- რას ითხოვს „ნული 30-ისთვის“
- რას აჩვენებს ჯანმო-ს ჩანაწერები
- საქართველო: „დაბალი, მაგრამ არა ნულის“ საცდელი შემთხვევა
- ცენტრალური აზია: სადაც სიკვდილია
- რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
- თუ საქართველო წელიწადში 260 000 შინაურ ცხოველს აცრის, რატომ იღუპებიან ადამიანები ცოფით?
- რატომ შეწყდა ჯანმო-სთვის ანგარიშგება 2019 წლის შემდეგ?
- რა არის ყველაზე სასარგებლო ქმედება 2030 წლამდე?
- ლიტერატურა
ცოფი, რომელიც ზოონოზია, მსოფლიო მასშტაბით მნიშვნელოვანი პრობლემაა. 2030 წლისთვის, მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მიზანია, რომ ძაღლის მიერ გადაცემული ცოფით ადამიანთა სიკვდილი დასრულდეს. საქართველოში ცოფით სიკვდილიანობა, მიუხედავად ვაქცინაციის პროგრამების წარმატებისა, მაინც შენარჩუნებულია. ყოველწლიურად, საქართველო დაახლოებით ერთი ან ორი სიკვდილის შემთხვევას აფიქსირებს. ეს გვიჩვენებს, რომ საჭიროა უფრო აქტიური ღონისძიებები და ინფორმაცია, რათა სრულად elimინირდეს ეს დაავადება. პრაქტიკული takeaway არის, რომ ვაქცინაცია და დროული რეაგირება გადამწყვეტი ფაქტორებია ცოფის კონტროლისთვის.
ცოფი ერთადერთი ზოონოზია, რომლისთვისაც მსოფლიომ თარიღი დაადგინა. 2018 წელს ჯანმო-მ, FAO-მ, WOAH-მა და ცოფის კონტროლის გლობალურმა ალიანსმა „ნული 30-ისთვის“ (Zero by 30) წამოიწყეს — გეგმა, რომ 2030 წლისთვის ძაღლის მიერ გადაცემული ცოფით ადამიანთა სიკვდილი დასრულდეს. ცოფის მსოფლიო დღეს, ამ ვადამდე ოთხი წლით ადრე, ეს მიმოხილვა იკვლევს, რას ამბობს ოფიციალური ჩანაწერები კავკასიაზე, ცენტრალურ აზიაზე, თურქეთზე, უკრაინასა და მოლდოვაზე და რა განასხვავებს მიზანთან ახლოს მყოფ ქვეყნებს დანარჩენებისგან.
მოკლე პასუხი ასეთია: რეგიონი თითო ქვეყანაზე წელიწადში ცოფით ადამიანთა ნულიდან თოთხმეტამდე სიკვდილს ატყობინებს, სიკვდილის შემთხვევები ცენტრალურ აზიაშია თავმოყრილი, ხოლო 2020 წლიდან მონაცემები იმდენად შემცირდა, რომ რამდენიმე ქვეყნის პროგრესის გადამოწმება აღარ შეიძლება. საქართველო, რომელიც წელიწადში 260 000-ზე მეტ ძაღლსა და კატას უფასოდ აცრის და ცხოველთა ცოფი 2012 წლიდან 63%-ით შეამცირა, უმეტეს წლებში მაინც თითო სიკვდილს აფიქსირებს. სწორედ ეს ნიმუში — დაბალი ციფრები, მაგრამ არა ნული — არის ის პრობლემა, რომლისთვისაც „ნული 30-ისთვის“ დაიწერა.
მთავარი დასკვნები
- ჯანმო-ს 2021 წლის შეფასებით მსოფლიოში ცოფით წელიწადში 44 203 ადამიანი იღუპება — 99% ძაღლის ნაკბენით, 40% 15 წლამდე ბავშვია; ექსპოზიციის შემდეგ ცოფის ვაქცინას წელიწადში 29 მილიონზე მეტი ადამიანი იღებს.
- 2015–2019 წლებში — ბოლო ხუთწლიან პერიოდში, როდესაც თერთმეტივე ქვეყნის ანგარიშგება სრული იყო — ტაჯიკეთმა ცოფით ადამიანთა 56 სიკვდილი შეატყობინა, ყაზახეთმა 22, აზერბაიჯანმა 19, უზბეკეთმა 18, ყირგიზეთმა 8, საქართველომ 3, მოლდოვამ 2, სომხეთმა 1; თურქეთმა, უკრაინამ და თურქმენეთმა — არცერთი.
- საქართველომ 2018–2024 წლებში მონაცემების მქონე ექვსი წლიდან ხუთში ერთი ან ორი სიკვდილი შეატყობინა — მიუხედავად 2013 წლიდან შინაური ცხოველების უფასო მასობრივი ვაქცინაციისა და 2012–2019 წლებში ცხოველთა ცოფის 63%-იანი შემცირებისა.
- 2021–2024 წლებში თერთმეტი ქვეყნიდან ექვსს ჯანმო-სთვის ცოფით ადამიანთა სიკვდილის არც ერთი ციფრი არ შეუტყობინებია; „ნული 30-ისთვის“ ვერ გადამოწმდება იქ, სადაც ნულს არ ატყობინებენ.
- ქართული ძაღლებისა და ტურების ცოფის ვირუსის 78 ნიმუშის გენომურმა ზედამხედველობამ (2018–2021) ერთი კოსმოპოლიტური კლადის პოპულაცია ორი იმპორტირებული გამონაკლისით გამოავლინა, რაც ნარჩენ წყაროდ ცხოველთა ტრანსსასაზღვრო გადაადგილებაზე მიუთითებს.
რას ითხოვს „ნული 30-ისთვის“
ცოფი თითქმის ყველას კლავს, ვისაც სიმპტომები უვითარდება, და თითქმის არავის — ვინც ნაკბენის შემდეგ დროულად აიცრება. სწორედ ამიტომ გლობალური სტრატეგია მკურნალობას კი არა, სამ რამეს ეყრდნობა: ტერიტორიაზე ძაღლების სულ მცირე 70%-ის ვაქცინაციას გადაცემის შესაწყვეტად, ყოველი დაკბენილი ადამიანისთვის ექსპოზიციის შემდგომ პროფილაქტიკას (PEP) და ყოველი შემთხვევის შეტყობინებას, რათა პროგრესი გაიზომოს [1]. ჯანმო-ს 2026 წლის სექტემბერში განახლებული ფაქტების ფურცელი გლობალურ ტვირთს 2021 წლის ჯანმრთელობის გლობალური შეფასებებით წელიწადში 44 203 სიკვდილად აფასებს, ეკონომიკურ ზარალს — 8,6 მილიარდ აშშ დოლარად, ხოლო ექსპოზიციის შემდეგ ყოველწლიურად აცრილთა რაოდენობას — 29 მილიონზე მეტად [2].
ფორუმი „ერთად ცოფის წინააღმდეგ“, რომელიც გეგმას კოორდინაციას უწევს, ქვეყნებს საფეხურებრივი მიდგომით აფასებს: ვითარების შეფასებიდან ძაღლის ცოფის კონტროლამდე, ადამიანთა სიკვდილის ელიმინაციამდე და თავისუფლად გამოცხადებამდე. რეგიონის ქვეყნები ყველა ამ საფეხურზე დგანან და ჯანმო-ს მონაცემები პირველი დალაგების საშუალებას იძლევა.
რას აჩვენებს ჯანმო-ს ჩანაწერები
ჯანმო-ს გლობალური ჯანმრთელობის ობსერვატორია აქვეყნებს ცოფით ადამიანთა სიკვდილის რაოდენობას, რომელსაც თითოეული ქვეყანა ყოველწლიურად ატყობინებს [3]. რიგი 2015–2019 წლებისთვის სრულია და მას შემდეგ — არასრული: 2020–2024 წლებისთვის საქართველომ, სომხეთმა, მოლდოვამ, უკრაინამ და თურქეთმა სულ მცირე რამდენიმე წელი შეატყობინეს; აზერბაიჯანმა და ყაზახეთმა მხოლოდ 2020 წელი; ყირგიზეთს, ტაჯიკეთს, თურქმენეთსა და უზბეკეთს 2019 წლის შემდეგ არაფერი შეუტყობინებიათ.
| ქვეყანა | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2015–19 სულ | 2020–2024 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ტაჯიკეთი | 11 | 12 | 14 | 11 | 8 | 56 | მონაცემები არ არის |
| ყაზახეთი | 6 | 6 | 7 | 0 | 3 | 22 | 2020: 1; შემდეგ არ არის |
| აზერბაიჯანი | 2 | 3 | 2 | 7 | 5 | 19 | 2020: 2; შემდეგ არ არის |
| უზბეკეთი | 1 | 3 | 3 | 6 | 5 | 18 | მონაცემები არ არის |
| ყირგიზეთი | 2 | – | 2 | 3 | 1 | 8 | მონაცემები არ არის |
| საქართველო | 0 | 0 | 0 | 2 | 1 | 3 | 2020: 0; 2021: 1; 2022: 1; 2024: 1 |
| მოლდოვა | 0 | 1 | 0 | 0 | 1 | 2 | 2020–21: 0; შემდეგ არ არის |
| სომხეთი | – | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 | 2020: 0; 2023: 1 |
| თურქეთი | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 2024: 1 |
| უკრაინა | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 2020: 1; 2021–22: 0 |
| თურქმენეთი | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | მონაცემები არ არის |
სამი ჯგუფი იკვეთება. ტაჯიკეთმა, ყაზახეთმა, აზერბაიჯანმა და უზბეკეთმა ხუთ წელიწადში 18-დან 56-მდე სიკვდილი შეატყობინეს: ენდემური ძაღლის ცოფი PEP-ის არასრული მოცვით — „ნული 30-ისთვის“ კლასიკური სამიზნე. საქართველომ, მოლდოვამ, სომხეთმა და ყირგიზეთმა — ერთიდან რვამდე: ნარჩენი გადაცემა, ძირითადად უპატრონო ან გარეული ცხოველებიდან, PEP-ის დროულად მიწოდების ხანდახანდელი ჩავარდნით. თურქეთმა, უკრაინამ და თურქმენეთმა 2019 წლის ჩათვლით ნული შეატყობინეს — თუმცა თურქეთის ერთი სიკვდილი 2024 წელს და უკრაინის 2020 წელს აჩვენებს, რომ ნული თავისუფალს არ ნიშნავს.
უფრო შემაშფოთებელი მიგნება ბოლო სვეტშია. 2019 წლის შემდეგ ჯანმო-სთვის ანგარიშგება ჩამოიშალა: 2021 წლიდან ექვს ქვეყანას საერთოდ არც ერთი ციფრი არ გაუგზავნია. „ნული 30-ისთვის“ ისეთი მიზანია, რომელიც ქაღალდზე მხოლოდ მაშინ მიიღწევა, თუ ქვეყნები ატყობინებენ; ქვეყანა, რომელიც ანგარიშგებას წყვეტს, ნულის მიღწევად ვერ ჩაითვლება, და 2020–2024 წლების რეგიონული ჯამი ოფიციალური ჩანაწერიდან გაურკვეველია.
საქართველო: „დაბალი, მაგრამ არა ნულის“ საცდელი შემთხვევა
საქართველოს ჩანაწერი სასწავლოა, რადგან ის ცხოველთა მხარის ძლიერ პროგრამას ადამიანთა მუდმივ სიკვდილიანობასთან აერთიანებს. სურსათის ეროვნული სააგენტო 2013 წლიდან შინაური ძაღლებისა და კატების უფასო, ქვეყნის მასშტაბით პროფილაქტიკურ ვაქცინაციას ატარებს და წელიწადში 260 000-ზე მეტ ცხოველს სწვდება; 2013 წლამდე ვაქცინაცია აფეთქების კერებით შემოიფარგლებოდა. ცხოველთა ცოფის ინციდენტობა 2012–2019 წლებში 63%-ით შემცირდა. ვაქცინაციის შემდგომმა სერომონიტორინგმა წელიწადში დაახლოებით 300 ცხოველზე ანტისხეულების ტიტრები 90%-ზე მაღალი აჩვენა [4]. ვეტერინარული მხარე, სხვა სიტყვებით, აკეთებს იმას, რასაც გლობალური სტრატეგია ითხოვს.
ვირუსი მაინც არ არის ელიმინირებული. 2018–2024 წლებში საქართველომ მონაცემების მქონე ექვსი წლიდან ხუთში ცოფით ადამიანის სიკვდილი შეატყობინა. ახსნა რეზერვუარშია: WOAH-ის საკუთარი ანგარიში მუდმივ წყაროდ უპატრონო, აუცრელ და გარეულ ცხოველებს ასახელებს [4]. გენომური ზედამხედველობა ამას ადასტურებს. სოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორიის მიერ 2018–2021 წლებში საქართველოს რვა რეგიონში ძაღლებისა და ტურებისგან შეგროვებული ცოფის ვირუსის 78 გენომის კვლევამ აჩვენა, რომ ვირუსების დაახლოებით 80% კოსმოპოლიტური კლადის ერთ ადგილობრივ ხაზს ეკუთვნოდა, ორი გამონაკლისი იზოლატი კი, სავარაუდოდ, მეზობელი ქვეყნებიდან ცხოველთა გადაადგილებით იყო შემოტანილი [5]. ცოფი საქართველოში ახლა უპატრონო ძაღლების, ტურებისა და საზღვრების პრობლემაა და არა აუცრელი შინაური ცხოველებისა.
ამას ორი შედეგი აქვს. პირველი: დარჩენილი სიკვდილი PEP-ით არის თავიდან ასაცილებელი და არა შინაური ცხოველების მეტი ვაქცინაციით — თითოეული მათგანი უპატრონო ან გარეული ცხოველის მიერ დაკბენილ ადამიანს წარმოადგენს, რომელმაც ექსპოზიციის შემდგომი მკურნალობა არ მიიღო ან არ დაასრულა. მეორე: ელიმინაცია მეზობლებს მოითხოვს. საქართველოს სომხეთთან, აზერბაიჯანთან, თურქეთთან და რუსეთის ფედერაციასთან აქვს საზღვარი; WOAH-ის რეგიონულმა ოფისმა 2019 წელს საქართველოს, აზერბაიჯანისა და სომხეთის ვეტერინარული სამსახურების ერთობლივი შეხვედრები რეგიონული კონტრზომების შესახებ დააფიქსირა — და ეს სწორი ინსტრუმენტია [4].
ცენტრალური აზია: სადაც სიკვდილია
ტაჯიკეთის 56 შეტყობინებული სიკვდილი ხუთ წელიწადში რეგიონში დიდი უპირატესობით ყველაზე მაღალია, ხოლო ყაზახეთის, უზბეკეთისა და აზერბაიჯანის ციფრები ენდემურ, ძაღლის მიერ გადაცემულ ცოფს შეესაბამება. ასეთ გარემოში შეტყობინებული სიკვდილიანობა რეალურზე დაბალია, რადგან სოფლად მსხვერპლი ხშირად ლაბორატორიული დადასტურების გარეშე იღუპება. ის, რომ ტაჯიკეთს, უზბეკეთს, ყირგიზეთსა და თურქმენეთს 2019 წლის შემდეგ, ყაზახეთსა და აზერბაიჯანს კი 2020 წლის შემდეგ არც ერთი ანგარიში არ წარუდგენიათ, ნიშნავს, რომ ერთადერთი გაზომვადი რამ — მცირდება თუ არა ციფრები — ვერ იზომება.
ტაჯიკეთის AMR-ის ახალი ეროვნული საგზაო რუკა 2026–2030 წლებისთვის, რომელიც ჯანმო-მ 2026 წლის მაისში გამოაქვეყნა, აჩვენებს, რომ ქვეყანას „ერთიანი ჯანმრთელობის“ დაგეგმვის დოკუმენტების მომზადება და გამოქვეყნება შეუძლია [6]; ცოფის ელიმინაციის გეგმა ყოველწლიური ანგარიშგებით მისი ბუნებრივი თანამგზავრი იქნებოდა. მთელი რეგიონისთვის 2030 წლამდე ყველაზე სასარგებლო ნაბიჯი ახალი ვაქცინაციის კამპანია კი არა, ჯანმო-სთვის ადამიანთა სიკვდილიანობის ყოველწლიური ანგარიშგების განახლებაა — რათა „ნული 30-ისთვის“ დუმილის ნაცვლად მტკიცებულებით შეფასდეს.
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
„ნული 30-ისთვის“ ამ რეგიონში მიღწევადია და ნაწილობრივ მიღწეულიც: სამმა ქვეყანამ ბოლო ათწლეულის უმეტეს ნაწილში ნული სიკვდილი შეატყობინა, კიდევ ოთხი ერთნიშნა ციფრებშია. სხვაობა ტექნიკური არ არის. ძაღლის ვაქცინები, PEP-ის სქემები და დიაგნოსტიკური ტესტები ხელმისაწვდომი და იაფია; საქართველოს პროგრამა აჩვენებს, რომ უფასო მასობრივი ვაქცინაცია ეროვნულ ვეტერინარულ სააგენტოს ათ წელზე მეტხანს შეუძლია შეინარჩუნოს. რაც აკლია, ბოლო მილია — უპატრონო და გარეული რეზერვუარების მიღწევა, ყოველი დაკბენილი ადამიანის მიერ PEP-ის დასრულების უზრუნველყოფა, ტრანსსასაზღვრო კოორდინაცია და შედეგის ყოველწლიური შეტყობინება.
PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის ზოონოზების თემატური გვერდი ცოფს ბრუცელოზთან, ჯილეხთან და ყირიმ-კონგოს ჰემორაგიულ ცხელებასთან ერთად თერთმეტი ქვეყნისთვის ადევნებს თვალს; ქვეყნების პროფილები ზემოთ ნაჩვენებ ჯანმო-ს ცოფის რიგს შეიცავს და ანგარიშგების განახლებისთანავე განახლდება. ინიციატივის დაგეგმილი აფეთქებათა ერთობლივი შემთხვევების სერია საქართველოს სამედიცინო ჟურნალში ვეტერინარულ და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გუნდებს ცოფის ექსპოზიციებისა და PEP-ის ჩავარდნების ერთობლივ დოკუმენტირებას სთავაზობს, რათა ყოველი დარჩენილი სიკვდილის მიზეზები ჩაიწეროს. ჯანმო-ს ექსპერტთა კონსულტაცია ცოფის შესახებ — „ნული 30-ისთვის“ ტექნიკური საფუძველი — შეჯამებულია GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკაში.
თუ საქართველო წელიწადში 260 000 შინაურ ცხოველს აცრის, რატომ იღუპებიან ადამიანები ცოფით?
იმიტომ, რომ დარჩენილი ვირუსი უპატრონო ძაღლებსა და გარეულ ძაღლისებრებში — ძირითადად ტურებში — ცირკულირებს, რომლებსაც შინაური ცხოველების პროგრამა ვერ სწვდება, და იმიტომ, რომ სიკვდილი მხოლოდ მაშინ ხდება, როდესაც დაკბენილი ადამიანი ექსპოზიციის შემდგომ პროფილაქტიკას დროულად არ იღებს. ამდენად, ყოველი დარჩენილი სიკვდილი PEP-ზე წვდომის ჩავარდნაა და არა ვაქცინის. უპატრონო ცხოველების მიღწევას ძაღლების პოპულაციის მართვა სჭირდება, გარეული ცხოველებისთვის კი — ორალური სატყუარა; ყოველი დაკბენილის მიღწევას — რომ PEP უფასო, ახლოს და დასრულებული იყოს.
რატომ შეწყდა ჯანმო-სთვის ანგარიშგება 2019 წლის შემდეგ?
ჯანმო-ს რიგი ეროვნული საკონტაქტო პირების ყოველწლიურ წარდგენაზეა დამოკიდებული და ბევრმა ქვეყანამ COVID-19-ის პანდემიის დროს შეწყვიტა და არ განუახლებია. ნული სიკვდილის შეტყობინება ისევე მნიშვნელოვანია, როგორც შემთხვევების: მის გარეშე ქვეყანა „ნული 30-ისთვის“ მიხედვით ვერ შეფასდება, და 2021 წლიდან რეგიონული სურათი თერთმეტი ქვეყნიდან ექვსისთვის ცარიელია.
რა არის ყველაზე სასარგებლო ქმედება 2030 წლამდე?
ცენტრალური აზიის ქვეყნებისთვის — ადამიანთა სიკვდილიანობის ყოველწლიური ანგარიშგების განახლება და PEP-ის ხელმისაწვდომობა რაიონულ დონეზე. სამხრეთ კავკასიისთვის — კოორდინირებული ტრანსსასაზღვრო პროგრამა უპატრონო ძაღლებისა და ტურების მოსაცავად საქართველო–სომხეთი–აზერბაიჯანი–თურქეთის საზღვრებზე, სადაც გენომური მტკიცებულება ვირუსის გადაადგილებას უკვე აჩვენებს. თერთმეტივესთვის — ვაქცინაციის მოცვისა და დაკბენილთა რაოდენობის ყოველწლიური გამოქვეყნება, რათა ბოლო მილი გამოჩნდეს.
ლიტერატურა
- World Health Organization, Food and Agriculture Organization of the United Nations, World Organisation for Animal Health, Global Alliance for Rabies Control. Zero by 30: the global strategic plan to end human deaths from dog-mediated rabies by 2030. Geneva: WHO; 2018. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789241513838
- World Health Organization. Rabies: fact sheet. Geneva: WHO; updated 17 September 2026. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/rabies
- World Health Organization. Global Health Observatory: reported number of human rabies deaths (NTD_RAB2). Geneva: WHO. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/reported-number-of-human-rabies-deaths
- World Organisation for Animal Health, Regional Representation for Europe. Rabies control in Georgia. 19 October 2020. Available from: https://rr-europe.woah.org/en/news/rabies-control-in-georgia/
- Huaman C, Paskey AC, Clouse C, Feasley A, Rader M, Rice GK, et al. Genomic surveillance of rabies virus in Georgian canines. Viruses. 2023;15(9):1797. doi:10.3390/v15091797
- World Health Organization. Tajikistan: national roadmap and implementation plan for antimicrobial resistance (AMR) for 2026–2030. Geneva: WHO; 7 May 2026. Available from: https://www.who.int/publications/m/item/tajikistan–national-roadmap-and-implementation-plan-for-antimicrobial-resistance-(amr)-for-2026-2030
- World Health Organization. WHO expert consultation on rabies: third report. WHO Technical Report Series 1012. Geneva: WHO; 2018. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/WHO-TRS-1012
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: PHIG-ის თემატური გვერდი ზოონოზების შესახებ · საქართველოს ქვეყნის პროფილი.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: World Rabies Day: where the Caucasus and Central Asia stand on “Zero by 30”. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #ცოფი #drpkhakadze #sheniekimi
