- რატომ ეკუთვნის ჰაერის დაბინძურება „ერთიანი ჯანმრთელობის“ სერიას
- რას გვიჩვენებს ჯანმო-ს 2021 წლის შეფასებები
- ზემოქმედება: ყველა სახელმძღვანელო მნიშვნელობის ზემოთ, უმეტესობა — შუალედური მიზნის 3-ის ზემოთ
- გაზომვა: რუკა, რომელშიც ხვრელებია
- რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
- რატომ აქვს თურქეთს სიკვდილიანობის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი, თუ მისი PM2.5 მოლდოვისას ორჯერ აღემატება?
- თუ ქართველების 95% საჭმელს სუფთა საწვავზე ამზადებს, რატომ მიაწერს ჯანმო 1 330 სიკვდილს საყოფაცხოვრებო ჰაერის დაბინძურებას?
- რა დასჭირდება საქართველოს, რათა ჯანმო-ს ბაზაში კვლავ გამოჩნდეს?
- წყაროები
ანტალიაში მიმდინარე კლიმატის კონფერენციაზე გაჟღერდა alarming ინფორმაცია, რომ რეგიონის ჰაერის დაბინძურება წელიწადში დაახლოებით ერთასახლები ათასობით ადამიანის სიცოცხლეს უჯდება. ჯანმო-ს შეფასებით, 2021 წელს ცხრა ქვეყანაში ატმოსფერული და საყოფაცხოვრებო ჰაერის დაბინძურებამ 195 600 ადამიანის სიკვდილი გამოიწვია. განსაკუთრებით მაღალი მაჩვენებლები უკრაინაში, თურქეთში და უზბეკეთში აღინიშნება. ჯანმრთელობის დაცვისა და ჰაერის ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით, მნიშვნელოვანია, რომ ქვეყნები რეგულარულად ზომავენ ჰაერის დაბინძურების დონეს. ეს არ მხოლოდ გარემოს, არამედ ჩვენი ჯანმრთელობისთვისაც კრიტიკულია.
გაეროს კლიმატის კონფერენცია COP31 2026 წლის 9–20 ნოემბერს თურქეთში, ანტალიაში მიმდინარეობს და პირველად ამ რეგიონში ჩატარებული COP ჯანმრთელობის დღით გაიხსნა [1]. მასპინძელი ქვეყანა იმ თერთმეტი ქვეყნიდან ერთია, რომელსაც PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივა აკვირდება. ეს მიმოხილვა მარტივ კითხვას სვამს, რომელსაც კონფერენცია ჯერჯერობით გვერდს უვლის: რამდენი სიცოცხლე უჯდება კავკასიის, ცენტრალური აზიის, თურქეთის, უკრაინისა და მოლდოვის ჰაერი და რამდენად კარგად ზომავენ მას თავად ეს ქვეყნები?
პასუხი, ჯანმო-ს საკუთარი მონაცემებით, ასეთია: 2021 წელს თერთმეტ ქვეყანაში ატმოსფერული და საყოფაცხოვრებო ჰაერის დაბინძურებამ ერთობლივად დაახლოებით 195 600 ადამიანის სიკვდილი გამოიწვია — მათგან ორ მესამედზე მეტი გულის იშემიური დაავადებითა და ინსულტით — და თერთმეტივე ქვეყანა სუნთქავს ჰაერით, რომელშიც მყარი ნაწილაკების შემცველობა ჯანმო-ს სახელმძღვანელო მნიშვნელობას აღემატება. მეორე პასუხი კიდევ უფრო უხერხულია: თერთმეტიდან შვიდ ქვეყანას ჯანმო-ს ჰაერის ხარისხის გლობალურ ბაზაში PM2.5-ის 2019 წლის შემდგომი არც ერთი გაზომვა არ აქვს, ხოლო სამს — საერთოდ არც ერთი. რეგიონს კლიმატის კონფერენციაზე საკუთარი ფილტვებისთვის ვაჭრობა იმ ციფრებით არ შეუძლია, რომლებსაც თავად არ აგროვებს.
მთავარი დასკვნები
- ჯანმო-ს 2021 წლის შეფასებები, რომლებიც 2026 წლის ივნისში გამოქვეყნდა, თერთმეტ ქვეყანაში წელიწადში დაახლოებით 195 600 სიკვდილს ატმოსფერული და საყოფაცხოვრებო ჰაერის დაბინძურების ერთობლივ ეფექტს მიაწერს: 69 083 უკრაინაში, 46 618 თურქეთში, 35 182 უზბეკეთში, 13 996 ყაზახეთში და 5 412 საქართველოში.
- ამ სიკვდილებიდან 133 698 (68%) გულის იშემიურ დაავადებაზე მოდის, 34 994 (18%) — ინსულტზე; დანარჩენი ფილტვის კიბოს, ფილტვების ქრონიკულ ობსტრუქციულ დაავადებასა და ქვედა სასუნთქი გზების ინფექციებს უკავშირდება.
- ასაკზე სტანდარტიზებული სიკვდილიანობის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი რეგიონში უზბეკეთს აქვს (152,8 100 000 მოსახლეზე), შემდეგ მოდიან ტაჯიკეთი (109,7) და ყირგიზეთი (96,3); ყველაზე დაბალი თურქეთს აქვს (48,1). საქართველოს მაჩვენებელი 74,7-ია.
- 2023 წელს მოსახლეობით შეწონილი PM2.5 მოლდოვაში 8,9 მკგ/მ³-დან ტაჯიკეთში 31,5 მკგ/მ³-მდე მერყეობდა; თერთმეტივე ქვეყანა აღემატება ჯანმო-ს სახელმძღვანელო მნიშვნელობას 5 მკგ/მ³, ცხრა კი — შუალედურ მიზანს 3 (15 მკგ/მ³).
- ჯანმო-ს ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის ბაზაში (2026 წლის ივნისი) თურქეთი PM2.5-ს 128 დასახლებისთვის ატყობინებს, ყაზახეთი — 5-ისთვის; სომხეთს, აზერბაიჯანსა და მოლდოვას ჩანაწერი არ აქვთ; საქართველოს უკანასკნელი ჩანაწერი 2017 წლის თბილისია.
რატომ ეკუთვნის ჰაერის დაბინძურება „ერთიანი ჯანმრთელობის“ სერიას
ჰაერის დაბინძურებას ჩვეულებრივ „გარემოს“ და არა „ერთიანი ჯანმრთელობის“ თემად განიხილავენ, თუმცა ის საზიარო ზემოქმედების ყველაზე ნათელი მაგალითია, რომელსაც არც ერთი სექტორი ცალკე არ აკონტროლებს. ნაწილაკები, რომლებიც ერევანში ან ტაშკენტში ფილტვებამდე აღწევს, ქვანახშირითა და შეშით გათბობიდან, დიზელის ტრანსპორტიდან, ენერგიის წარმოებიდან, სასოფლო-სამეურნეო ნარჩენების ღია წვიდან და დეგრადირებული მიწის მტვრიდან მოდის — იმავე წყაროებიდან, რომლებიც ანტალიაში განხილულ კლიმატის ცვლილებას განაპირობებს. ჯანმო-ს პოზიცია COP31-ზე ის არის, რომ ჯანმრთელობა „კლიმატური მოქმედების ყველაზე ძლიერ არგუმენტს გვთავაზობს“, რადგან წიაღისეული საწვავის წვის შემცირება ჯანმრთელობისთვის დაუყოვნებლივ სარგებელს იძლევა [1]. კონფერენციის გახსნაზე ციტირებული Lancet Countdown-ის მონაცემებით, წიაღისეული საწვავის წვით გამოწვეულმა ჰაერის დაბინძურებამ 2023 წელს მსოფლიოში 2,78 მილიონი ადამიანი იმსხვერპლა [2].
ამ რეგიონისთვის კითხვა რაოდენობრივია. ჯანმო-მ ჰაერის დაბინძურებით გამოწვეული სიკვდილიანობის ქვეყნების შეფასებები 2026 წლის ივნისში განაახლა, საანგარიშო წელი 2019-იდან 2021-ზე გადაიტანა და 2021 წლის გლობალურ ჯანმრთელობის შეფასებებს შეუსაბამა [3,4,5]. სწორედ ეს ციფრები გამოიყენება მდგრადი განვითარების მიზნის 3.9.1 ინდიკატორის თვალყურის დევნებისთვის მომდევნო გადასინჯვამდე, და ეს პირველი ნაკრებია, რომელიც PHIG-ის რეგიონის თერთმეტივე ქვეყანას ერთი მეთოდით მოიცავს.
რას გვიჩვენებს ჯანმო-ს 2021 წლის შეფასებები
ჯანმო სიკვდილიანობის სამ რიგს აქვეყნებს: ატმოსფერული (გარე) წვრილი ნაწილაკებით დაბინძურებას მიწერილი სიკვდილი, საყოფაცხოვრებო ჰაერის დაბინძურებას — დამაბინძურებელ საწვავზე საჭმლის მომზადებას — მიწერილი სიკვდილი და ამ ორის ერთობლივი ეფექტი, რომელიც მათ ჯამზე ნაკლებია, რადგან ერთი და იგივე სიკვდილი ორჯერ არ ითვლება [3,4]. 2021 წლისთვის თერთმეტი ქვეყნის ერთობლივი შეფასება 195 614 სიკვდილია, ფართო გაურკვევლობის ინტერვალებით, რომლებიც როგორც ზემოქმედების მოდელირებას, ისე სიკვდილის მიზეზების ეროვნული მონაცემების მდგომარეობას ასახავს.
| ქვეყანა | PM2.5 2010 (მკგ/მ³) | PM2.5 2023 (მკგ/მ³) | სიკვდილი, ატმოსფერული 2021 | სიკვდილი, საყოფაცხოვრებო 2021 | სიკვდილი, ერთობლივი 2021 | მაჩვენებელი 100 000-ზე (ასაკზე სტანდ.) | სუფთა საწვავი საჭმლისთვის 2024 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| უკრაინა | 14,9 | 9,3 | 56 596 | 10 808 | 69 083 | 72,0 | 97% |
| თურქეთი | 20,8 | 20,6 | 39 835 | 7 178 | 46 618 | 48,1 | 98% |
| უზბეკეთი | 42,6 | 24,1 | 24 881 | 12 017 | 35 182 | 152,8 | 94% |
| ყაზახეთი | 27,9 | 16,5 | 11 575 | 2 212 | 13 996 | 75,2 | 96% |
| საქართველო | 29,5 | 17,1 | 4 250 | 1 330 | 5 412 | 74,7 | 95% |
| აზერბაიჯანი | 40,2 | 23,6 | 5 156 | 192 | 5 376 | 59,5 | 99% |
| ტაჯიკეთი | 55,0 | 31,5 | 3 981 | 1 422 | 5 075 | 109,7 | 88% |
| სომხეთი | 52,9 | 30,1 | 3 944 | 145 | 4 130 | 92,2 | 99% |
| ყირგიზეთი | 36,1 | 20,6 | 2 846 | 1 594 | 4 103 | 96,3 | 82% |
| მოლდოვა | 14,8 | 8,9 | 3 132 | 223 | 3 504 | 71,5 | 98% |
| თურქმენეთი | 27,8 | 16,0 | 3 060 | 10 | 3 134 | 80,6 | 100% |
| თერთმეტი ქვეყანა | – | – | 159 256 | 37 131 | 195 614 | – | – |
სამი კანონზომიერება იკვეთება. პირველი: აბსოლუტური ტვირთი მოსახლეობას მიჰყვება — უკრაინა, თურქეთი და უზბეკეთი ერთად 150 883 სიკვდილზე, რეგიონული ჯამის 77%-ზე, არიან პასუხისმგებელი. მეორე: მაჩვენებელი ზემოქმედებას არ მიჰყვება. თურქეთის მოსახლეობით შეწონილი PM2.5 (20,6 მკგ/მ³) მოლდოვისას (8,9 მკგ/მ³) ორჯერ მეტად აღემატება, თუმცა მისი ასაკზე სტანდარტიზებული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი (48,1 100 000-ზე) რეგიონში ყველაზე დაბალია, მოლდოვისა (71,5) კი — შუაშია. ახსნა რისკის მნიშვნელშია: ჰაერის დაბინძურება ძირითადად გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების გზით კლავს, ამიტომ ქვეყნები, რომლებსაც გულის იშემიური დაავადებისა და ინსულტის მაღალი ფონური მაჩვენებლები აქვთ — უკრაინა, მოლდოვა, საქართველო, ცენტრალური აზია — ყოველ მიკროგრამზე მეტ სიცოცხლეს კარგავენ, ვიდრე ქვეყნები გულ-სისხლძარღვთა დაბალი სიკვდილიანობით. მესამე: საყოფაცხოვრებო კომპონენტი წარსულის პრობლემა არ არის. უზბეკეთის 12 017 და უკრაინის 10 808 საყოფაცხოვრებო ჰაერის დაბინძურებით გამოწვეული სიკვდილი საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის ჰაერის დაბინძურების მთლიან ტვირთს ერთად აღებულს აღემატება, მიუხედავად იმისა, რომ მათი მოსახლეობის 94% და 97% საჭმლის მომზადებისთვის ძირითადად სუფთა საწვავის მომხმარებლად ითვლება [8].
მიზეზების განაწილება ადასტურებს, რომ ეს უმეტესად გულ-სისხლძარღვთა ისტორიაა. 195 614 ერთობლივი სიკვდილიდან ჯანმო 133 698-ს (68%) გულის იშემიურ დაავადებას მიაწერს, 34 994-ს (18%) — ინსულტს, 9 313-ს — ფილტვების ქრონიკულ ობსტრუქციულ დაავადებას, 9 258-ს — ქვედა სასუნთქი გზების მწვავე ინფექციებს და 8 351-ს — ტრაქეის, ბრონქებისა და ფილტვის კიბოს [7]. საქართველოში 5 412-დან განაწილება ასეთია: 2 081 გულის იშემიური დაავადება, 2 201 ინსულტი, 833 ქვედა სასუნთქი გზების ინფექცია, 188 ფილტვის კიბო და 108 ფილტვების ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება [7]. კარდიოლოგი თბილისში ან ბიშკეკში, ფაქტობრივად, ყოველდღე ჰაერის დაბინძურებას მკურნალობს.
ზემოქმედება: ყველა სახელმძღვანელო მნიშვნელობის ზემოთ, უმეტესობა — შუალედური მიზნის 3-ის ზემოთ
ჯანმო-ს 2021 წლის ჰაერის ხარისხის გლობალურმა სახელმძღვანელო პრინციპებმა PM2.5-ის წლიური სახელმძღვანელო მნიშვნელობა 5 მკგ/მ³-ად განსაზღვრა და მისკენ მიმავალი ქვეყნებისთვის ოთხი შუალედური მიზანი დაადგინა — 35, 25, 15 და 10 მკგ/მ³ [9]. 2023 წლის მოსახლეობით შეწონილი შეფასებებით, რეგიონის არც ერთი ქვეყანა სახელმძღვანელო მნიშვნელობას არ აკმაყოფილებს. ტაჯიკეთი (31,5) და სომხეთი (30,1) შუალედური მიზნის 2-ის (25) ზემოთ რჩებიან; უზბეკეთი, აზერბაიჯანი, თურქეთი, ყირგიზეთი, საქართველო, ყაზახეთი და თურქმენეთი 15-დან 25-მდე, შუალედური მიზნის 3-ის ზემოთ არიან; მხოლოდ უკრაინა (9,3) და მოლდოვა (8,9) არიან შუალედური მიზნის 4-ის ქვემოთ [6].
ტენდენცია დონეზე უფრო გამამხნევებელია. 2010-დან 2023 წლამდე მოდელირებული შეფასებები თერთმეტიდან ათ ქვეყანაში დაახლოებით 40%-ით მცირდება — საქართველოში 29,5-დან 17,1 მკგ/მ³-მდე, სომხეთში 52,9-დან 30,1-მდე, უზბეკეთში 42,6-დან 24,1-მდე — გამონაკლისი თურქეთია, რომლის მაჩვენებელი უცვლელად 20,6 მკგ/მ³-ის მახლობლად რჩება [6]. ორი გაფრთხილება აუცილებელია. ქვეყნების შეფასებები მოდელის შედეგია, რომელიც სატელიტურ მონაცემებს, ქიმიური ტრანსპორტის მოდელებსა და არსებულ სახმელეთო მონიტორებს აერთიანებს; ქვეყნებისთვის, რომლებსაც ცოტა მონიტორი აქვთ, გაურკვევლობის ინტერვალები ფართოა (საქართველოს 2023 წლის მნიშვნელობა 17,1-ია, ინტერვალით 12,9–21,4 მკგ/მ³). თურქეთი კი — ერთადერთი ქვეყანა მკვრივი სახმელეთო მონიტორინგით — ამავე დროს ერთადერთია, რომლის რიგი გაუმჯობესებას არ გვიჩვენებს, რაც, შესაძლოა, იმდენად თურქულ ჰაერზე არა, რამდენადაც დანარჩენი ათი რიგის ხარისხზე მეტყველებს.
გაზომვა: რუკა, რომელშიც ხვრელებია
ეს მიმოხილვას მეორე მიგნებამდე მიჰყავს. ჯანმო-ს ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის ბაზა, რომელიც 2026 წლის 30 ივნისს განახლდა, 127 ქვეყნისა და ტერიტორიის 8 024 დასახლებიდან PM2.5-ის, PM10-ისა და NO2-ის სახმელეთო გაზომვით მიღებულ წლიურ საშუალოებს 2010–2024 წლებისთვის აერთიანებს [10]. PHIG-მა თერთმეტი ქვეყნის ჩანაწერები ამოიღო. შედეგი რეგიონია, რომელიც — ერთი გამონაკლისის გარდა — ერთადერთ არსებულ გლობალურ კრებულში თითქმის გაუზომავია.
| ქვეყანა | დასახლებები რაიმე ჩანაწერით | დასახლებები PM2.5-ით | PM2.5-ის უკანასკნელი წელი | PM2.5-ის უკანასკნელი მნიშვნელობა (მკგ/მ³) და წყაროს ტიპი |
|---|---|---|---|---|
| თურქეთი | 256 | 128 | 2025 | 2024: 100 დასახლება, მედიანა 16,7; სტამბოლი 24,7, ანკარა 14,0, იღდირი 50,3 (ეროვნული ქსელი ევროპის გარემოს სააგენტოს მეშვეობით) |
| ყაზახეთი | 5 | 5 | 2024 | ალმათი 20, ასტანა 60 (ეკოლოგიის სამინისტრო; მნიშვნელობები დამრგვალებულია, დროითი დაფარვა არ არის მითითებული) |
| ყირგიზეთი | 1 | 1 | 2024 | ბიშკეკი 22 (ერთი სადგური) |
| უკრაინა | 1 | 1 | 2024 | კიევი 11,6 (შვიდი სადგური, მარზეევის სახელობის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუტი) |
| ტაჯიკეთი | 1 | 1 | 2019 | დუშანბე 71,5 (აშშ-ის საელჩოს მონიტორი, დროითი დაფარვა 19%) |
| უზბეკეთი | 1 | 1 | 2019 | ტაშკენტი 42,0 (აშშ-ის საელჩოს მონიტორი) |
| თურქმენეთი | 1 | 1 | 2019 | აშხაბადი 22,1 (აშშ-ის საელჩოს მონიტორი, დროითი დაფარვა 19%) |
| საქართველო | 2 | 1 | 2017 | თბილისი 20 (ერთი საქალაქო სატრანსპორტო სადგური, გარემოს დაცვის სამინისტრო) |
| სომხეთი | 3 | 0 | – | PM2.5-ის ჩანაწერი არ არის |
| აზერბაიჯანი | 1 | 0 | – | მხოლოდ PM10, ბაქო 2020 |
| მოლდოვა | 0 | 0 | – | ჩანაწერი არ არის |
რეგიონის 272 დასახლების ჩანაწერიდან 256 მხოლოდ თურქეთზე მოდის, რადგან მისი ეროვნული ქსელი ევროპის გარემოს სააგენტოს ატყობინებს და ჯანმო ამ ნაკადს იღებს. დარჩენილი ათი ქვეყნიდან ოთხისთვის ერთადერთი PM2.5-ის ციფრი, რომელიც ჯანმო-ს აქვს, აშშ-ის საელჩოს ერთი მონიტორია 2019 წლის ან უფრო ადრინდელი. საქართველოსთვის უკანასკნელი ჩანაწერი თბილისის ერთი სატრანსპორტო სადგურია 2017 წელს, 20 მკგ/მ³ — მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანა დღეს ჰაერის ხარისხის ეროვნულ პორტალს რეალურ დროში მონაცემებით ამუშავებს. სომხეთს, აზერბაიჯანსა და მოლდოვას PM2.5-ის ჩანაწერი საერთოდ არ აქვთ. თერთმეტი ქვეყანა წელიწადში დაახლოებით 195 600 ადამიანს კარგავს დამაბინძურებლით, რომელსაც მათგან შვიდს, გლობალური ჩანაწერის მიხედვით, 2019 წლის შემდეგ არ გაუზომავს.
ეს სტატისტიკის მიღმაც მნიშვნელოვანია. ჯანმო-ს სიკვდილიანობის შეფასებები სახმელეთო მონაცემების არმქონე ქვეყნებისთვის მთლიანად სატელიტურ-მოდელურ ზემოქმედებას ეყრდნობა — სწორედ ამიტომ არის მათი გაურკვევლობის ინტერვალები ასე ფართო; ქვეყანას, რომელიც არ ზომავს, საკუთარი ციფრების გაპროტესტება, დაზუსტება ან დამსახურების მოთხოვნა არ შეუძლია. მას ასევე არ შეუძლია ჰაერის დაბინძურების წინააღმდეგ ყველაზე მარტივი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტრუმენტის გამოყენება — ყოველდღიური ინდექსის, რომელიც გულისა და ფილტვების დაავადებების მქონე ადამიანებს ეუბნება, როდის დარჩნენ შენობაში — რადგან ამისთვის საათობრივი მონაცემებია საჭირო და არა წლიური მოდელი.
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
COP31 ამ რეგიონის ერთადერთ ქვეყანაში ტარდება, რომელიც საკუთარ ჰაერს სათანადოდ ზომავს. 9 ნოემბრის ჯანმრთელობის დღემ ჯანმრთელობის მდგრადი სისტემების ანტალიის ინიციატივა წამოიწყო — ნებაყოფლობითი სქემა, რომლის ფარგლებში ქვეყნები აღწერენ, რამ დაიცვა ჯანმრთელობა კლიმატური შოკებისგან და რა დაუჯდა ეს [1,2]. ეს ბუნებრივი ადგილი იქნებოდა რეგიონის დანარჩენი ათი ქვეყნისთვის, რათა რაღაც კონკრეტულ და იაფ ვალდებულებას აეღოთ: არსებული სახმელეთო მონიტორინგის მონაცემები ჯანმო-ს ბაზას ყოველწლიურად ეტყობინებინათ და იმ დედაქალაქებში, სადაც ასეთი არ არის, საცნობარო ხარისხის PM2.5-ის მონიტორები დაედგათ. ამისთვის საჭირო თანხა 195 600 სიკვდილის ფონზე მცირეა.
PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის გარემოსა და კლიმატის თემატური გვერდი ზემოთ მოცემულ ორ ცხრილს თერთმეტი ქვეყნის მუდმივი მონაცემთა ნაკრების სახით განათავსებს და ჯანმო-ს რიგების გადასინჯვისას განაახლებს; საქართველოს ქვეყნის პროფილი 2021 წლის მიზეზების განაწილებას ამატებს. ინიციატივის დაგეგმილი პროდუქტი „გარემო–ჯანმრთელობის გაფრთხილებები“ სწორედ აქ აღწერილი ხარვეზისთვის არის შექმნილი: ნაკადი, რომელიც ეროვნულ მონიტორინგს კარდიოლოგიური და რესპირაციული პაციენტებისთვის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რჩევებად გადააქცევს. პოლიტიკური არგუმენტი, რომ წიაღისეული საწვავის წვის შემცირება თავიდან აცილებული სიკვდილებით თავადვე ანაზღაურდება, ჯანმო-ს სამეცნიერო-პოლიტიკურ რეზიუმეშია კლიმატის ცვლილების შერბილების სარგებელი ჯანმრთელობისა და ჰაერის დაბინძურებისთვის, რომელიც GMJ-ის სახელმძღვანელოების ბიბლიოთეკაში ინახება, ხოლო ამ მიმოხილვაში გამოყენებული წყაროების სრული ჩამონათვალი ინიციატივის წყაროების გვერდზეა.
რატომ აქვს თურქეთს სიკვდილიანობის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი, თუ მისი PM2.5 მოლდოვისას ორჯერ აღემატება?
იმიტომ, რომ ჰაერის დაბინძურება ძირითადად ინფარქტისა და ინსულტის რისკის გაზრდით კლავს, ხოლო ჯანმო-ს მიწერილი სიკვდილიანობის მეთოდი ამ ფარდობით რისკს თითოეული ქვეყნის საკუთარ გულ-სისხლძარღვთა სიკვდილიანობას ადებს. თურქეთს მოლდოვასთან, უკრაინასთან, საქართველოსთან ან ცენტრალურ აზიასთან შედარებით გულ-სისხლძარღვთა სიკვდილიანობის დაბალი ფონური მაჩვენებლები აქვს, ამიტომ ერთი და იგივე ზემოქმედება 100 000 მოსახლეზე ნაკლებ სიკვდილად ითარგმნება. გულ-სისხლძარღვთა რისკის შემცირება და ჰაერის დაბინძურების შემცირება, შესაბამისად, ერთი და იგივე დღის წესრიგია.
თუ ქართველების 95% საჭმელს სუფთა საწვავზე ამზადებს, რატომ მიაწერს ჯანმო 1 330 სიკვდილს საყოფაცხოვრებო ჰაერის დაბინძურებას?
სუფთა საწვავის ინდიკატორი საჭმლის მომზადების ძირითად საწვავს აღრიცხავს; ის არ მოიცავს გათბობისთვის გამოყენებულ შეშასა და ქვანახშირს, დამატებით ღუმელებს და იმ დაახლოებით 5% ოჯახს — ოციდან ერთს — რომელიც კვლავ მყარ საწვავზე ამზადებს საჭმელს, უმეტესად სოფლებსა და მთიან რაიონებში. ჯანმო-ს საყოფაცხოვრებო შეფასება საქართველოსთვის 1 011–1 880 სიკვდილის ინტერვალს ატარებს, რაც სწორედ ამ გაურკვევლობას ასახავს. ეს ციფრი უკეთესად იკითხება როგორც სიგნალი, რომ გათბობის საწვავი სოფლად საქართველოში საკუთარ კვლევას იმსახურებს.
რა დასჭირდება საქართველოს, რათა ჯანმო-ს ბაზაში კვლავ გამოჩნდეს?
მხოლოდ შეტყობინება. საქართველო უკვე ამუშავებს უწყვეტი მონიტორინგის სადგურებს და შედეგებს რეალურ დროში ეროვნულ პორტალზე აქვეყნებს; ჯანმო-ს ბაზა იმ წლიურ საშუალოებს აერთიანებს, რომლებსაც ეროვნული სააგენტოები ან რეგიონული ქსელები წარადგენენ. ერთი წლიური ექსპორტი, სადგურის ტიპისა და დროითი დაფარვის მითითებით, საქართველოს 2017 წლის ერთადერთი ჩანაწერიდან მიმდინარე, მრავალქალაქიან ჩანაწერზე გადაიყვანდა და იმ სიკვდილიანობის შეფასების გაურკვევლობას შეამცირებდა, რომელიც მას დღეს მიეწერება.
წყაროები
- World Health Organization. Health at COP31: WHO at the 31st UN Climate Change Conference, Antalya, Türkiye, 9–20 November 2026. Geneva: WHO; 2026. Available from: https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/climate-change-and-health/advocacy-partnerships/talks/health-at-cop31
- Anderson S. ‘Declarations do not protect people’: COP31 opens under pressure to deliver results over words. Health Policy Watch. 9 November 2026. Available from: https://healthpolicy-watch.news/declarations-do-not-protect-people-cop31-opens-under-pressure-to-deliver-results-over-words/
- World Health Organization. Global Health Observatory: ambient air pollution attributable deaths (AIR_41), 2021 estimates. Geneva: WHO; data updated June 2026. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/ambient-air-pollution-attributable-deaths
- World Health Organization. Global Health Observatory: household air pollution attributable deaths (AIR_11), 2021 estimates. Geneva: WHO; data updated June 2026. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/household-air-pollution-attributable-deaths
- World Health Organization. Global Health Observatory: ambient and household air pollution attributable death rate (per 100 000 population, age-standardized), SDG indicator 3.9.1 (SDGAIRBODA), 2021. Geneva: WHO; 2026. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/ambient-and-household-air-pollution-attributable-death-rate-(per-100-000-population-age-standardized)
- World Health Organization. Global Health Observatory: concentrations of fine particulate matter (PM2.5), SDG indicator 11.6.2 (SDGPM25), 2010–2023. Geneva: WHO; 2026. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/concentrations-of-fine-particulate-matter-(pm2-5)
- World Health Organization. Global Health Observatory: air pollution data portal — joint effects of ambient and household air pollution attributable deaths (AIR_35), by cause, 2021. Geneva: WHO; data updated June 2026. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/themes/air-pollution
- World Health Organization. Global Health Observatory: proportion of population with primary reliance on clean fuels and technologies for cooking (%), SDG indicator 7.1.2, 2024. Geneva: WHO; 2026. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/gho-phe-primary-reliance-on-clean-fuels-and-technologies-proportion
- World Health Organization. WHO global air quality guidelines: particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide. Geneva: WHO; 2021. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789240034228
- World Health Organization. WHO ambient air quality database (update June 2026), version 8.0. Geneva: WHO; 30 June 2026. Available from: https://www.who.int/publications/m/item/who-ambient-air-quality-database-(update-jun-2026)
- World Health Organization. Sustainable Development Goal indicator 3.9.1: mortality attributed to air pollution — methods. Geneva: WHO; 2024. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789240099142
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: PHIG-ის თემატური გვერდი გარემოსა და კლიმატის შესახებ · საქართველოს ქვეყნის პროფილი.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: COP31 in Antalya: the region’s air costs 195,600 lives a year — and seven of eleven countries have not measured it since 2019. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #ჰაერისდაბინძურება #COP31 #drpkhakadze #sheniekimi
