გამომდინარეობს. დეფიციტი ზედამხედველობის ტრიგერია. რაიონმა, რომლის სეზონური წყლის წყაროებიც შრება, მომდევნო თვეებში პირუტყვთან დაკავშირებული ინფექციების კლასტერიზაცია უნდა მოელოდეს და მოძებნოს; გვალვისა და ზოონოზების რუკები ერთად უნდა იკითხებოდეს და არა ცალ-ცალკე. საწყურებლები ჯანმრთელობის ინფრასტრუქტურაა. იქ, სადაც დეფიციტი ჯოგებს აკონცენტრირებს, საწყურებლების მდგომარეობა და რაოდენობა დაავადების კონტროლის ცვლადია, მათი გაფართოება კი უფრო იაფია, ვიდრე იმის მკურნალობა, რასაც კონცენტრაცია იწვევს. სიუხვე დაცვა არ არის. საქართველოს 4,2% რეგიონში ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია, მაგრამ ეროვნული სიუხვე არაფერს ამბობს კახეთში ან შიდა ქართლში მშრალ ზაფხულზე; ინდიკატორი ეროვნული საშუალოა, გადაცემა კი ლოკალური. დათვალეთ ექსპოზიციის ქვეშ მყოფი მუშაკები. ამ რეგიონის არცერთ ქვეყანას დღეს არ შეუძლია თქვას, მისი მუშაკებიდან რამდენი ექვემდებარება სითბოს — ამ ციფრის გარეშე კი სითბოსგან დაცვა სარეკომენდაციო რჩება.
რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის გარემოსა და კლიმატის გვერდი ზემოთ მოყვანილ ქვეყნების მაჩვენებლებს შეიცავს; კლიმატისა და დაავადებების მონიტორინგი შექმნილია იმისთვის, რომ გვალვისა და დათბობის სიგნალები ზოონოზებისა და ვექტორების ჩანაწერების გვერდით კი არა, მათთან ერთად იკითხებოდეს, ვექტორული ზედამხედველობის რუკა კი ამ დათბობით ნაგულისხმევ არეალის ცვლილებებს მოიცავს. ILO-სა და ევროკავშირის სახელმძღვანელო სითბოს შესახებ სამუშაო ადგილზე შეჯამებულია PHIG-ის ლიტერატურის ბიბლიოთეკაში, ქვეყნების დეტალები — უზბეკეთისა და საქართველოს პროფილებში, ადრეული მოქმედების ეკონომიკური დასაბუთება კი — GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკაში, კლიმატის ცვლილებასა და ჯანმრთელობაზე პრიორიტეტული მოქმედებების გლობალური სარგებელი და ხარჯები.
როგორ შეუძლია ქვეყანას წყლის 100%-ზე მეტის გამოყენება?
ინდიკატორი ადარებს წლიურ აღებას ქვეყნის შიგნით არსებულ წლიურ განახლებად ხელმისაწვდომობას, ეკოლოგიური ხარჯვის მოთხოვნების გამოკლების შემდეგ. 100%-ზე მაღალი მაჩვენებელი ნიშნავს, რომ აღება აღემატება იმას, რაც ყოველწლიურად განახლდება — ეს შესაძლებელია მიწისქვეშა წყლის შევსებაზე სწრაფად ამოღებით, დაბრუნებული ნაკადების ხელახალი გამოყენებითა და ქვეყნის გარეთ სათავეს მქონე მდინარეებზე დამოკიდებულებით. ეს არითმეტიკულად შესაძლებელია და ფიზიკურად მდგრადი არ არის, სწორედ ამიტომ უწოდებს FAO ამ ზოლს კრიტიკულს. თურქმენეთიც და უზბეკეთიც დიდად არიან დამოკიდებული ამუდარიასა და სირდარიაზე, რომლებიც ზემოთ მდებარე მეზობლების მთებში იღებენ სათავეს.
რატომ თბება ცენტრალური აზია უფრო სწრაფად, ვიდრე სამხრეთ კავკასია?
ზღვებისგან დაშორებული კონტინენტური შიდა რაიონები უფრო სწრაფად თბებიან, ვიდრე სანაპირო და საზღვაო გავლენის ქვეშ მყოფი რეგიონები, მაღალმთიანი ზონები კი კიდევ უფრო სწრაფად — ნაწილობრივ თოვლისა და ყინულის საფარის დაკარგვით, რომელიც ადრე მზის სხივებს აირეკლავდა. ტაჯიკეთიც და ყირგიზეთიც უსაზღვრო ქვეყნებია და მძიმედ გამყინვარებული; საქართველოს კი ერთი მხრიდან შავი ზღვა აქვს. 2025 წლის მაჩვენებლები ერთწლიანი ანომალიებია და წლიდან წლამდე შეიცვლება, მაგრამ სივრცული სურათი, რომელსაც ისინი აჩვენებენ, ზუსტად ისაა, რასაც გრძელვადიანი რეანალიზები აღწერენ.
ნიშნავს თუ არა მეტი სითბო ავტომატურად მეტ დაავადებას?
არა — ის ნიშნავს შეცვლილ პირობებს, მიმართულება კი პათოგენზე და ადამიანების ქცევაზეა დამოკიდებული. დათბობა ახანგრძლივებს ტკიპებისა და კოღოების სეზონს და აფართოებს მათ არეალს მაღლა, რაც ზრდის ვექტორული ინფექციის შესაძლებლობას. გვალვა აკონცენტრირებს ცხოველებსა და ადამიანებს საერთო წყლის გარშემო, რაც ზრდის ზოონოზური და წყლისმიერი ინფექციის შესაძლებლობას. ორივე ეფექტი მნიშვნელოვნად შეიძლება შემცირდეს ზედამხედველობით, საწყურებლების მართვითა და პროფესიული დაცვით; არცერთი არ მცირდება უმოქმედობით.
ლიტერატურა
- United Nations Statistics Division. SDG indicator metadata, indicator 6.4.2: Level of water stress — freshwater withdrawal as a proportion of available freshwater resources. New York: UNSD/FAO [cited 2026 Jul 28]. Available from: https://unstats.un.org/sdgs/metadata/files/Metadata-06-04-02.pdf
- Copernicus Climate Change Service. Annual surface temperature anomalies by country, 2025, relative to the 1991–2020 mean. Processed by Our World in Data [cited 2026 Jul 28]. Available from: https://ourworldindata.org/grapher/annual-temperature-anomalies
- United Nations Statistics Division. SDG Indicators Database, series ER_H2O_STRESS (Level of water stress), data compiled by the Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2000–2023 [cited 2026 Jul 28]. Available from: https://unstats.un.org/sdgs/dataportal
- International Labour Organization. Ensuring safety and health at work in a changing climate. Geneva: ILO; 22 April 2024. Available from: https://www.ilo.org/publications/ensuring-safety-and-health-work-changing-climate
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: ბრუცელოზი სამხრეთ კავკასიაში · საქართველოს ქვეყნის პროფილი.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: Heat, drought and the shared water point. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #კლიმატიდაჯანმრთელობა #წყლისსტრესი #drpkhakadze #sheniekimi
