- რას ამბობს ჯანმო-ს ახალი შეფასებები
- რას ატყობინებს რეგიონი
- ბოტულიზმი საქართველოში: საფრთხე, რომელიც რეგიონს ხსნის
- სად უნდა დაუკავშირდეს სისტემები ერთმანეთს
- რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
- რატომ არის საქართველოში ამდენი ბოტულიზმი?
- ნიშნავს თუ არა მაღალი IHR სურსათის უვნებლობის ქულა, რომ სურსათი უვნებელია?
- რა კავშირია სურსათის უვნებლობასა და ანტიმიკრობულ რეზისტენტობას შორის?
- ლიტერატურა
საქართველო მსოფლიოში საკვებისმიერი ბოტულიზმის უმაღლესი მაჩვენებლით გამოირჩევა, რაც ძირითადად შინ დამზადებული მწნილის ქილების გამოყენებას უკავშირდება. ჯანმო-ს ახალი შეფასებების მიხედვით, რეგიონში სურსათის უვნებლობის სისტემა ჯერ კიდევ პრობლემურია, რაც დაავადებებისა და სიკვდილიანობის მაღალი მაჩვენებლებით აისახება. განსაკუთრებით ხუთ წლამდე ბავშვებში ინფექციური დაავადებების ინციდენტობა უფროსებზე ორჯერ და მეტჯერ მაღალია. პრაქტიკული რჩევა არის, რომ სახლში დამზადებული საკვების მომზადებისას განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციოთ ჰიგიენის წესებს და სურსათის უსაფრთხოების სტანდარტებს, რათა თავიდან აიცილოთ ჯანმრთელობის პრობლემები.
საქართველოს, საკუთარი ეროვნული ზედამხედველობით, საკვებისმიერი ბოტულიზმის მსოფლიოში უმაღლესი შეტყობინებული მაჩვენებელი აქვს — და მიზეზი არც ქარხანაა, არც რესტორანი და არც იმპორტი, არამედ შინ დამზადებული მწნილის ქილა, რომელიც კახეთიდან სამეგრელომდე თითქმის ყველა სამზარეულოში დგას. ეს მიგნება, რომელიც ქართველმა და ამერიკელმა მკვლევრებმა 2004 წელს გამოაქვეყნეს და ნიადაგის კვლევებმა მას შემდეგ დაადასტურეს, ყველაზე მკაფიო მაგალითია, რაც ამ რეგიონს აქვს იმისა, რას ნიშნავს რეალურად სურსათის უვნებლობა: არა მხოლოდ მაღაზიებისა და სასაკლაოების ინსპექტირებას, არამედ იმის გაგებას, თუ სად შედის საფრთხე ნიადაგიდან სუფრამდე ჯაჭვში და ვის შეუძლია მისი შეჩერება.
ეს მიმოხილვა ჯანმო-ს 2026 წელს გამოქვეყნებულ საკვებისმიერი დაავადებების გლობალური ტვირთის ახალ შეფასებებს უპირისპირებს იმას, რასაც კავკასიის, ცენტრალური აზიის, თურქეთის, უკრაინისა და მოლდოვის თერთმეტი ქვეყანა საკუთარი სურსათის უვნებლობის სისტემების შესახებ ატყობინებს — და იმ ერთ საფრთხეს, ბოტულიზმს, რომლისთვისაც რეგიონს გრძელი, კარგად დოკუმენტირებული და მთლიანად თავიდან ასაცილებელი ჩანაწერი აქვს.
მთავარი დასკვნები
- ჯანმო-ს საკვებისმიერი დაავადებების შეფასებების 2026 წლის განახლება 42 საფრთხის 2021 წლის ტვირთს მსოფლიოში 866 მილიონ დაავადებად, 1,52 მილიონ სიკვდილად და 57,1 მილიონ DALY-ად აფასებს — ტუბერკულოზის, აივ-ის ან მალარიის შესადარი ტვირთი — 310 მილიარდი აშშ დოლარის პროდუქტიულობის დანაკარგით; ხუთ წლამდე ბავშვებს უფროსებზე 2,7-ჯერ მაღალი ინციდენტობა აქვთ.
- 2023 წლის IHR თვითშეფასებით სურსათის უვნებლობის შესაძლებლობა რეგიონში 20%-დან (თურქეთი) და 40%-დან (სომხეთი, ყირგიზეთი, ტაჯიკეთი, უზბეკეთი) 80%-მდე (აზერბაიჯანი, თურქმენეთი, უკრაინა) მერყეობს; თერთმეტიდან ხუთი ქვეყანა 40%-ს ან ნაკლებს იღებს.
- TrACSS 2025-ში სურსათში ანტიმიკრობული რეზისტენტობის ეროვნულად სტანდარტიზებულ ზედამხედველობის სისტემას მხოლოდ უკრაინა, ყირგიზეთი და თურქეთი ატყობინებენ; საქართველო, აზერბაიჯანი, მოლდოვა და ტაჯიკეთი ზოგიერთ მონაცემს სტანდარტის გარეშე აგროვებენ; სომხეთი, თურქმენეთი და უზბეკეთი არცერთს ასახელებენ.
- საქართველომ 1980–2002 წლებში ბოტულიზმის 879 შემთხვევა გამოავლინა, მედიანური ინციდენტობა 100 000-ზე 0,3-დან 0,9-მდე გაიზარდა; ჰოსპიტალიზებული შემთხვევების 80% შინ დამზადებულ მწნილს მიეწერა; დაზარალებული რეგიონების ნიადაგის ნიმუშების 15,5%-მა ტოქსიგენური Clostridium botulinum B ტიპი მოგვცა.
- სურსათის უვნებლობა ამ რეგიონში ჯერ შინამეურნეობისა და მცირე ფერმის პრობლემაა და მერე სამრეწველო; სისტემები, რომლებიც ვაჭრობის ინსპექტირებაში კარგ ქულებს იღებენ, სამზარეულოს, სოფლის რძის მეურნეობასა და ბაზრის დახლს მაინც ვერ სწვდებიან.
რას ამბობს ჯანმო-ს ახალი შეფასებები
2015 წელს ჯანმო-ს საკვებისმიერი დაავადებების ტვირთის ეპიდემიოლოგიურმა რეფერენს-ჯგუფმა (FERG) პირველი გლობალური შეფასებები მოამზადა: 2010 წლის საცნობარო წლისთვის — 600 მილიონი დაავადება, 420 000 სიკვდილი და 33 მილიონი DALY — ყოველი მეათე ადამიანი წელიწადში საკვებით ავადდებოდა. 2026 წელს ჯანმო-მ განახლება გამოაქვეყნა, რიგი 2021 წლამდე გააგრძელა და 42 ინფექციური და ქიმიური საფრთხე მოიცვა. 2021 წლისთვის შეფასებებია: 866 მილიონი დაავადება (95% გაურკვევლობის ინტერვალი 680–1 090 მილიონი), 1,52 მილიონი სიკვდილი (0,78–2,51 მილიონი) და 57,1 მილიონი DALY. არაორგანულმა დარიშხანმა, ტყვიამ და არატიფოიდურმა Salmonella-მ ყველაზე მეტი DALY გამოიწვია; უდიდესი ტვირთი აფრიკისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის რეგიონებს დააწვა; ხუთ წლამდე ბავშვებში ინციდენტობა უფროსებისას 2,7-ჯერ აღემატებოდა, მათი DALY-ის მაჩვენებელი კი — 4,3-ჯერ. მთლიანი ტვირთი პერიოდის განმავლობაში შემცირდა. პროდუქტიულობის დანაკარგი ნომინალურად 310 მილიარდ აშშ დოლარად, მსყიდველობითი უნარის პარიტეტით — 647 მილიარდად შეფასდა [1]. ავტორების ინტერპრეტაცია პირდაპირია: საკვებისმიერი დაავადება „ტუბერკულოზის, აივ-ისა და შიდსის ან მალარიის მსგავს ტვირთს იწვევს“.
ორი თავისებურება ამ რეგიონისთვის მნიშვნელოვანია. ქიმიური საფრთხეების — დარიშხანის, ტყვიის, აფლატოქსინის, კადმიუმის — ბაქტერიებსა და პარაზიტებთან ერთად ჩართვა ნიშნავს, რომ სურსათის უვნებლობა აღარ არის მხოლოდ ინფექციის საკითხი; ტყვია ძველი წყლის მილებიდან, მოჭიქული ჭურჭლიდან და დაბინძურებული სანელებლებიდან საკვებისმიერი ტვირთია. ხოლო ინფექციურ საფრთხეებს შორის Salmonella-ს, Campylobacter-ისა და ენტეროპათოგენური E. coli-ს დომინირება სურსათის უვნებლობას უშუალოდ ცხოველთა ჯანმრთელობასა და ანტიმიკრობულ რეზისტენტობას უკავშირებს, რადგან სწორედ ეს ორგანიზმები ატარებენ რეზისტენტობას ფერმიდან თეფშამდე.
რას ატყობინებს რეგიონი
IHR თვითშეფასება სურსათის უვნებლობის შესაძლებლობას (SPAR C13) 0-დან 100-მდე აფასებს; TrACSS ეკითხება, იკვლევს თუ არა ქვეყანა ანტიმიკრობულ რეზისტენტობას სურსათში (ინდიკატორი 5.3) და ამზადებს თუ არა სურსათის სექტორის პროფესიონალებს AMR-ზე (5.1) [2,3]. ერთად ისინი რეგიონის სურსათის უვნებლობის საწყის ხაზს იძლევა.
| ქვეყანა | SPAR C13 სურსათის უვნებლობა, 2022 (%) | SPAR C13 სურსათის უვნებლობა, 2023 (%) | TrACSS 5.3 AMR-ის ზედამხედველობა სურსათში | TrACSS 5.1 AMR სწავლება, სურსათი და სოფლის მეურნეობა |
|---|---|---|---|---|
| აზერბაიჯანი | 80 | 80 | C | C |
| თურქმენეთი | 80 | 80 | A | A |
| უკრაინა | 80 | 80 | D | C |
| საქართველო | 60 | 60 | C | C |
| ყაზახეთი | 60 | 60 | B | A |
| მოლდოვა | 80 | 60 | C | A |
| სომხეთი | 60 | 40 | A | B |
| ყირგიზეთი | 40 | 40 | D | B |
| ტაჯიკეთი | 40 | 40 | C | B |
| უზბეკეთი | 60 | 40 | A | A |
| თურქეთი | 20 | 20 | D | C |
ქულები თვითშეტყობინებულია და უცნაურობები ამას აჩვენებს — თურქეთი, რეგიონის უდიდესი სურსათის მრეწველობითა და ყველაზე განვითარებული საექსპორტო ინსპექტირებით, საკუთარ თავს 20%-ად აფასებს, თერთმეტიდან ყველაზე დაბლა. მთლიანობაში კი სურათი TrACSS-ის ცხოველთა და გარემოს განყოფილებებს შეესაბამება: კომერციული სურსათის ინსპექტირება არსებობს, იმის ზედამხედველობა, რა არის სურსათში — არა. სურსათში რეზისტენტული ბაქტერიების სტანდარტიზებულ ზედამხედველობას მხოლოდ უკრაინა, ყირგიზეთი და თურქეთი ატყობინებენ; სომხეთი, თურქმენეთი და უზბეკეთი — არცერთს; თურქმენეთი კი, ერთ-ერთი უმაღლესი IHR ქულით, სურსათში AMR-ის ზედამხედველობას საერთოდ არ ასახელებს. სურსათის უვნებლობის სისტემა, რომელსაც ტვირთის დაყადაღება შეუძლია, მაგრამ ვერ ამბობს, ბაზრის ქათმის რა წილი ატარებს რეზისტენტულ Salmonella-ს, ნახევარი სისტემაა.
ბოტულიზმი საქართველოში: საფრთხე, რომელიც რეგიონს ხსნის
საკვებისმიერი ბოტულიზმი — დამბლა, რომელსაც არასწორად დაკონსერვებულ საკვებში მზარდი Clostridium botulinum-ის ტოქსინი იწვევს — თითქმის ყველგან იშვიათია. საქართველოში — არა. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრისა და აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრების მიერ 2004 წელს გამოქვეყნებულმა ზედამხედველობის მიმოხილვამ 1980–2002 წლებში გამოვლენილი 879 შემთხვევა დათვალა; მედიანური წლიური ინციდენტობა 1980–1990 წლების 100 000-ზე 0,3-დან 1991–2002 წლების 0,9-მდე გაიზარდა; ხოლო 706 ჰოსპიტალიზებული პაციენტიდან 80%-ს შინ დამზადებული მწნილი ჰქონდა ნაჭამი. ავტორებმა დაასკვნეს, რომ „საქართველოს აქვს საკვებისმიერი ბოტულიზმის უმაღლესი ეროვნულად შეტყობინებული მაჩვენებელი მსოფლიოში“ და რომ „საჭიროა სტრატეგია, რომელიც ინდივიდუალურ ქცევას სახლში მიმართავს“ [4]. მოგვიანებით ნიადაგის კვლევამ ახსნა, რატომ: კახეთის, შიდა ქართლის, ქვემო ქართლის, სამცხე-ჯავახეთისა და სამეგრელოს — რეგიონების, სადაც შემთხვევები იყო — 258 ნიმუშიდან 40-მა (15,5%) ტოქსიგენური C. botulinum B ტიპი მოგვცა, რაც ადასტურებს, რომ სპორები სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგში, ბოსტნეულზე და ქილაშია [5].
ბოტულიზმი „ერთიანი ჯანმრთელობის“ სურსათის უვნებლობის სრულყოფილი შემთხვევაა, რადგან ყველა რგოლი ხილულია. საფრთხე ნიადაგში ცხოვრობს, პროდუქტით შედის, გადარჩება, რადგან შინ კონსერვირება სპორების მომკვლელ ტემპერატურას ვერ აღწევს, და თავიდან იცილება შინამეურნეობის პრაქტიკით — მჟავიანობით, წნევით, ან უბრალოდ დაბალმჟავიანი ბოსტნეულის დაულუქავად — რომელსაც არც ერთი ინსპექტორი არასდროს შეამოწმებს. იგივე ჯაჭვი, სხვა ორგანიზმებით, გადის ნედლი რძის ყველსა და ბრუცელოზზე, შინ დაკლულ ხორცსა და ჯილეხზე, გაუწმენდავი ჩამდინარე წყლით მორწყულ დაუბანელ ბოსტნეულსა და იმ დიარეულ პათოგენებზე, რომლებიც ჯანმო-ს 866 მილიონი დაავადების უმეტესობას შეადგენს. რეგიონში, სადაც სურსათის დიდი წილი ფორმალური ჯაჭვის გარეთ იწარმოება, კონსერვირდება და იყიდება, ფორმალური ინსპექტირების სისტემა — რა ქულასაც არ უნდა იღებდეს — ექსპოზიციის მხოლოდ ნაწილს სწვდება.
სად უნდა დაუკავშირდეს სისტემები ერთმანეთს
სამი კავშირი რეგიონს ინსპექტირებიდან პრევენციაზე გადაიყვანდა. პირველი: იმის ზედამხედველობა, რა არის სურსათში — რეფერენს-ლაბორატორიებს, რომლებიც ადამიანთა იზოლატებს GLASS-ისთვის ამოწმებენ, შეუძლიათ ბაზრის ქათმის, ყველისა და ბოსტნეულის ნიმუშები იმავე მეთოდებით გამოიკვლიონ Salmonella-ზე, Campylobacter-სა და რეზისტენტულ E. coli-ზე — ეს არის ნაბიჯი TrACSS-ის A ან C დონიდან D-მდე, რომელიც ჯერ უკრაინამ, ყირგიზეთმა და თურქეთმა გადადგეს, და ერთადერთი გზა, გავიგოთ, აღწევს თუ არა ფერმის ანტიბიოტიკების გამოყენება მომხმარებლებამდე. მეორე: ატრიბუცია — ჯანმო-ს ტვირთის შეფასებები წყაროს ატრიბუციის კვლევებზეა აგებული, რეგიონს კი თითქმის არცერთი არ აქვს; სალმონელოზის ადამიანთა აფეთქება იშვიათად მიიკვლევა გუნდამდე, ბრუცელოზის შემთხვევა — რძის მეურნეობამდე. მესამე: შინამეურნეობა — საქართველოს ბოტულიზმის ჩანაწერი აჩვენებს, რომ ქვეყნის ყველაზე დიდი ცალკეული საკვებისმიერი საფრთხე ნებისმიერი სააგენტოს მიღწევადობის მიღმა და ყველა შინამეურნეობის მიღწევადობის ფარგლებშია, რაც რისკის კომუნიკაციას — ისეთს, რომელიც ქილის დამლუქავ ადამიანამდე აღწევს — სურსათის უვნებლობის ძირითად ინსტრუმენტად აქცევს და არა დამატებად.
Codex Alimentarius-ის სტანდარტები, რომლებიც თერთმეტივე ქვეყანამ რაიმე ფორმით მიიღო, სამივესთვის ტექნიკურ საცნობარო ბაზას იძლევა; Codex-ის პრაქტიკის კოდექსი საკვებისმიერი AMR-ის მინიმიზაციისა და შეკავების შესახებ, 2021 წელს გადასინჯული, ზედამხედველობის ხარვეზთან ყველაზე უშუალოდ დაკავშირებულია [6].
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
სურსათის უვნებლობა ის ადგილია, სადაც „ერთიანი ჯანმრთელობა“ სამზარეულოს ხვდება. რეგიონის სისტემები ვაჭრობის ინსპექტირებისთვის აშენდა — და ვაჭრობისთვის აზერბაიჯანი, თურქმენეთი და უკრაინა 80%-იან შესაძლებლობას ატყობინებენ — მაგრამ ტვირთი, რომელსაც ჯანმო აღწერს, ძირითადად არაფორმალური ჯაჭვიდან მოდის: შინაური ქილა, სოფლის რძის მეურნეობა, ბაზრის დახლი, მორწყული მინდორი. ხარვეზის დახურვას ახალი სააგენტოები არ სჭირდება; სჭირდება, რომ უკვე არსებულმა ლაბორატორიებმა სურსათის ნიმუშები აიღონ, აფეთქებების უკვე გამომკვლევმა ეპიდემიოლოგებმა ისინი წყარომდე მიაკვლიონ, და ჯანმრთელობის კამპანიების უკვე გამტარებელმა კომუნიკატორებმა ერთი გზავნილი — დაბალმჟავიან კონსერვებზე, ნედლ რძესა და ხელების დაბანაზე — ყველა შინამეურნეობაში მიიტანონ.
PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სურსათის უვნებლობის გვერდი ზემოთ მოყვანილ ქვეყნების ქულებსა და Codex-ის ინსტრუმენტებს შეიცავს; ზოონოზების გვერდი ბრუცელოზისა და ჯილეხის იმ გზებს მოიცავს, რომლებიც სურსათზე გადის; ინიციატივის დაგეგმილი აფეთქებათა ერთობლივი შემთხვევების სერია კი სწორედ შინამეურნეობის დონის გამოკვლევებისთვისაა შექმნილი — ერთ პარტია კონსერვამდე მიკვლეული ბოტულიზმის კლასტერი, ერთ რძის მეურნეობამდე მიკვლეული ბრუცელოზის კლასტერი — რომლებიც ჯაჭვს ხილულს ხდიან. ჯანმო-ს შეფასებები შეჯამებულია PHIG-ის ლიტერატურის ბიბლიოთეკაში; PAHO-ს პრაქტიკული რეგიონული სახელმძღვანელო უვნებელი ტრადიციული სურსათის ბაზრების შესახებ — GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკაში.
რატომ არის საქართველოში ამდენი ბოტულიზმი?
იმიტომ, რომ მისი მთავარი ბოსტნეულის მომყვანი რეგიონების ნიადაგი ტოქსიგენურ Clostridium botulinum B ტიპს ატარებს, იმიტომ, რომ დაბალმჟავიანი ბოსტნეულის შინ კონსერვირება დალუქულ ქილებში საყოველთაოა, და იმიტომ, რომ შინაური მეთოდები იშვიათად აღწევს იმ ტემპერატურასა და მჟავიანობას, რომელიც სპორების გაღივებასა და ტოქსინის წარმოქმნას უშლის. კომბინაცია საქართველოს სოფლის მეურნეობისა და სასურსათო კულტურისთვის სპეციფიკურია; პრევენცია — კონსერვების დამჟავება, წნევით დამუშავება ან ჭამამდე ადუღება — შინამეურნეობისთვის.
ნიშნავს თუ არა მაღალი IHR სურსათის უვნებლობის ქულა, რომ სურსათი უვნებელია?
ის ნიშნავს, რომ ქვეყანა ატყობინებს, რომ აქვს IHR-ის მიერ მოთხოვნილი სამართლებრივი ჩარჩო, ინსპექტირება და ლაბორატორიული შესაძლებლობა, ძირითადად ფორმალური სურსათის ჯაჭვისთვის. ის არაფერს ამბობს არაფორმალურ ჯაჭვზე, სადაც რეგიონის ექსპოზიციის უმეტესობა ხდება, და არაფერს იმაზე, რა არის რეალურად სურსათში — რასაც მხოლოდ ზედამხედველობას — ნიმუშების აღებასა და ტესტირებას — შეუძლია თქვას. რეგიონის TrACSS ანგარიშები აჩვენებს, რომ ეს ზედამხედველობა სტანდარტიზებული ფორმით თერთმეტიდან მხოლოდ სამ ქვეყანაში არსებობს.
რა კავშირია სურსათის უვნებლობასა და ანტიმიკრობულ რეზისტენტობას შორის?
ბაქტერიები, რომლებიც საკვებისმიერი ინფექციების უმეტესობას იწვევენ — Salmonella, Campylobacter, E. coli — იგივე ბაქტერიებია, რომლებიც ფერმებში, სადაც ანტიბიოტიკები გამოიყენება, რეზისტენტობას იძენენ და ადამიანებამდე ხორცით, რძით, კვერცხითა და ბოსტნეულით აღწევენ. ამდენად, სურსათის რეზისტენტულ ბაქტერიებზე ტესტირება ერთდროულად სურსათის უვნებლობისა და AMR-ის ზომაა, და ის ისეთი ზომაა, რომელიც თერთმეტი ქვეყნიდან რვას ჯერ სტანდარტიზებულ საფუძველზე არ დაუყენებია.
ლიტერატურა
- Lake RJ, Devleesschauwer B, Majowicz SE, Robertson LJ, et al. WHO estimates of the global, regional, and national burden of 42 foodborne infectious and chemical hazards, 2000–21: an updated data synthesis. Lancet Glob Health. 2026;14. doi:10.1016/j.langlo.2026.103994
- World Health Organization. Global Health Observatory: IHR States Parties Self-Assessment Annual Report (SPAR), capacity C13 Food safety, 2022–2023. Geneva: WHO. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/themes/international-health-regulations-(2005)-monitoring-framework
- World Health Organization, FAO, WOAH, UNEP. Tracking AMR Country Self-Assessment Survey (TrACSS) 2025: country responses database, Food and Agriculture section. Available from: https://new.amrcountryprogress.org/
- Varma JK, Katsitadze G, Moiscrafishvili M, Zardiashvili T, Chokheli M, Tarkhashvili N, et al. Foodborne botulism in the Republic of Georgia. Emerg Infect Dis. 2004;10(9):1601–1605. doi:10.3201/eid1009.030806
- Zhorzholiani E, Chakvetadze N, Katsitadze G, Imnadze P, et al. Spread of Clostridium botulinum in the soils of Georgia. Online J Public Health Inform. 2017;9(1):e160. doi:10.5210/ojphi.v9i1.7754
- Codex Alimentarius Commission. Code of practice to minimize and contain foodborne antimicrobial resistance (CXC 61-2005, revised 2021). Rome: FAO/WHO; 2021. Available from: https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/codex-texts/codes-of-practice/en/
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: ბრუცელოზი სამხრეთ კავკასიაში · საქართველოს ქვეყნის პროფილი.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: Foodborne disease in the Caucasus and Central Asia: WHO’s new burden estimates, the region’s scores, and the jar on every Georgian table. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #სურსათისუვნებლობა #drpkhakadze #sheniekimi
