შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

ე.წ. „პარაზიტების წმენდა“ ბოლო წლებში ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ ჯანმრთელობის თემად იქცა სოციალურ ქსელებსა და არაფორმალურ სამკურნალო სივრცეებში. პრობლემის არსი თითქოს მარტივია: ადამიანების უმეტესობას „ფარული პარაზიტები“ აქვს, ხოლო მათი მოცილება შესაძლებელია „ბუნებრივი წმენდით“, ბალახეულით, დიეტური შეზღუდვებით ან სხვადასხვა „დეტოქს პროგრამით“. თუმცა მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივიდან ეს ტენდენცია მნიშვნელოვნად უფრო სერიოზული საკითხია, ვიდრე უბრალოდ „ალტერნატიული არჩევანი“.

პირველი, პარაზიტული ინფექციები რეალურად არსებობს და ზოგ რეგიონში მნიშვნელოვანი ტვირთიც აქვთ, თუმცა მათი გავრცელება პირდაპირ უკავშირდება წყლის უსაფრთხოებას, სანიტარიას, ჰიგიენას და კონკრეტულ რისკ-ფაქტორებს [1]. მეორე, „წმენდების“ ინდუსტრია ხშირად ქმნის შიშზე დაფუძნებულ ნარატივს, რომელიც ადამიანებს უბიძგებს თვითდიაგნოსტიკისკენ, არარეგულირებული დანამატების მიღებისკენ და პროფესიული სამედიცინო დახმარების გადადებისკენ. მესამე, ჯანმრთელობის დეზინფორმაცია საზოგადოებრივ ჯანდაცვაში ითვლება სისტემურ საფრთხედ, რადგან ის ასუსტებს ნდობას მედიცინის მიმართ, ზრდის არასწორი გადაწყვეტილებების ალბათობას და ხელს უწყობს რესურსების არამიზნობრივ ხარჯვას [2–4].

ამ თემაზე მტკიცებულებაზე დაფუძნებული საუბარი მნიშვნელოვანია საქართველოსთვისაც: ქვეყანაში მაღალია სოციალურ ქსელებზე დაყრდნობით ჯანმრთელობის გადაწყვეტილებების მიღების პრაქტიკა, ხოლო საკვები დანამატების ბაზარი სწრაფად იზრდება. ინფორმაციის სწორი კომუნიკაცია და ხარისხზე ორიენტირებული არჩევანი არის ის მიმართულება, რასაც ემსახურება როგორც ჯანმრთელობის განათლების პლატფორმები, ისე აკადემიური სივრცეები, მათ შორის https://www.publichealth.ge და https://www.gmj.ge.

პრობლემის აღწერა

ე.წ. „პარაზიტების წმენდის“ იდეა ჩვეულებრივ ასე ფორმულირდება: თითქმის ყველა ადამიანს აქვს პარაზიტი, რომელიც იწვევს მრავალფეროვან, ზოგად ჩივილებს (დაღლილობა, კანის პრობლემები, განწყობის ცვალებადობა, წონის ცვლილება), ხოლო ამ „ფარული პრობლემის“ გამოსავალია „წმენდის კურსი“. ამ გზავნილში რამდენიმე ძირითადი პრობლემა იკვეთება.

პირველი პრობლემა არის დიაგნოზის ჩანაცვლება ვარაუდით. რეალურ მედიცინაში „პარაზიტი“ არ არის უნივერსალური ახსნა; პარაზიტული ინფექციის ეჭვი დგინდება სიმპტომების, რისკ-ფაქტორების და ლაბორატორიული კვლევების საფუძველზე [5,6]. მეორე პრობლემა არის „ყველას აქვს პარაზიტი“ ტიპის განზოგადება, რაც ეწინააღმდეგება ეპიდემიოლოგიურ მონაცემებს: გლობალურად ნაწლავური ჰელმინთოზები მართლაც გავრცელებულია, თუმცა ძირითადად იმ რეგიონებში, სადაც სანიტარია და სუფთა წყალი შეზღუდულია; განვითარებულ და შედარებით სტაბილურ სანიტარიულ გარემოში „მასობრივი ფარული ინფექცია“ არ ითვლება ნორმად [1]. მესამე პრობლემა არის კომერციული ინტერესების შენიღბვა „ბუნებრივი ჯანმრთელობის“ ენით: მომხმარებელს ხშირად სთავაზობენ არარეგულირებულ დანამატებს, რომელთა ეფექტიანობა კონკრეტული პარაზიტების წინააღმდეგ არ არის კლინიკურად დამტკიცებული.

ქართველი მკითხველისთვის თემა მნიშვნელოვანია, რადგან საქართველოში, როგორც ბევრ ქვეყანაში, პოპულარულია თვითმკურნალობა და „სწრაფი გამოსავლის“ ძიება. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დონეზე ეს შეიძლება გადაიზარდოს რეალური დაავადებების დაგვიანებულ დიაგნოზში, მედიკამენტების არასწორ გამოყენებაში და ფინანსურ ექსპლუატაციაში.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

პარაზიტი არის ორგანიზმი, რომელიც ცხოვრობს მასპინძელში ან მის ზედაპირზე და იყენებს მის რესურსებს. ადამიანის ნაწლავში ყველაზე ხშირად გვხვდება ორი დიდი ჯგუფი: პროტოზოები (ერთუჯრედიანი პარაზიტები) და ჰელმინთები (ჭიები). კლინიკური პრაქტიკისთვის მნიშვნელოვანია განსხვავება „შესაძლო ექსპოზიციასა“ და „აქტიურ ინფექციას“ შორის.

პროტოზოებიდან ერთ-ერთი ცნობილი მაგალითია ჟიარდია (Giardia duodenalis/lamblia). ინფექცია ხშირად უკავშირდება დაბინძურებულ წყალს, ცუდ ჰიგიენას, ბავშვთა კოლექტივებს ან მოგზაურობას და შეიძლება გამოიწვიოს დიარეა, მუცლის შებერილობა, გულისრევა და ზოგჯერ მალაბსორბცია [5]. აქვე მთავარი პრინციპია: დიაგნოზი უნდა დადასტურდეს განავლის კვლევით (ერთჯერადი ან განმეორებითი ნიმუშებით) და მკურნალობა დაინიშნოს სამედიცინო შეფასების შემდეგ [6].

ჰელმინთოზებიდან გლობალურად ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია მიწით გადამდები ჰელმინთები (Ascaris lumbricoides, Trichuris trichiura, კაუჭჭიები). მათი გავრცელება მჭიდროდ არის დაკავშირებული ფეკალური დაბინძურების, სუფთა წყლისა და სანიტარიის დეფიციტთან; სწორედ ამიტომ მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია ხაზს უსვამს, რომ ინფექციები განსაკუთრებით აზიანებს ყველაზე ღარიბ და დაუცველ საზოგადოებებს [1]. ეს ნიშნავს, რომ „ყველას აქვს პარაზიტი“ ნარატივი უგულებელყოფს რეალურ ბიოლოგიურ და სოციალურ კანონზომიერებებს.

რაც შეეხება ე.წ. „წმენდებს“, მათი ძირითადი დაპირება იმაშია, რომ ბალახეული დანამატები ან მკაცრი დიეტები „გამოდევნის“ პარაზიტებს. კლინიკური თვალსაზრისით პრობლემაა, რომ ეს პროდუქტები, როგორც წესი, არ არის შეფასებული მკაცრი კლინიკური კვლევებით კონკრეტული პარაზიტების წინააღმდეგ, დოზირება არ არის სტანდარტიზებული, ხოლო ეფექტიანობისა და უსაფრთხოების ბალანსი ხშირად უცნობია [7,8]. ზოგი ბალახეული კომპონენტი შეიძლება იყოს ტოქსიკური მაღალი დოზებით ან ჰქონდეს მედიკამენტებთან ურთიერთქმედება, რაც ზრდის არასასურველი მოვლენების რისკს.

სარგებელი, რომელსაც ადამიანები ზოგჯერ აღწერენ „წმენდის“ შემდეგ, ხშირ შემთხვევაში შეიძლება აიხსნას სხვა ფაქტორებით: დროებით შემცირებული ულტრა-დამუშავებული საკვები, გაუმჯობესებული ჰიდრატაცია ან პლაცებოს ეფექტი. თუმცა ეს არ არის მტკიცებულება, რომ „პარაზიტები მოიშალა“; უფრო მეტიც, ასეთი კურსები შეიძლება დაფაროს სიმპტომები და გადაავადოს რეალური დიაგნოზი.

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

საზოგადოებრივ დისკუსიაში ხშირად ფიგურირებს ციფრები, რომლებიც კონტექსტის გარეშე ქმნის შეცდომით შთაბეჭდილებას. მაგალითად, მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, მიწით გადამდები ჰელმინთებით ინფიცირებულია დაახლოებით 1.5 მილიარდი ადამიანი, რაც მსოფლიოს მოსახლეობის დაახლოებით 24 პროცენტს შეესაბამება [1]. ეს რიცხვი რეალურია, მაგრამ მისი სწორი ინტერპრეტაცია აუცილებელია: ინფექციების ძირითადი ტვირთი კონცენტრირებულია ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ზონებში, სადაც სუფთა წყალი და სანიტარია შეზღუდულია [1]. შესაბამისად, ამ მონაცემის გამოყენება იმის დასამტკიცებლად, რომ „ყველას აქვს პარაზიტი“, მეცნიერულად არასწორია.

დეზინფორმაციის გავრცელების მექანიზმებიც ემყარება კვლევებს. ერთ-ერთი ფართოდ ციტირებული ნაშრომი აჩვენებს, რომ სოციალური ქსელების სივრცეში მცდარი ინფორმაცია ხშირად უფრო სწრაფად და ფართოდ ვრცელდება, ვიდრე სწორი ინფორმაცია, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჯანმრთელობის თემებზე გადაწყვეტილებების მიღებისას [9]. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს ნიშნავს, რომ „პარაზიტების წმენდის“ მსგავსი მარტივი, ემოციურად დამაჯერებელი გზავნილები შეიძლება ეფექტურად კონკურირებდეს პროფესიულ რეკომენდაციებთან, მიუხედავად მტკიცებულებების დეფიციტისა [2–4].

გარდა გავრცელებისა, მნიშვნელოვანია რეგულაციის საკითხიც. საკვები დანამატების ბაზარზე ბევრ ქვეყანაში მოქმედებს ისეთი ჩარჩოები, სადაც პროდუქტები არ გადიან წინასწარ ისეთივე მკაცრ შეფასებას, როგორც მედიკამენტები. მაგალითად, აშშ-ის მარეგულირებელი ჩარჩოების მიხედვით, საკვები დანამატები ბაზარზე შეიძლება მოხვდეს ისე, რომ სახელმწიფო ორგანო წინასწარ არ აფასებდეს ეფექტიანობას; პასუხისმგებლობა დიდწილად მწარმოებელზეა [7,10]. ეს გარემოება ზრდის ხარისხთან, დოზირებასთან და მარკეტინგულ დაპირებებთან დაკავშირებულ რისკებს.

საერთაშორისო გამოცდილება

საერთაშორისო პრაქტიკაში პარაზიტული ინფექციების კონტროლი ეფუძნება სამ ძირითად ბურჯს: პრევენციას (წყალი, სანიტარია, ჰიგიენა), დიაგნოსტიკას (ლაბორატორიული დადასტურება) და მიზნობრივ მკურნალობას (სპეციფიკური ანტიპარაზიტული პრეპარატები) [1,5,6]. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია მიწით გადამდები ჰელმინთოზების კონტროლში განსაკუთრებულად უსვამს ხაზს სანიტარიის გაუმჯობესებასა და ბავშვთა რისკის შემცირებას [1]. კლინიკურ დონეზე, მაგალითად ჟიარდიაზის შემთხვევაში, აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრი აღწერს დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის ნაბიჯებს, მათ შორის განავლის ტესტირებას და მკურნალობის მონიტორინგს რეზისტენტობის ან ხელახალი ინფიცირების გამორიცხვისთვის [5,6].

დეტოქსისა და „წმენდის“ პრაქტიკების რეგულაციასთან დაკავშირებით საერთაშორისო გამოცდილება მიუთითებს ხარისხის, უსაფრთხოებისა და ეფექტიანობის მნიშვნელობაზე. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ტრადიციული და კომპლემენტარული მედიცინის სტრატეგიებში ხაზგასმულია, რომ მოსახლეობას უნდა ჰქონდეს წვდომა უსაფრთხო და ხარისხიან პროდუქტებზე და ამისთვის აუცილებელია დაბალანსებული რეგულაცია და ზედამხედველობა [8]. ევროპის სივრცეში ჯანმრთელობის შესახებ მტკიცებების გამოყენება საკვებზე რეგულირდება და მტკიცებები უნდა ეფუძნებოდეს მეცნიერულ მტკიცებულებებს, რასაც აფასებს შესაბამისი ინსტიტუტები [11]. მცენარეული პროდუქტების ხარისხზე საუბრისას ევროპული რეგულატორის გზამკვლევები დეტალურად აღწერს ხარისხის კონტროლის მოთხოვნებს [12].

ამ სტანდარტების საერთო იდეა ასეთია: თუ პროდუქტი აცხადებს ჯანმრთელობაზე მნიშვნელოვან გავლენას, ამ განცხადებას უნდა ახლდეს ხარისხის, უსაფრთხოებისა და მტკიცებულებების შესაბამისი დონე. სწორედ ეს პრინციპი ხშირად აკლია „პარაზიტების წმენდის“ ბაზარს.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში პარაზიტული ინფექციები რეალურად არსებობს, თუმცა მათი შეფასება უნდა იყოს რისკზე დაფუძნებული და არა „მასობრივი ფარული ინფექციის“ მითზე დაფუძნებული. პრაქტიკაში ყველაზე მნიშვნელოვანი პრობლემები ხშირად დაკავშირებულია თვითდიაგნოსტიკასთან, არასწორი ინფორმაციის გავლენასთან და დანამატების უკონტროლო გამოყენებასთან. ეს განსაკუთრებით საგრძნობია მაშინ, როდესაც ადამიანებს აქვთ არამკაფიო ჩივილები (დაღლილობა, კანის ცვლილებები, მუცლის დისკომფორტი) და მარტივი „ერთი მიზეზის“ მოძიება უფრო ადვილია, ვიდრე სრულფასოვანი სამედიცინო შეფასება.

საქართველოსთვის პრიორიტეტულია ხარისხისა და რეგულაციის კულტურის გაძლიერება. სწორედ ამიტომ ორგანულად მნიშვნელოვანია ისეთი პლატფორმების როლი, როგორიცაა https://www.certificate.ge, სადაც ყურადღება გამახვილებულია სტანდარტებზე, სერტიფიკაციასა და ხარისხის მართვაზე, ხოლო https://www.gmj.ge წარმოადგენს აკადემიურ სივრცეს, რომელიც ხელს უწყობს მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ დისკუსიას. მოსახლეობისთვის სანდო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა შეიძლება გაძლიერდეს ჯანდაცვის განათლების პლატფორმებითაც, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, სადაც თემები შეიძლება განიხილებოდეს მარტივად, მაგრამ მეცნიერულად სწორად.

სისტემური შეზღუდვები საქართველოში მოიცავს ლაბორატორიული სერვისების არათანაბარ ხელმისაწვდომობას რეგიონებში, თვითმკურნალობის კულტურას და ონლაინ რეკლამების გავლენას. ამის გამო „პარაზიტების წმენდის“ მსგავსი გზავნილები შეიძლება იქცეს არა მხოლოდ ინდივიდუალური არჩევანის, არამედ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გამოწვევად.

მითები და რეალობა

მითი: ყველას აქვს „ფარული პარაზიტი“
რეალობა: პარაზიტული ინფექციების გავრცელება განსხვავდება რეგიონების მიხედვით და მჭიდროდ არის დაკავშირებული სანიტარიასთან და წყლის უსაფრთხოებასთან. გლობალური მაღალი მაჩვენებლები ვერ გამოიყენება იმის დასამტკიცებლად, რომ ყველა ქვეყანაში ყველა ადამიანი ინფიცირებულია [1].

მითი: დაღლილობა, აკნე და განწყობის ცვალებადობა პარაზიტის მთავარი ნიშნებია
რეალობა: ასეთი ჩივილები არასპეციფიკურია და ათეულობით მიზეზი შეიძლება ჰქონდეს. პარაზიტულ ინფექციას უფრო ხშირად ახასიათებს კუჭ-ნაწლავის სიმპტომები, ხანგრძლივი დიარეა, მუცლის ტკივილი, ზოგჯერ წონის კლება; დიაგნოზი დგინდება ლაბორატორიული კვლევებით [5,6].

მითი: „ბუნებრივი წმენდა“ უსაფრთხოა, რადგან „ბალახეულია“
რეალობა: ბუნებრივი წარმოშობა არ უდრის უსაფრთხოებას. მცენარეულ პროდუქტებს შეიძლება ჰქონდეს ტოქსიკურობა მაღალი დოზებით, ასევე მედიკამენტებთან ურთიერთქმედება. გარდა ამისა, დანამატების ხარისხი და შემადგენლობა ყოველთვის არ არის ერთგვაროვანი და ბაზარზე კონტროლი შეიძლება იყოს არასაკმარისი [7,8,12].

მითი: თუ „წმენდამ“ მომიხსნა სიმპტომები, ეს ნიშნავს, რომ პარაზიტი მქონდა
რეალობა: დროებითი გაუმჯობესება შეიძლება აიხსნას კვების ცვლილებით, ჰიდრატაციით, სტრესის შემცირებით ან პლაცებოს ეფექტით. ეს არ არის პარაზიტული ინფექციის დადასტურება; დადასტურებისთვის საჭიროა კვლევა [6].

ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)

როდის უნდა ვიფიქრო პარაზიტულ ინფექციაზე?
თუ გაქვთ ხანგრძლივი დიარეა, მუცლის ტკივილი, გულისრევა, აუხსნელი წონის კლება ან გაქვთ კონკრეტული რისკი (დაბინძურებული წყალი, მოგზაურობა, ცუდი სანიტარია), მიზანშეწონილია ექიმთან კონსულტაცია [5,6].

როგორ დგინდება დიაგნოზი?
ბევრ შემთხვევაში საჭიროა განავლის ლაბორატორიული კვლევა. ზოგჯერ საჭიროა ერთზე მეტი ნიმუში ან დამატებითი მეთოდები, რადგან პარაზიტების გამოვლენა შეიძლება პერიოდული იყოს [6].

როგორ ხდება მკურნალობა?
მკურნალობა არის მიზნობრივი და დამოკიდებულია პარაზიტის ტიპზე. მაგალითად, ჟიარდიაზის დროს გამოიყენება კონკრეტული მედიკამენტები და საჭიროების შემთხვევაში ხდება ხელახალი შეფასება, რათა გამოირიცხოს ხელახალი ინფიცირება ან მკურნალობის წარუმატებლობა [5].

არის თუ არა რეკომენდებული „პროფილაქტიკური წმენდა“, თუ არაფერი მაწუხებს?
მტკიცებულებაზე დაფუძნებული მედიცინა პროფილაქტიკურ „წმენდის კურსებს“ არ განიხილავს როგორც საჭირო პრაქტიკას. პრევენცია ძირითადად გულისხმობს წყლის უსაფრთხოებას, ჰიგიენას და საკვების სწორ დამუშავებას [1,5].

რატომ არის დანამატებთან სიფრთხილე საჭირო?
რადგან ბევრი დანამატი ბაზარზე ხვდება ისე, რომ წინასწარ არ ფასდება ეფექტიანობა მედიკამენტების მსგავსი სტანდარტით; ხარისხი, დოზირება და მარკეტინგული დაპირებები შეიძლება იყოს პრობლემური. აუცილებელია კრიტიკული მიდგომა და ექიმთან შეთანხმება, განსაკუთრებით თუ იღებთ სხვა წამლებს [7,10].

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

პარაზიტული ინფექციები რეალური სამედიცინო პრობლემაა, მაგრამ ე.წ. „პარაზიტების წმენდა“ როგორც უნივერსალური და ყველასთვის საჭირო გამოსავალი, არ შეესაბამება მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ მედიცინას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მთავარი ამოცანაა, ერთი მხრივ, არ დავაკნინოთ რეალური ინფექციების არსებობა და საჭიროების შემთხვევაში დროული დიაგნოსტიკა-მკურნალობა, ხოლო მეორე მხრივ, არ დავუშვათ ფსევდომეცნიერული პრაქტიკების გავრცელება, რომლებიც ზრდის თვითმკურნალობას, ამცირებს ნდობას პროფესიული მედიცინის მიმართ და აჩერებს ადამიანებს რეალური მიზეზების ძიებაში.

პრაქტიკული რეკომენდაციები ასეთია: სიმპტომების შემთხვევაში მიმართეთ ექიმს და მოითხოვეთ ლაბორატორიული დადასტურება; თავი აარიდეთ არარეგულირებულ „კურსებს“, რომლებიც გპირდებათ დიაგნოზის გარეშე „სრულ განკურნებას“; კრიტიკულად შეაფასეთ ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაცია სოციალურ ქსელებში; ხარისხთან და სტანდარტებთან დაკავშირებულ საკითხებში ეძებეთ სანდო გზამკვლევები და აკადემიური განხილვა. ამ პროცესში სანდო ინფორმაციის სივრცეების მხარდაჭერა მნიშვნელოვანია, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge, https://www.publichealth.ge, https://www.gmj.ge და https://www.certificate.ge.

წყაროები

1. World Health Organization. Soil-transmitted helminth infections. 2023 Jan 18. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/soil-transmitted-helminth-infections
2. Swire-Thompson B, Lazer D. Public Health and Online Misinformation: Challenges and Recommendations. Annu Rev Public Health. 2020;41:433–451. Available from: https://ssphplus.ch/assets/downloads/210329-public-health-and-online-misinformation.pdf
3. Rodgers K, Massac N. Misinformation: A Threat to the Public’s Health and the Public Health System. J Public Health Manag Pract. 2020;26(3):294–296. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32235211/
4. Southwell BG, Niederdeppe J, Cappella JN, et al. Health Misinformation as a Public Health Threat. Am J Public Health. 2019;109(S2):S87–S92. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ (სრული ჩანაწერის მოძიება შესაძლებელია ავტორებისა და სათაურის მიხედვით)
5. Centers for Disease Control and Prevention. Patient Care for Giardia Infection. 2024 Feb 20. Available from: https://www.cdc.gov/giardia/hcp/clinical-care/index.html
6. Centers for Disease Control and Prevention. Testing and Diagnosis for Giardia Infection. 2024 Jan 3. Available from: https://www.cdc.gov/giardia/testing/index.html
7. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Dietary Supplements: What You Need to Know. 2023 Jan 4. Available from: https://ods.od.nih.gov/factsheets/WYNTK-Consumer/
8. World Health Organization. Draft global traditional medicine strategy 2025–2034. 2025 May 14. Available from: https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/wha78/a78_4add1-en.pdf
9. Vosoughi S, Roy D, Aral S. The spread of true and false news online. Science. 2018;359(6380):1146–1151. Available from: https://www.science.org/doi/10.1126/science.aap9559
10. U.S. Food and Drug Administration. Questions and Answers on Dietary Supplements. 2024 Feb 21. Available from: https://www.fda.gov/food/information-consumers-using-dietary-supplements/questions-and-answers-dietary-supplements
11. European Commission. Health claims. Available from: https://food.ec.europa.eu/food-safety/labelling-and-nutrition/nutrition-and-health-claims/health-claims_en
12. European Medicines Agency. Guideline on quality of herbal medicinal products/traditional herbal medicinal products (Revision 3). 2022 Jan 18. Available from: https://www.ema.europa.eu/en/documents/scientific-guideline/final-guideline-quality-herbal-medicinal-productstraditional-herbal-medicinal-products-revision-3_en.pdf

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

რესპირატორული ვირუსული ინფექციები სეზონურად მნიშვნელოვან დატვირთვას აყენებს ჯანდაცვის სისტემას, განსაკუთრებით ბავშვთა ჯანმრთელობის კუთხით. მიმდინარე ეპიდსეზონზე საქართველოში კვლავ დომინანტურია გრიპი, რაც განსაზღვრავს როგორც ჰოსპიტალიზაციის სტრუქტურას, ისე გართულებების რისკს. კლინიკური პრაქტიკისა და ეპიდემიოლოგიური დაკვირვებების თანახმად, გრიპის მაღალი გავრცელება პირდაპირ უკავშირდება პნევმონიის, სასუნთქი სისტემის მწვავე დაზიანებებისა და ინტენსიური სამედიცინო დახმარების საჭიროების ზრდას.

პრობლემის აღწერა

მიმდინარე სეზონზე რესპირატორულ ვირუსებს შორის წამყვან პოზიციას კვლავ გრიპი ინარჩუნებს. არსებული მონაცემებით, ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია გრიპის A ტიპის H3N2 შტამი, ე.წ. „ჰონგ-კონგის ვირუსი“, რასაც მოსდევს გრიპის B ტიპი და სხვა A ტიპის შტამები. აღნიშნული ვითარება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს პედიატრიულ ასაკში, რადგან ბავშვები უფრო ხშირად საჭიროებენ სტაციონარულ მკურნალობას და მათში გართულებების განვითარების რისკი მაღალია.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

გრიპის ვირუსი სასუნთქი გზების ეპითელურ უჯრედებს აზიანებს, იწვევს ლორწოვანი გარსის ანთებას და ამცირებს ადგილობრივ იმუნურ დაცვას. H3N2 შტამი ცნობილია თავისი შედარებით მაღალი გადამდებლობით და სეზონური ეპიდემიების დროს ხშირი დომინირებით. კლინიკურად გრიპი ბავშვებში შეიძლება გამოვლინდეს მაღალი ტემპერატურით, ხველით, საერთო სისუსტითა და ზოგ შემთხვევაში ფილტვების ანთებით.

კლინიკური დაკვირვებები აჩვენებს, რომ სწორად და დროულად დაწყებული ანტივირუსული თერაპია მნიშვნელოვნად ამცირებს გართულებების რისკს. ანტიბიოტიკები გამოიყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც დასტურდება ბაქტერიული გართულება, მათ შორის პნევმონია.

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

კლინიკური მონაცემების მიხედვით, რესპირატორული ვირუსული ინფექციების საერთო სტრუქტურაში გრიპი დაახლოებით 77%-ს შეადგენს. ამ მაჩვენებელში ყველაზე დიდი წილი — დაახლოებით 72% — მოდის H3N2 ტიპის ვირუსზე. გრიპის B ტიპი შეადგენს დაახლოებით 4%-ს, ხოლო სხვა A ტიპის ვირუსები — დაახლოებით 1%-ს. დანარჩენ შემთხვევებში ფიქსირდება რინოვირუსი, პარაგრიპი და რესპირატორული სინციტიური ვირუსი, თუმცა მათი გავრცელება შედარებით დაბალია.

პედიატრიულ სტაციონარში ერთდროულად მკურნალობს რამდენიმე ათეული ბავშვი სასუნთქი სისტემის მწვავე დაზიანებით, რაც ადასტურებს გრიპის სეზონის კლინიკურ სიმძიმეს. აღსანიშნავია, რომ მიმდინარე პერიოდში ლაბორატორიულად დადასტურებული კორონავირუსის შემთხვევები ბოლო კვირებში არ ფიქსირდება.

საერთაშორისო გამოცდილება

საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ გრიპის A/H3N2 შტამი ხშირად დომინირებს ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში სეზონური ეპიდემიების დროს და ასოცირებულია ჰოსპიტალიზაციის მაღალი მაჩვენებლით, განსაკუთრებით ბავშვებსა და ხანდაზმულებში. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია და დაავადებათა კონტროლის წამყვანი ცენტრები ხაზს უსვამენ გრიპის საწინააღმდეგო ვაქცინაციის მნიშვნელობას, როგორც ყველაზე ეფექტიან პრევენციულ ღონისძიებას, რომელიც ამცირებს მძიმე მიმდინარეობისა და გართულებების რისკს.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში მიმდინარე სეზონზე გრიპის დომინირება აისახა პედიატრიული კლინიკების დატვირთვაზე. როგორც აღნიშნავს იაშვილის სახელობის ბავშვთა ცენტრალური საავადმყოფოს სამედიცინო დირექტორი, პედიატრი ივანე ჩხაიძე, ჰოსპიტალიზებული ბავშვების დიდ ნაწილს აღენიშნება სასუნთქი სისტემის დაზიანება და ფილტვების ანთება. კლინიკური დაკვირვებებით, ე.წ. ჰონგ-კონგის ვირუსი განსაკუთრებული სიმძიმით არ გამოირჩევა, თუ მკურნალობა დროულად იწყება.

მნიშვნელოვანი გარემოებაა ისიც, რომ ჰოსპიტალიზებულ ბავშვთა აბსოლუტური უმრავლესობა არ იყო აცრილი სეზონური გრიპის საწინააღმდეგოდ, რაც კიდევ ერთხელ აჩვენებს ვაქცინაციის დაბალ მოცვას და მის გავლენას დაავადების გავრცელებაზე. საზოგადოებრივი ინფორმირების თვალსაზრისით აქტუალური რჩება სანდო სამედიცინო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა, მათ შორის პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიმართულებით — https://www.publichealth.ge.

მითები და რეალობა

მიტი: გრიპი ყოველთვის მსუბუქად მიმდინარეობს ბავშვებში.
რეალობა: გრიპი ხშირად იწვევს გართულებებს, მათ შორის პნევმონიას, განსაკუთრებით დაუცველ ასაკობრივ ჯგუფებში.

მიტი: ანტიბიოტიკი გრიპის სამკურნალოდ აუცილებელია.
რეალობა: გრიპი ვირუსული ინფექციაა და ანტიბიოტიკი გამოიყენება მხოლოდ ბაქტერიული გართულების შემთხვევაში.

მიტი: აცრა გრიპისგან სრულ დაცვას იძლევა.
რეალობა: ვაქცინაცია სრულ დაცვას არ იძლევა, თუმცა მნიშვნელოვნად ამცირებს მძიმე მიმდინარეობისა და ჰოსპიტალიზაციის რისკს.

ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)

რატომ არის H3N2 შტამი ხშირად დომინანტური?
ეს შტამი ხასიათდება მაღალი გადამდებლობით და იმუნური სისტემის მიერ წინა სეზონებში გამომუშავებული დაცვის ნაწილობრივი გვერდის ავლით.

არის თუ არა მიმდინარე სეზონი უფრო მძიმე წინა წელთან შედარებით?
კლინიკური მონაცემებით, შემთხვევების რაოდენობა და სტრუქტურა წინა წლის მსგავსია, თუმცა გავრცელება შედარებით ადრე დაიწყო.

რატომ არ ფიქსირდება კორონავირუსი?
ამ ეტაპზე ლაბორატორიული მონაცემებით ბოლო რამდენიმე კვირის განმავლობაში კორონავირუსის დადასტურებული შემთხვევები არ გამოვლენილა, რაც სეზონური ვირუსების ცირკულაციის ბუნებრივ ცვლას უკავშირდება.

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

მიმდინარე ეპიდსეზონი აჩვენებს, რომ გრიპი კვლავ რჩება რესპირატორული ვირუსების მთავარ პრობლემად, განსაკუთრებით ბავშვთა ასაკში. მაღალი გავრცელება, H3N2 შტამის დომინირება და პნევმონიის ხშირი შემთხვევები ხაზს უსვამს პრევენციის მნიშვნელობას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დონეზე მთავარი ამოცანაა მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება, ვაქცინაციის მოცვის გაზრდა და დროული მიმართვა სამედიცინო დახმარებისთვის, რაც ამცირებს გართულებებს და ჯანდაცვის სისტემის დატვირთვას.

წყაროები

1. World Health Organization. Influenza (Seasonal). Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/influenza-(seasonal)
2. Centers for Disease Control and Prevention. Influenza (Flu): Information for Health Professionals. Available from: https://www.cdc.gov/flu/professionals/index.htm
3. European Centre for Disease Prevention and Control. Seasonal influenza overview. Available from: https://www.ecdc.europa.eu/en/seasonal-influenza

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

კანის ქრონიკული ან განმეორებადი ანთებითი დაავადებები არა მხოლოდ დისკომფორტის, არამედ ცხოვრების ხარისხის მნიშვნელოვანი დაქვეითების მიზეზია. ამ ჯგუფში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ტერმინია „ეგზემა“ — სიტყვა, რომელსაც ყოველდღიურ ენაში ხშირად ერთ კონკრეტულ დიაგნოზად იყენებენ, მაშინ როცა კლინიკურად ის სხვადასხვა ტიპის დერმატიტს აერთიანებს. სწორედ ეს „ერთი სახელით“ აღქმა ქმნის პრობლემას: თვითდიაგნოზი, არასწორი კრემების გამოყენება და ხანგრძლივი თვითმკურნალობა ხშირად იწვევს გამწვავებას, ინფექციურ გართულებებს, კანის გამხდრობას ან, პირიქით, გასქელებას და მუდმივ ქავილს.

საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით ეგზემის მართვა მნიშვნელოვანია, რადგან დაავადება გავრცელებულია ბავშვებსა და მოზრდილებში, ზრდის სამედიცინო მომსახურების საჭიროებას, იწვევს სკოლასა და სამუშაოზე გაცდენებს, ხოლო მძიმე ფორმების შემთხვევაში — ფსიქოლოგიურ ტვირთს, მათ შორის შფოთვასა და ძილის დარღვევებს. მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაცია ეხმარება საზოგადოებას რეალისტური მოლოდინების ჩამოყალიბებაში: ეგზემა ზოგჯერ სრულად ქრება, ხშირად კი საჭიროებს ხანგრძლივ კონტროლს და სწორ, ეტაპობრივ მართვას.

პრობლემის აღწერა

ეგზემა არ არის ერთი კონკრეტული დაავადება. ეს არის კლინიკური ტერმინი, რომელიც აერთიანებს კანის ანთებითი მდგომარეობების დიდ ჯგუფს, განსხვავებული გამომწვევი მიზეზებით, მიმდინარეობითა და მკურნალობის სტრატეგიით. ამიტომაც „ერთნაირი მალამო ყველასთვის“ მიდგომა ხშირად არასწორია.

ქართველი მკითხველისთვის თემა განსაკუთრებით აქტუალურია რამდენიმე მიზეზით:
პირველი — ეგზემის ხშირი გამოვლენა ბავშვთა ასაკში, როცა მშობლები ხშირად ცდილობენ სწრაფ გადაწყვეტილებას და თვითმკურნალობას.
მეორე — სამუშაოზე დაკავშირებული ხელის დერმატიტი (ქიმიური გამღიზიანებლები, ხშირი დაბანა, სადეზინფექციო საშუალებები), რაც ბევრი პროფესიისთვის პრობლემაა.
მესამე — ადგილობრივი სტეროიდული მალამოების უკონტროლო გამოყენება, რაც დროებით ამცირებს სიმპტომებს, მაგრამ არასწორი სქემით გამოყენებისას ზრდის გვერდითი ეფექტების და დაავადების „დაბნელებული“ ფორმებით მიმდინარეობის რისკს.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

ეგზემის საერთო მახასიათებელია კანის ბარიერული ფუნქციის დარღვევა და ანთებითი რეაქცია. განსაკუთრებით ეს ეხება ატოპიურ დერმატიტს, სადაც კანის ბარიერის სისუსტე (მშრალობა, მგრძნობელობა) და იმუნური სისტემის ჰიპერრეაქტიულობა ერთმანეთს აძლიერებს. შედეგად, კანი ადვილად კარგავს ტენიანობას, იზრდება გაღიზიანება, ჩნდება მიკროდაზიანებები და იწყება „ქავილი–ქექვის“ ციკლი, რომელიც ანთებას კიდევ უფრო ამძიმებს [1].

კლინიკურად ეგზემა შეიძლება გამოვლინდეს:
სიწითლით, ქავილით, აქერცვლით, ბუშტუკებით, გამონადენით, ქერქებით ან კანის გასქელებით. დაავადება არ არის გადამდები, თუმცა ხშირი ქექვისა და ბარიერის დარღვევის ფონზე შეიძლება გართულდეს ბაქტერიული ინფექციით (მაგალითად, ყვითელი ქერქები, ჩირქოვანი ელემენტები, გაძლიერებული ტკივილი), ზოგჯერ კი — ვირუსული ინფექციითაც [2].

• მკურნალობა ეფუძნება სამ ძირითად პრინციპს:
  კანის ბარიერის აღდგენა და დაცვა (ემოლიენტები),
• ანთების კონტროლი (ადგილობრივი ან სისტემური ანთებისსაწინააღმდეგო საშუალებები),
• გამწვავების გამომწვევი ფაქტორების იდენტიფიკაცია და შემცირება (გამღიზიანებლები, ალერგენები, სტრესი, მშრალი ჰაერი).

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

საერთაშორისო მონაცემებით, ატოპიური დერმატიტი ბავშვებში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ქრონიკული კანის დაავადებაა და ზოგიერთ პოპულაციაში ბავშვთა დაახლოებით მეხუთედამდე შეიძლება შეეხოს; მოზრდილებში გავრცელება შედარებით დაბალია, თუმცა მნიშვნელოვანია და ხშირად ქრონიკული მიმდინარეობით ხასიათდება [3].

ბავშვთა ასაკში ხშირია დაავადების დაწყება ცხოვრების პირველ წლებში, ხოლო ნაწილში სიმპტომები ასაკთან ერთად მსუბუქდება. მიუხედავად ამისა, მძიმე ან საშუალო სიმძიმის ეგზემა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ძილზე, სწავლასა და ოჯახურ კეთილდღეობაზე. კვლევები ასევე მიუთითებს თანმხლებ ალერგიულ მდგომარეობებზე (ალერგიული რინიტი, ბრონქული ასთმა), განსაკუთრებით ატოპიური დერმატიტის შემთხვევაში [1], [2].

მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გაიდლაინები თანხმდებიან, რომ ემოლიენტები არის ძირითადი თერაპია და მათი რეგულარული გამოყენება ამცირებს გამწვავებების სიხშირეს და საჭირო სტეროიდის დოზას [4].

საერთაშორისო გამოცდილება

საერთაშორისო ინსტიტუტები და პროფესიული ასოციაციები (განსაკუთრებით ბავშვთა ატოპიური დერმატიტის მართვისა და მოზრდილთა თერაპიის რეკომენდაციებში) ერთსულოვნად უსვამენ ხაზს საფეხურებრივ მიდგომას:
პირველი ხაზი — რეგულარული დატენიანება ემოლიენტებით, სწორად შერჩეული ჰიგიენა და გამღიზიანებლების შემცირება [4].
გამწვავებისას — ადგილობრივი სტეროიდები შესაბამისი სიმძლავრითა და ხანგრძლივობით, ზოგიერთ შემთხვევაში ადგილობრივი კალცინევრინის ინჰიბიტორები, ხოლო რეზისტენტულ ან მძიმე შემთხვევებში — ფოტოთერაპია ან სისტემური მკურნალობა სპეციალისტის მეთვალყურეობით [5], [6].

ევროპული გაიდლაინები მკაფიოდ გამოყოფენ, რომ სისტემური თერაპია განიხილება მაშინ, როცა საშუალო ან მძიმე ეგზემა ვერ კონტროლდება მხოლოდ ადგილობრივი მკურნალობითა და სხვა დამხმარე მეთოდებით [6].

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში ეგზემის მართვის პრაქტიკაში რამდენიმე რეალური გამოწვევა იკვეთება:
პირველი — თვითმკურნალობის მაღალი წილი, განსაკუთრებით სტეროიდული მალამოების გამოყენებით ექიმის რეკომენდაციის გარეშე.
მეორე — გამწვავების გამომწვევი ფაქტორების უგულებელყოფა (მუდმივი ცხელი წყლით დაბანა, სურნელოვანი საპნები, აგრესიული სადეზინფექციო საშუალებები).
მესამე — დროული დიაგნოსტიკის სირთულე მაშინ, როცა ეგზემას „სოკოს“, „ალერგიას“ ან „ინფექციას“ მიაწერენ და მკურნალობა არასწორი მიმართულებით მიდის.

ჯანდაცვის სისტემისთვის მნიშვნელოვანია, რომ მოსახლეობამ მიიღოს სტანდარტიზებული და ხარისხიანი ინფორმაცია, რაც შესაძლებელია პროფესიულ პლატფორმებზე, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიმართულებით — https://www.publichealth.ge. აკადემიური განხილვები და სამედიცინო კონტენტის ხარისხის გაუმჯობესება ორგანულად უკავშირდება https://www.gmj.ge-ს სივრცეს, ხოლო სამედიცინო პროდუქტისა და მომსახურების ხარისხის, სერტიფიკაციისა და სტანდარტების თემა — https://www.certificate.ge-ზე არსებულ მიდგომებს.

მითები და რეალობა

მიტი: ეგზემა ყოველთვის ალერგიაა.
რეალობა: ეგზემის ნაწილი ალერგიულ მექანიზმებს უკავშირდება, მაგრამ მრავალი ტიპი უფრო გამღიზიანებლებით, კანის ბარიერის დარღვევით და გარემო ფაქტორებით არის განპირობებული [2].

მიტი: ეგზემა გადამდებია.
რეალობა: ეგზემა არ არის ინფექციური დაავადება და არ გადადის ადამიანიდან ადამიანზე.

მიტი: რაც უფრო ძლიერი მალამოა, მით უკეთესია.
რეალობა: ადგილობრივი სტეროიდების სიმძლავრე უნდა შეირჩეს ლოკალიზაციის, ასაკის და სიმძიმის მიხედვით; არასწორმა, ხანგრძლივმა ან უკონტროლო გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს კანის გათხელება, სისხლძარღვოვანი ცვლილებები და რეციდივების გაძლიერება [4], [5].

მიტი: თუ ერთხელ გავარდა, სამუდამოდ დარჩება.
რეალობა: ზოგი ფორმა ასაკთან ერთად მნიშვნელოვნად მსუბუქდება ან ქრება; თუმცა ქრონიკული მიმდინარეობის შემთხვევაშიც შესაძლებელია ეფექტიანი კონტროლი სწორი მართვით [1], [6].

ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)

რა არის ეგზემის ყველაზე გავრცელებული ნიშნები?
ქავილი, სიწითლე, სიმშრალე, აქერცვლა, ზოგჯერ ბუშტუკები ან გამონადენი; ქრონიკული ფორმისას — კანის გასქელება.

რამდენად მნიშვნელოვანია ემოლიენტების გამოყენება?
ეს არის საფუძველი. რეგულარული დატენიანება აუმჯობესებს ბარიერულ ფუნქციას და ამცირებს გამწვავებებს, ასევე ამცირებს სტეროიდების საჭიროებას [4].

შეიძლება თუ არა ეგზემამ ინფექცია გამოიწვიოს?
ეგზემა თვითონ ინფექცია არ არის, მაგრამ კანის დაზიანებისას შეიძლება დაერთოს ბაქტერიული ან სხვა ინფექცია, რაც საჭიროებს ექიმის შეფასებას [2].

როდის არის აუცილებელი დერმატოლოგთან მიმართვა?
თუ გამწვავება ხშირია, მკურნალობა არ მუშაობს 1–2 კვირაში, ჩნდება ჩირქოვანი ნიშნები, ძლიერი ტკივილი, ცხელება, ან დაავადება მნიშვნელოვნად არღვევს ძილსა და ყოველდღიურ ფუნქციონირებას.

როგორ ავირჩიოთ სტეროიდული მალამო?
მხოლოდ ექიმის რეკომენდაციით: საჭიროა სწორი სიმძლავრე, სწორი ხანგრძლივობა და მოვლის რეჟიმთან (ემოლიენტებთან) შეთანხმებული გამოყენება [4], [5].

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

ეგზემა არის ფართო კლინიკური სპექტრის მდგომარეობა, რომელიც მოითხოვს ზუსტ დიფერენცირებას და ეტაპობრივ, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ მართვას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ამოცანაა, რომ მოსახლეობამ თავიდან აიცილოს თვითდიაგნოზი და უკონტროლო მკურნალობა, გაიგოს ბარიერული მოვლის მნიშვნელობა და დროულად მიმართოს სპეციალისტს გართულებების შემთხვევაში.

რეალისტური, პრაქტიკული რეკომენდაციები ყოველდღიური ცხოვრებისთვის ასეთია:
კანის რეგულარული დატენიანება ემოლიენტებით, განსაკუთრებით დაბანის შემდეგ;
მოკლე და თბილი (არა ცხელი) დაბანა, უსუნო და ნაზი გამწმენდი საშუალებებით;
სურნელოვანი კოსმეტიკისა და აგრესიული ქიმიური გამღიზიანებლების შემცირება;
გამწვავებისას მკურნალობის სწრაფი დაწყება და სქემის დასრულება ექიმის მითითებით;
ინფექციის ნიშნების გაჩენისას თვითმკურნალობის ნაცვლად სამედიცინო შეფასება.

წყაროები

1. Irvine AD, Mina-Osorio P. Atopic dermatitis: barrier dysfunction and immune dysregulation. The Lancet. Available from: https://www.thelancet.com
2. Langan SM, Irvine AD, Weidinger S. Eczema (atopic dermatitis). BMJ. Available from: https://www.bmj.com
3. International Eczema Council. Global Report on Atopic Dermatitis (2022). Available from: https://www.eczemacouncil.org/assets/docs/global-report-on-atopic-dermatitis-2022.pdf
4. National Institute for Health and Care Excellence. Atopic eczema in under 12s: diagnosis and management (CG57). Available from: https://www.nice.org.uk/guidance/cg57
5. American Academy of Dermatology. Atopic dermatitis clinical guideline (topical therapies). Available from: https://www.aad.org/member/clinical-quality/guidelines/atopic-dermatitis
6. European Dermatology Forum. EuroGuiDerm guideline on atopic eczema (living guideline). Available from: https://www.guidelines.edf.one/guidelines/atopic-ezcem

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

ადამიანის პაპილომავირუსის საწინააღმდეგო ვაქცინაცია თანამედროვე მედიცინის ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტიან პრევენციულ ინსტრუმენტად არის მიჩნეული, განსაკუთრებით კიბოს პრევენციის კონტექსტში. პაპილომავირუსი ფართოდ გავრცელებული ინფექციაა, რომელიც აზიანებს როგორც ქალებს, ისე კაცებს და დაკავშირებულია არაერთ ონკოლოგიურ და არაონკოლოგიურ დაავადებასთან. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, ვაქცინაციის პროგრამების გაფართოება ითვლება გრძელვადიან ინვესტიციად მოსახლეობის ჯანმრთელობაში, რადგან ის ამცირებს ინფექციის გავრცელებას, კიბოს განვითარების რისკს და ჯანდაცვის სისტემის მომავალ დატვირთვას.

საქართველოში 2026 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამებში შეტანილი ცვლილება — HPV-ის საწინააღმდეგო ვაქცინაციის უფასო ხელმისაწვდომობა 45 წლამდე ასაკის კაცებისთვის — წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს პრევენციული მედიცინის გაძლიერების მიმართულებით. აღნიშნული ცვლილება ასახავს თანამედროვე სამეცნიერო ცოდნას და საერთაშორისო რეკომენდაციებს, რომლებიც ხაზს უსვამს, რომ პაპილომავირუსი მხოლოდ „ქალთა პრობლემა“ არ არის და მისი კონტროლი ეფექტიანია მხოლოდ ორივე სქესის მოცვით.

პრობლემის აღწერა

ადამიანის პაპილომავირუსი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციაა მსოფლიოში. ინფიცირება ხშირად უსიმპტომოდ მიმდინარეობს, თუმცა გარკვეული ტიპები დაკავშირებულია საშვილოსნოს ყელის, ანალური, პენისის, ყელისა და პირის ღრუს კიბოს განვითარებასთან.

ქართველი მკითხველისთვის საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან HPV-სთან ასოცირებული დაავადებები საქართველოში კვლავ სერიოზულ საზოგადოებრივ ჯანდაცვის ტვირთს წარმოადგენს. წლების განმავლობაში ვაქცინაციის სახელმწიფო პროგრამები ძირითადად გოგონებსა და ახალგაზრდა ქალებზე იყო ფოკუსირებული, რაც ნაწილობრივ ამცირებდა ინფექციის გავრცელებას, თუმცა ვერ უზრუნველყოფდა ე.წ. კოლექტიურ იმუნიტეტს.

კაცების ჩართვა ვაქცინაციის პროგრამაში არა მხოლოდ მათ ინდივიდუალურ დაცვას ემსახურება, არამედ ამცირებს ვირუსის ცირკულაციას მთლიან პოპულაციაში, რაც პირდაპირ აისახება ქალთა ჯანმრთელობაზეც.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

ადამიანის პაპილომავირუსი წარმოადგენს დნმ-ის შემცველ ვირუსთა დიდ ოჯახს, რომელიც 200-ზე მეტ ტიპს მოიცავს. მათგან ნაწილი ითვლება დაბალი რისკის მატარებლად და იწვევს გენიტალურ მეჭეჭებს, ხოლო მაღალი რისკის ტიპები ასოცირებულია ავთვისებიანი სიმსივნეების განვითარებასთან [1].

HPV-ის საწინააღმდეგო ვაქცინები შეიცავს ვირუსის მსგავსი ნაწილაკებს, რომლებიც არ შეიცავს გენეტიკურ მასალას და, შესაბამისად, ინფექციის გამოწვევა არ შეუძლიათ. მათი მოქმედების მექანიზმი ეფუძნება იმუნური სისტემის სტიმულაციას, რის შედეგადაც ორგანიზმი გამოიმუშავებს ანტისხეულებს და ინფიცირების შემთხვევაში ეფექტიანად ნეიტრალიზებს ვირუსს.

კლინიკურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ვაქცინაცია განსაკუთრებით ეფექტიანია ინფიცირებამდე, თუმცა სარგებელი არსებობს სქესობრივად აქტიურ და უფროს ასაკობრივ ჯგუფებშიც. მიუხედავად იმისა, რომ ვაქცინა უკვე არსებულ ინფექციას არ კურნავს, ის იცავს იმ ტიპებისგან, რომლებთანაც ადამიანს ჯერ კონტაქტი არ ჰქონია, და ამცირებს ახალი ინფექციების რისკს [2].

ვაქცინაციის სარგებელი მოიცავს HPV-სთან ასოცირებული კიბოების ინციდენტობის შემცირებას, გენიტალური მეჭეჭების პრევენციას და მოსახლეობაში ვირუსის გავრცელების დონის კლებას. რისკები, საერთაშორისო მონაცემების მიხედვით, მინიმალურია და ძირითადად შემოიფარგლება მსუბუქი, დროებითი გვერდითი ეფექტებით, როგორიცაა ინექციის ადგილზე ტკივილი ან მცირე ტემპერატურის მატება.

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

მსოფლიო მონაცემებით, სქესობრივად აქტიური ადამიანების დაახლოებით 80 პროცენტი ცხოვრების განმავლობაში ერთხელ მაინც ინფიცირდება HPV-ით [1]. კაცებში ვირუსი პასუხისმგებელია ანალური და ოროფარინგეალური კიბოების მნიშვნელოვანი ნაწილის განვითარებაზე.

კვლევები აჩვენებს, რომ იმ ქვეყნებში, სადაც ვაქცინაციის პროგრამები მოიცავს ორივე სქესს, HPV-ს გავრცელება მნიშვნელოვნად შემცირდა და გენიტალური მეჭეჭების შემთხვევები რამდენიმე წელიწადში 70–90 პროცენტით დაეცა [3].

ვაქცინაციის სქემების ეფექტიანობა დადასტურებულია როგორც ორჯერადი, ისე სამჯერადი დოზირების შემთხვევაში, ასაკისა და იმუნური პასუხის თავისებურებების გათვალისწინებით. სწორედ ამ მონაცემებზე დაყრდნობით განისაზღვრა ასაკობრივი ჯგუფების მიხედვით განსხვავებული ვაქცინაციის რეჟიმი.

საერთაშორისო გამოცდილება

საერთაშორისო ინსტიტუტები, მათ შორის World Health Organization, რეკომენდაციას უწევენ HPV-ის საწინააღმდეგო ვაქცინაციის პროგრამების გაფართოებას ორივე სქესზე, როგორც კიბოს პრევენციის ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტიან სტრატეგიას [1].

Centers for Disease Control and Prevention და National Institutes of Health აღნიშნავენ, რომ ვაქცინაცია უსაფრთხოა და ეფექტიანი როგორც მოზარდებში, ისე ახალგაზრდა და საშუალო ასაკის მოზრდილებში.

კლინიკური სამედიცინო გამოცემები, როგორიცაა The Lancet და BMJ, რეგულარულად აქვეყნებენ კვლევებს, რომლებიც ადასტურებს, რომ კაცების ვაქცინაცია მნიშვნელოვნად ამცირებს HPV-სთან ასოცირებული კიბოების გავრცელებას პოპულაციის დონეზე [2], [3].

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში HPV-ის საწინააღმდეგო ვაქცინაცია სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში წლების განმავლობაში ქალებისთვის იყო ხელმისაწვდომი. 2025 წლის 31 დეკემბერს მიღებული N655 დადგენილებით, 2026 წლიდან პროგრამა გაფართოვდა და მოიცავს 13–45 წლის ასაკის კაცებსაც.

პროგრამის მიხედვით, ვაქცინაცია ჩატარდება ეტაპობრივად:
13–15 წლამდე ასაკობრივ ჯგუფში — ორჯერადი ვაქცინაცია მინიმუმ 6 თვის ინტერვალით;
15–45 წლის ასაკობრივ ჯგუფში — სამჯერადი ვაქცინაცია სქემით 0–2–6 თვე.

აღნიშნული ცვლილება ზრდის პროგრამის ხელმისაწვდომობას და ქმნის წინაპირობას HPV-ს გავრცელების გრძელვადიანი შემცირებისთვის. საქართველოს ჯანდაცვის სისტემისთვის ეს ნიშნავს პრევენციული მიმართულების გაძლიერებას, თუმცა გამოწვევად რჩება მოსახლეობის ინფორმირებულობა და ვაქცინაციისადმი ნდობის ამაღლება.

აკადემიური განხილვები და კვლევები ამ მიმართულებით ხელმისაწვდომია https://www.gmj.ge-ზე, ხოლო ვაქცინების ხარისხისა და უსაფრთხოების საკითხები უკავშირდება სტანდარტებს, რომლებიც განიხილება https://www.certificate.ge-ის კონტექსტში. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კუთხით სანდო ინფორმაციის გავრცელებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.

მითები და რეალობა

გავრცელებულია მითი, რომ HPV-ის ვაქცინაცია საჭიროა მხოლოდ ქალებისთვის. რეალურად, ვირუსი თანაბრად აზიანებს ორივე სქესს და კაცების ვაქცინაცია კრიტიკულია ინფექციის კონტროლისთვის.

კიდევ ერთი მცდარი მოსაზრებაა, თითქოს ვაქცინაცია ეფექტიანია მხოლოდ მოზარდ ასაკში. მეცნიერული მონაცემები აჩვენებს, რომ ვაქცინაციას აქვს სარგებელი უფროს ასაკშიც, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუ ადამიანი ყველა HPV ტიპით ინფიცირებული არ არის.

ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)

არის თუ არა HPV-ის ვაქცინაცია უსაფრთხო 30–45 წლის ასაკში?
დიახ. კლინიკური კვლევები ადასტურებს ვაქცინის უსაფრთხოებასა და იმუნოგენურობას ამ ასაკობრივ ჯგუფშიც.

კურნავს თუ არა ვაქცინა უკვე არსებულ ინფექციას?
არა. ვაქცინა პრევენციულია და არ გამოიყენება მკურნალობის მიზნით, თუმცა იცავს სხვა ტიპებისგან.

რატომ არის საჭირო კაცების ვაქცინაცია?
კაცების ვაქცინაცია ამცირებს მათ ინდივიდუალურ რისკს და ხელს უწყობს ვირუსის გავრცელების შემცირებას პოპულაციაში.

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

HPV-ის საწინააღმდეგო ვაქცინაციის პროგრამის გაფართოება საქართველოში წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან წინგადადგმულ ნაბიჯს. კაცების ჩართვა პროგრამაში ზრდის პრევენციის ეფექტიანობას, ამცირებს ინფექციის ცირკულაციას და ქმნის საფუძველს HPV-სთან ასოცირებული კიბოების ინციდენტობის შემცირებისთვის მომავალ ათწლეულებში.

საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობა, ინფორმირებულობის ამაღლება და სანდო სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია, რათა პროგრამამ რეალური გავლენა მოახდინოს მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე და სრულად იქნეს გამოყენებული მისი პრევენციული პოტენციალი.

წყაროები

1. World Health Organization. Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer. Available from: https://www.who.int
2. The Lancet. HPV vaccination in males: population impact. Available from: https://www.thelancet.com
3. BMJ. Effectiveness of gender-neutral HPV vaccination programmes. Available from: https://www.bmj.com