შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ნიპას ვირუსი (NiV) წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მძიმე და მაღალი ლეტალობის მქონე ზოონოზურ ინფექციას თანამედროვე მედიცინაში. მიუხედავად იმისა, რომ მისი გავრცელება გეოგრაფიულად შეზღუდულია და იგი ჯერ არ გადაქცეულა გლობალურ პანდემიად, მისი მაღალი სიკვდილიანობა, ნერვული სისტემის დაზიანების უნარი და ვაქცინის არარსებობა მას საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრიორიტეტულ საფრთხედ აქცევს. სწორედ ამიტომ ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ იგი შეიყვანა პრიორიტეტული პათოგენების სიაში, რომლებიც პანდემიური პოტენციალის მქონედ ითვლება [1].
გლობალიზაციის, საერთაშორისო მოგზაურობისა და ეკოლოგიური ცვლილებების პირობებში, ადგილობრივი ინფექციებიც კი შეიძლება გადაიქცეს საერთაშორისო საფრთხედ. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პლატფორმებზე, მათ შორის https://www.publichealth.ge და სამედიცინო განათლების რესურსებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge, ნიპას ვირუსი სულ უფრო ხშირად განიხილება როგორც პოტენციური გლობალური რისკი. შესაბამისად, მისი ბიოლოგიური თვისებების, გავრცელების მექანიზმების და პრევენციის გზების ცოდნა მნიშვნელოვანია როგორც სამედიცინო პერსონალისთვის, ასევე ფართო საზოგადოებისთვის.
პრობლემის აღწერა
ნიპას ვირუსი არის ზოონოზური პათოგენი, რომელიც გადადის ცხოველიდან ადამიანზე და გარკვეულ შემთხვევებში — ადამიანიდან ადამიანზე. იგი პირველად გამოვლინდა 1998–1999 წლებში მალაიზიაში, მეღორეობის ფერმებში მომუშავე ადამიანებში [2]. შემდგომში ვირუსის შემთხვევები დაფიქსირდა ძირითადად სამხრეთ აზიაში, განსაკუთრებით ბანგლადეშსა და ინდოეთში.
ვირუსის ბუნებრივი რეზერვუარია ხილის ხელფრთიანები, რომლებიც მიეკუთვნებიან Pteropus-ის გვარს. ეს ცხოველები ვირუსს ატარებენ სიმპტომების გარეშე და ავრცელებენ მას ნერწყვით, შარდით და სხვა ბიოლოგიური სითხეებით [3].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, პრობლემა განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია რამდენიმე მიზეზის გამო:
პირველი — ვირუსის სიკვდილიანობა ძალიან მაღალია და ზოგიერთ ეპიდემიაში 75%-საც აღწევს.
მეორე — ინფექცია აზიანებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემას, რაც იწვევს მძიმე ნევროლოგიურ გართულებებს.
მესამე — ვაქცინისა და სპეციფიკური მკურნალობის არარსებობა მნიშვნელოვნად ართულებს დაავადების კონტროლს.
მეოთხე — საერთაშორისო მოგზაურობის ზრდა ზრდის ვირუსის გეოგრაფიული გავრცელების პოტენციალს.
საქართველოსთვის, როგორც საერთაშორისო მიმოსვლის აქტიური ქვეყნისთვის, მნიშვნელოვანია ამ ინფექციის შესახებ ინფორმირებულობის გაზრდა, განსაკუთრებით მოგზაურობისა და იმპორტირებული ინფექციების კონტროლის კონტექსტში.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ნიპას ვირუსი მიეკუთვნება Paramyxoviridae ოჯახს და Henipavirus გვარს. იგი არის ერთძაფიანი რნმ-ვირუსი, რომელსაც აქვს უნარი შეაღწიოს ადამიანის უჯრედებში და გამოიწვიოს მძიმე სისტემური ინფექცია [4].
ვირუსის ორგანიზმში მოხვედრის შემდეგ იწყება რამდენიმე ძირითადი პათოფიზიოლოგიური პროცესი:
- პირველი ეტაპი არის რესპირატორული ეპითელიუმის ინფიცირება. ვირუსი შედის ორგანიზმში სასუნთქი გზების ან ლორწოვანი გარსის საშუალებით.
- მეორე ეტაპი არის ვირუსის გავრცელება სისხლის მიმოქცევის სისტემით, რაც იწვევს ვირემიას.
- მესამე ეტაპი არის ცენტრალური ნერვული სისტემის დაზიანება. ვირუსი გადალახავს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს და იწვევს ენცეფალიტს.
ენცეფალიტი წარმოადგენს ნიპას ვირუსის ყველაზე მძიმე გართულებას. იგი ხასიათდება:
ცნობიერების დარღვევით
კრუნჩხვებით
ნევროლოგიური დეფიციტით
კომით
კვლევებმა აჩვენა, რომ ნიპას ვირუსი იწვევს ენდოთელიუმის დაზიანებას, რაც თავის ტვინის სისხლძარღვებში ანთებით პროცესებს იწვევს [5].
კლინიკური სიმპტომები ვითარდება საშუალოდ 4–14 დღის განმავლობაში და მოიცავს:
მაღალ სიცხეს
თავის ტკივილს
კუნთების ტკივილს
რესპირატორულ სიმპტომებს
ნევროლოგიურ სიმპტომებს
ზოგიერთ შემთხვევაში დაავადება სწრაფად პროგრესირებს და 48 საათში იწვევს მძიმე ნევროლოგიურ მდგომარეობას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, ნიპას ვირუსის ლეტალობა მერყეობს 40%-დან 75%-მდე, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება მრავალი სხვა ვირუსული ინფექციის სიკვდილიანობას [1].
ბანგლადეშში ჩატარებული კვლევის მიხედვით, ინფიცირებულთა დაახლოებით 70%-ს განუვითარდა ენცეფალიტი, ხოლო გადარჩენილთა ნაწილს დარჩა ხანგრძლივი ნევროლოგიური გართულებები [6].
ინდოეთის კერალას შტატში დაფიქსირებული ეპიდემიების დროს, შემთხვევათა მნიშვნელოვანი ნაწილი დასრულდა ფატალურად, მიუხედავად თანამედროვე ინტენსიური თერაპიის გამოყენებისა [7].
შედარებისთვის:
ნიპას ვირუსის სიკვდილიანობა: 40–75%
COVID-19 სიკვდილიანობა: დაახლოებით 1–3%
გრიპის სიკვდილიანობა: 0.1%-ზე ნაკლები
ეს მონაცემები მიუთითებს, რომ ნიპას ვირუსი ერთ-ერთი ყველაზე აგრესიული ინფექციური აგენტია.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია აქტიურად აკვირდება ნიპას ვირუსის გავრცელებას და რეკომენდაციას აძლევს ქვეყნებს გააძლიერონ ეპიდემიოლოგიური მონიტორინგი [1].
Centers for Disease Control and Prevention აღნიშნავს, რომ ინფექციის კონტროლი ეფუძნება:
ინფიცირებული პირების იზოლაციას
პირადი დაცვის საშუალებების გამოყენებას
სამედიცინო პერსონალის სპეციალურ ტრენინგს [3]
NIH და სხვა კვლევითი ინსტიტუტები მუშაობენ ვაქცინის განვითარებაზე, თუმცა ამ ეტაპზე არცერთი ვაქცინა არ არის ფართოდ ხელმისაწვდომი [8].
The Lancet-ის მონაცემებით, ეპიდემიის კონტროლი დიდწილად დამოკიდებულია ადრეულ დიაგნოსტიკასა და ინფექციის კონტროლის ზომებზე [5].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ნიპას ვირუსის ბუნებრივი რეზერვუარი არ არის გავრცელებული, რაც ამცირებს ადგილობრივი ეპიდემიის ალბათობას. თუმცა, საერთაშორისო მოგზაურობის ზრდა ზრდის იმპორტირებული შემთხვევების რისკს.
საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემა, რომელსაც წარმოადგენს https://www.publichealth.ge, ახორციელებს ინფექციური დაავადებების მონიტორინგს და მზადყოფნას.
აკადემიური კვლევის მიმართულებით, https://www.gmj.ge წარმოადგენს მნიშვნელოვან პლატფორმას ინფექციური დაავადებების შესახებ სამეცნიერო ინფორმაციის გავრცელებისთვის.
სამედიცინო დაწესებულებების ხარისხის კონტროლი და უსაფრთხოების სტანდარტები რეგულირდება შესაბამისი ინსტიტუციური მექანიზმებით, მათ შორის https://www.certificate.ge, რაც უზრუნველყოფს ინფექციის კონტროლის პროტოკოლების დაცვას.
მითები და რეალობა
მითი: ნიპას ვირუსი ადვილად ვრცელდება ჰაერით.
რეალობა: ვირუსი ძირითადად გადადის ახლო კონტაქტით და ბიოლოგიური სითხეებით.
მითი: ყველა ინფიცირებული აუცილებლად იღუპება.
რეალობა: სიკვდილიანობა მაღალია, თუმცა ყველა შემთხვევა არ არის ფატალური.
მითი: ვირუსი უკვე გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში.
რეალობა: ვირუსი ძირითადად შეზღუდულია სამხრეთ აზიის რეგიონში.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა ნიპას ვირუსის ვაქცინა?
ამ ეტაპზე ვაქცინა არ არსებობს.
შესაძლებელია თუ არა ადამიანიდან ადამიანზე გადაცემა?
დიახ, განსაკუთრებით ახლო კონტაქტის შემთხვევაში.
არის თუ არა საქართველოში ინფექციის მაღალი რისკი?
ამ ეტაპზე რისკი დაბალია, თუმცა იმპორტირებული შემთხვევები თეორიულად შესაძლებელია.
როგორ შეიძლება დაცვა?
ჰიგიენის დაცვა და ინფიცირებულებთან კონტაქტის თავიდან აცილება არის მთავარი პრევენციული მეთოდები.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ნიპას ვირუსი წარმოადგენს სერიოზულ საზოგადოებრივ ჯანდაცვის საფრთხეს მისი მაღალი სიკვდილიანობის, მძიმე ნევროლოგიური გართულებების და სპეციფიკური მკურნალობის არარსებობის გამო. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ეტაპზე მისი გავრცელება გეოგრაფიულად შეზღუდულია, გლობალიზაციის პირობებში აუცილებელია მუდმივი მზადყოფნა.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მთავარი პრიორიტეტებია:
ეპიდემიოლოგიური მონიტორინგი
სამედიცინო პერსონალის მომზადება
საზოგადოების ინფორმირება
ინფექციის კონტროლის პროტოკოლების დაცვა
ინფორმირებულობა და პრევენცია წარმოადგენს ყველაზე ეფექტურ სტრატეგიას ინფექციის გავრცელების შესამცირებლად.
წყაროები
- WHO. Nipah virus. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/nipah-virus
- CDC. Nipah Virus (NiV). https://www.cdc.gov/vhf/nipah/index.html
- CDC. Transmission of Nipah Virus. https://www.cdc.gov/vhf/nipah/transmission/index.html
- NIH. Nipah Virus Biology. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560532/
- The Lancet. Nipah virus infection. https://www.thelancet.com
- WHO Bangladesh Nipah outbreak report. https://www.who.int
- Indian Journal of Medical Research. Nipah outbreaks in India. https://ijmr.org.in
- NIH Vaccine Research Center. Nipah vaccine development. https://www.niaid.nih.gov
