- სამი ინსტრუმენტი, სამი სხვადასხვა კითხვა
- რას აჩვენებს რეალურად GLASS
- რას აჩვენებს რეალურად TrACSS 2025
- რას ავალდებულებს რეალურად ეროვნული სამოქმედო გეგმა
- რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
- რატომ იღებს საქართველო TrACSS-ში უფრო მაღალ ქულას, ვიდრე უფრო დაბალი რეზისტენტობის მქონე ქვეყნები?
- რეალურია თუ არა MRSA-ს ზრდა საქართველოში?
- რა შეცვლიდა სურათს ყველაზე სწრაფად?
- ლიტერატურა
საქართველოში ანტიმიკრობული რეზისტენტობა, ანუ AMR, მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენს. ბოლო წლებში, Escherichia coli-ის და მეთიცილინრეზისტენტული Staphylococcus aureus-ის რეზისტენტობის მაჩვენებლები საგრძნობლად გაიზარდა. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველო ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციას მონაცემებს აწვდობს, რეზისტენტობის შემცირების პროცესში პროგრესი ვერ შეინიშნება. ქვეყნის ყველაზე სუსტი რგოლებია ცხოველთა და გარემოს სექტორები, სადაც ანტიბიოტიკების გამოყენება არ არის სათანადოდ რეგულირებული. პრაქტიკული რჩევა: მნიშვნელოვანია, რომ საზოგადოება და პროფესიონალები აქტიურად ჩაერთონ ანტიბიოტიკების სწორ გამოყენებაში და მონიტორინგში, რათა შევამციროთ რეზისტენტობის ზრდის ტენდენცია.
საქართველო კავკასიისა და ცენტრალური აზიის ერთადერთი ქვეყანაა, რომელიც ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციას ატყობინებს, რომ ანტიმიკრობული რეზისტენტობის (AMR) სფეროში „ერთიანი ჯანმრთელობის“ კოორდინაციის უმაღლეს დონეს მიაღწია. ამავე დროს, ეს არის ქვეყანა, სადაც 2023 წელს Escherichia coli-ით გამოწვეული სისხლის მიმოქცევის ინფექციების ათიდან ოთხზე მეტი მესამე თაობის ცეფალოსპორინების მიმართ რეზისტენტული იყო, ხოლო მეთიცილინრეზისტენტული Staphylococcus aureus-ის (MRSA) წილი სისხლის იზოლატებში 2017 წლის 4%-დან 2023 წლის 27%-მდე გაიზარდა. ორივე განცხადება სწორია. ისინი სხვადასხვა ინსტრუმენტიდან მომდინარეობს, სხვადასხვა რამეს ზომავს, და სწორედ მათ შორის არსებული სხვაობაა ის ყველაზე სასარგებლო ინფორმაცია, რომელსაც ეს მონაცემები გვაწვდის.
ეს სტატია საქართველოს AMR-ზე პასუხის სამ საჯარო წყაროს ერთმანეთის გვერდით კითხულობს: ზედამხედველობის მონაცემებს, რომლებსაც საქართველო ჯანმო-ს ანტიმიკრობული რეზისტენტობისა და მოხმარების გლობალურ ზედამხედველობის სისტემას (GLASS) აწვდის; თვითშეფასებას, რომელსაც ქვეყანა ყოველწლიურად AMR-ის ქვეყნის თვითშეფასების კვლევაში (TrACSS) წარადგენს; და ეროვნული სამოქმედო გეგმის უკან მდგომ სამართლებრივ და პროგრამულ დოკუმენტებს. ეს არის PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის პირველი ქვეყნის მიმოხილვა. ინიციატივამ მოსამზადებელი სამუშაო 2025 წლის ნოემბერში დაიწყო და AMR-ს თავის შვიდ თემატურ მიმართულებათაგან ერთ-ერთად განიხილავს.
მთავარი დასკვნები
- GLASS: საქართველო რეზისტენტობის მონაცემებს 2017 წლიდან აწვდის. E. coli-ით გამოწვეულ სისხლის ინფექციებში მესამე თაობის ცეფალოსპორინების მიმართ რეზისტენტობამ პიკს 2019 წელს მიაღწია (56,6%) და 2023 წელს 43,6% შეადგინა; MRSA იმავე პერიოდში სტაბილურად იზრდებოდა — 4,2%-დან 26,7%-მდე.
- TrACSS 2025: საქართველო „ერთიანი ჯანმრთელობის“ კოორდინაციასა და სამოქმედო გეგმის განხორციელებაში საკუთარ თავს E დონეზე (უმაღლესი დონე) აფასებს — კავკასიის, ცენტრალური აზიის, თურქეთის, უკრაინისა და მოლდოვის თერთმეტი ქვეყნიდან ერთადერთი. ადამიანის ჯანმრთელობის ზედამხედველობა, ანტიმიკრობული საშუალებების მოხმარების მონიტორინგი და სწავლება D დონეზეა; ცხოველთა, სურსათისა და გარემოს ზედამხედველობა — C ან B დონეზე.
- ეროვნული სამოქმედო გეგმა: პირველი სტრატეგია (2017–2020) მთავრობის 2017 წლის იანვრის №29 განკარგულებით დამტკიცდა. 2023 წლის ნოემბრიდან მინისტრის ბრძანება ლაბორატორიებს AMR-ის შესახებ ანგარიშგებას ავალდებულებს — EUCAST მეთოდებით, ყოველთვიური ანგარიშებითა და 72-საათიანი გადაუდებელი შეტყობინებით. ქირურგიული ანტიბიოტიკოპროფილაქტიკის სტიუარდშიპი, რომელიც ათ საავადმყოფოში ჯანმო-სა და ICARS-თან ერთად იქნა პილოტირებული, გეგმაში შევიდა.
- სხვაობა: მმართველობის ქულები მაღალია, რეზისტენტობა კი არ მცირდება. საქართველოს ყველაზე სუსტი რგოლებია ცხოველთა და გარემოს სექტორები, სადაც ანტიბიოტიკური ზრდის სტიმულატორები ფრინველის საკვებში ჯერ კიდევ „არ არის აკრძალული, რეგულირებული ან მონიტორინგს დაქვემდებარებული“, და ის, რომ ჯანმო-ს სამოქმედო გეგმების ბიბლიოთეკაში ქვეყნის მოქმედი გეგმა გამოქვეყნებული არ არის.
სამი ინსტრუმენტი, სამი სხვადასხვა კითხვა
საქართველოს AMR-ის მდგომარეობასთან დაკავშირებული გაუგებრობა, როგორც წესი, იმით არის გამოწვეული, რომ ერთმანეთში ირევა, თუ რას ზომავს თითოეული წყარო. GLASS ლაბორატორიულ შედეგებს აგროვებს: სისხლის მიმოქცევის დადასტურებული ინფექციის მქონე ყოველი პაციენტისთვის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (დკსჯეც) არსებული ეროვნული საკოორდინაციო ცენტრი ატყობინებს, იყო თუ არა იზოლატი რეზისტენტული. საქართველო ცენტრალური აზიისა და ევროპის AMR ზედამხედველობის ქსელს (CAESAR) და GLASS-ს 2016 წელს შეუერთდა და მას შემდეგ მონაცემებს აწვდის [1]. GLASS პასუხობს კითხვას „რამდენად რეზისტენტულია ბაქტერიები ქართულ საავადმყოფოებში?“ — და მხოლოდ იმ პაციენტებისთვის, რომლებსაც კულტურალური კვლევა ჩაუტარდათ.
TrACSS კითხვარია. ყოველწლიურად ჯანდაცვის, სოფლის მეურნეობისა და გარემოს სამინისტროები დაახლოებით ასი კითხვის ერთიან ეროვნულ პასუხზე თანხმდებიან; თითოეული პასუხი ხუთსაფეხურიან კიბეზე თავსდება — A-დან (არაფერია შექმნილი) E-მდე (სრულად დანერგილი, მონიტორინგსა და შეფასებას დაქვემდებარებული). მას ერთობლივად ოთხმხრივი პარტნიორობა (ჯანმო, FAO, WOAH და UNEP) ატარებს და ის პასუხობს კითხვას „რას ამბობს მთავრობა, რომ ააშენა?“ [2]. გარე ვერიფიკაცია არ არსებობს.
ეროვნული სამოქმედო გეგმა ვალდებულებებისა და სამართლებრივი აქტების ერთობლიობაა, რომელმაც ეს ორი უნდა დააკავშიროს: სტრატეგიული დოკუმენტები, მთავრობის განკარგულებები და მინისტრის ბრძანებები, რომლებიც ზედამხედველობას, სტიუარდშიპსა და რეგულირებას რეალობად აქცევს. მისი კითხვაა: „რა დაავალდებულა სახელმწიფომ რეალურად საკუთარ თავს და სხვებს?“
ცალ-ცალკე წაკითხვისას თითოეული წყარო სხვადასხვა სათაურს ამართლებს. ერთად წაკითხვისას ისინი აღწერენ ქვეყანას, რომელმაც მმართველობის არქიტექტურა უფრო სწრაფად ააშენა, ვიდრე რეზისტენტობის მრუდი გადატეხა.
რას აჩვენებს რეალურად GLASS
ორი ინდიკატორი, რომლითაც გაერო AMR-ს მდგრადი განვითარების მიზნის 3.d.2 ფარგლებში ადევნებს თვალს, არის სისხლის მიმოქცევის ინფექციების წილი, რომელიც გამოწვეულია მესამე თაობის ცეფალოსპორინების მიმართ რეზისტენტული E. coli-ით და MRSA-ით. საქართველოსთვის ჯანმო-ს გლობალური ჯანმრთელობის ობსერვატორია GLASS-იდან მომდინარე შვიდი ზედიზედ წლის მნიშვნელობებს აქვეყნებს [3].
| წელი | E. coli, რეზისტენტული მესამე თაობის ცეფალოსპორინების მიმართ | MRSA |
|---|---|---|
| 2017 | 47,1 | 4,2 |
| 2018 | 55,8 | 11,6 |
| 2019 | 56,6 | 12,5 |
| 2020 | 43,7 | 20,1 |
| 2021 | 35,4 | 25,3 |
| 2022 | 46,5 | 28,3 |
| 2023 | 43,6 | 26,7 |
ორი ტენდენცია იქცევს ყურადღებას. პირველი: E. coli-ს ცეფალოსპორინრეზისტენტობა არ გაუმჯობესებულა — 2021 წელს 35%-მდე დაცემის შემდეგ (წელი, როდესაც ჰოსპიტალიზაცია და კულტურალური კვლევები, სავარაუდოდ, პანდემიამ დაამახინჯა) ის ისევ 40-იანების შუაში დაბრუნდა. მეორე: MRSA სტაბილურ, ექვსჯერად ზრდას აჩვენებს — საქართველოს საკუთარ მონაცემთა რიგში ერთ-ერთი ყველაზე დაბალი დონიდან S. aureus-ის სისხლის იზოლატების მეოთხედზე მეტამდე. ამ ზრდის ნაწილი თითქმის უეჭველად უკეთესი ზედამხედველობის არტეფაქტია: რაც მეტი საავადმყოფო უფრო მეტ პაციენტს იკვლევს კულტურალურად, მით მეტი MRSA ვლინდება. მაგრამ ექვსწლიანი განუწყვეტელი ზრდა მხოლოდ გამოვლენის გაუმჯობესებით არ აიხსნება.
მნიშვნელოვანია მნიშვნელი. საქართველომ TrACSS 2025-ში მიუთითა, რომ კულტურალურ კვლევასა და ანტიმიკრობული მგრძნობელობის ტესტირებას საჯარო სექტორის თორმეტი ლაბორატორია ატარებს [2]. ICARS-მა თავისი ლაბორატორიული პროექტის დასაბუთებაში რუტინული მგრძნობელობის ტესტირება „კლინიკურ პრაქტიკაში არასაკმარისად გამოყენებულად“ აღწერა, ხოლო ერთ-ერთ ბარიერად კლინიცისტების გაურკვევლობა სისხლის კულტურის ღირებულების შესახებ დაასახელა [1]. ამდენად, GLASS-ის მაჩვენებლები შედარებით მცირე, ჰოსპიტალურ ნიმუშს აღწერს. ეს საუკეთესო მონაცემებია, რაც საქართველოს აქვს, და ისინი ჯერ არ არის პოპულაციური მონაცემები.
გლობალურად, 2025 წლის ოქტომბერში გამოქვეყნებული GLASS-ის ანგარიშის შეფასებით, 2023 წელს მსოფლიოში ლაბორატორიულად დადასტურებული ბაქტერიული ინფექციების დაახლოებით ყოველი მეექვსე ტესტირებული ანტიბიოტიკების მიმართ რეზისტენტული იყო — ყველაზე მაღალი წილით ჯანმო-ს სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიისა და აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვის რეგიონებში (დაახლოებით ყოველი მესამე), ევროპის რეგიონში დაახლოებით ყოველი მეათე, ხოლო 2018–2023 წლებში მონიტორინგს დაქვემდებარებული პათოგენი–ანტიბიოტიკის კომბინაციების 40%-ზე მეტში ზრდის ტენდენციით [4]. საქართველოს E. coli-ს მაჩვენებელი ამ გლობალურ საშუალოზე საგრძნობლად მაღალია; თუმცა ის მის GLASS-ში მონაწილე მეზობლებზე დაბალია (იხ. ქვემოთ).
რას აჩვენებს რეალურად TrACSS 2025
TrACSS-ის 2025 წლის რაუნდი 2016 წლის შემდეგ მეცხრეა. საქართველოს პასუხები მას კიბის მწვერვალზე ათავსებს მმართველობის იმ ორ კითხვაში, რომლებიც ყველაზე მეტ ყურადღებას იქცევს, და უფრო დაბლა — თითქმის ყველაფერში, რაც ცხოველთა, სურსათისა და გარემოს სექტორებში მოქმედ სისტემას მოითხოვს [2].
| ინდიკატორი | დონე | რას ნიშნავს ეს დონე (TrACSS-ის ფორმულირება, შემოკლებული) |
|---|---|---|
| 2.1 მრავალსექტორული / „ერთიანი ჯანმრთელობის“ კოორდინაცია | E | გეგმის განსახორციელებლად ინტეგრირებული მიდგომები გამოიყენება; ყველა სექტორის მონაცემები და გამოცდილება გეგმის ადაპტაციისთვის გამოიყენება |
| 2.3A ეროვნული სამოქმედო გეგმის პროგრესი | E | განხორციელება პერიოდულად ფასდება; შედეგები პოლიტიკის ინფორმირებისთვის ვრცელდება |
| 3.5 AMR-ის ზედამხედველობა ადამიანებში | D | სტანდარტიზებული ეროვნული სისტემა, საიტების ქსელი, ეროვნული რეფერენს-ლაბორატორია და ანგარიშების მომზადებელი საკოორდინაციო ცენტრი |
| 3.2 ანტიმიკრობული საშუალებების მოხმარების ეროვნული მონიტორინგი (ადამიანები) | D | მოხმარების მონაცემები, AWaRe კატეგორიების ჩათვლით, სულ მცირე ორ წელიწადში ერთხელ გროვდება და საჯაროდ ქვეყნდება, მათ შორის GLASS-AMU-ში |
| 3.1 სწავლება AMR-ის შესახებ (ადამიანის ჯანმრთელობა) | D | AMR ყველა კადრის დიპლომამდელ სწავლებაშია; უწყვეტი სწავლება ქვეყნის მასშტაბით ხელმისაწვდომია |
| 3.14 ინფექციების პრევენცია და კონტროლი | C | ეროვნული IPC პროგრამა და გაიდლაინები არსებობს; შერჩეული დაწესებულებები მათ მონიტორინგით ნერგავენ |
| 3.17 AWaRe კლასიფიკაცია აუცილებელ მედიკამენტთა სიაში | C | AWaRe აუცილებელ მედიკამენტთა ეროვნულ სიაში მიღებულია |
| 4.7 AMR-ის ზედამხედველობა ხმელეთის ცხოველებში | C | ზოგიერთი მონაცემი ადგილობრივად გროვდება; ეროვნულად სტანდარტიზებული მიდგომა არ არის; ეროვნული კოორდინაცია აკლია |
| 5.3 AMR-ის ზედამხედველობა სურსათში | C | ზოგიერთი მონაცემი გროვდება; სტანდარტიზებული მიდგომა არ არის |
| 6.2 AMR-ის ზედამხედველობა გარემოში | B | მონაცემები ადგილობრივად გროვდება; კოორდინაცია და სტანდარტიზაცია აკლია |
| 4.3 ვეტერინარული სამსახურების გაძლიერება | D | ვეტერინარული სამსახურების მუშაობა რეგულარულად მონიტორინგდება, მაგ. WOAH-ის PVS შემდგომი მისიებით |
სიტყვასიტყვით წაკითხვისას ცხრილი ამბობს, რომ საქართველოს მოწიფული პროგრამის მმართველობა და განვითარებადი პროგრამის სექტორული სისტემები აქვს. ადამიანის ჯანმრთელობის სვეტი GLASS-ის ჩანაწერს შეესაბამება: ზედამხედველობის სისტემა, რომელიც ყოველწლიურ ანგარიშებს ამზადებს; ანტიმიკრობული საშუალებების მოხმარების მონაცემები, რომლებიც GLASS-AMU-ში იგზავნება; და 2025 წლის AWaRe კლასიფიკაცია, რომელიც აუცილებელ მედიკამენტთა სიაშია მიღებული (ჯანმო-ს AWaRe წიგნის შეჯამება GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკაშია). ცხოველთა, სურსათისა და გარემოს სვეტები ამბობს, რომ ჯერ არავინ იცის სტანდარტიზებულად, რამდენად რეზისტენტულია ბაქტერიები ქართულ მეცხოველეობაში, სურსათსა თუ მდინარეებში. „ერთიანი ჯანმრთელობის“ გეგმისთვის სწორედ ეს არის არსებითი მიგნება.
რას ავალდებულებს რეალურად ეროვნული სამოქმედო გეგმა
საქართველოს პირველი ანტიმიკრობული რეზისტენტობის საწინააღმდეგო ეროვნული სტრატეგია, რომელიც 2017–2020 წლებს მოიცავდა, მთავრობის 2017 წლის 11 იანვრის №29 განკარგულებით დამტკიცდა, დკსჯეც-ის მიერ 2015 წელს მომზადებული პროექტის საფუძველზე [5]. მან შექმნა ის სტრუქტურები, რომლებსაც TrACSS ახლა აფასებს: ეროვნული საკოორდინაციო ცენტრი, AMR-ის ეროვნული კომიტეტი, ანტიმიკრობული საშუალებების ეროვნული კომიტეტი და ეროვნული რეფერენს-ლაბორატორია [1].
მას შემდეგ ყველაზე შედეგიანი აქტი არა სტრატეგია, არამედ რეგულაციაა. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2023 წლის 2 ნოემბრის №79/ნ ბრძანებამ სამედიცინო სტატისტიკური ანგარიშგების წესებში AMR-ის ზედამხედველობის ახალი მუხლი დაამატა. ყველა ლაბორატორია ახლა ვალდებულია რეზისტენტობის პროფილები EUCAST მეთოდებით განსაზღვროს, პაციენტის დონის ჩანაწერები სულ მცირე ხუთი წლის განმავლობაში შეინახოს, ყოველთვიური ანგარიშები მომდევნო თვის მეშვიდე დღემდე გაგზავნოს, განსაზღვრული რეზისტენტობის პროფილების შესახებ 72 საათში შეატყობინოს და განსაზღვრული იზოლატები რეფერენს-ლაბორატორიაში გადააგზავნოს [6]. ფაქტობრივად, ბრძანება GLASS-ში მონაწილეობას სენტინელური საავადმყოფოების ნებაყოფლობითი ქსელიდან მთელი ლაბორატორიული სისტემის სამართლებრივ ვალდებულებად აქცევს. თუ ის აღსრულდება, GLASS-ის მნიშვნელი 2024 წლიდან მნიშვნელოვნად უნდა გაფართოვდეს — და რეზისტენტობის პროცენტები შეიძლება ისეთი მიზეზებით შეიცვალოს, რომლებსაც რეზისტენტობასთან საერთო არაფერი აქვს.
სტიუარდშიპის მხარეს გეგმამ გარე დაფინანსებით განხორციელებული პილოტის შედეგები შეითვისა. 2021 წლიდან ჯანმო-ს ევროპის რეგიონულმა ოფისმა, ჯანმო-ს საქართველოს ოფისმა და ანტიმიკრობული რეზისტენტობის გადაწყვეტების საერთაშორისო ცენტრმა (ICARS) ათ ქართულ საავადმყოფოში ქირურგიული ანტიბიოტიკოპროფილაქტიკის სამწლიანი ანტიმიკრობული სტიუარდშიპის პროგრამა განახორციელეს — თიაქრის პლასტიკაზე, მენჯ-ბარძაყის სახსრის ქირურგიაზე, ენდოპროთეზირებასა და საკეისრო კვეთაზე, დანერგვიდან თორმეტ თვეში გაიდლაინთან 60%-იანი შესაბამისობის მიზნით [7]. ICARS-ის ინფორმაციით, ქირურგიული ანტიბიოტიკოპროფილაქტიკა მას შემდეგ ეროვნულ სამოქმედო გეგმაში შევიდა, ხოლო შესაბამისობის მონიტორინგისთვის ორწლიური წერტილოვანი პრევალენტობის კვლევები დაინერგა [8].
ICARS-ის კიდევ ორი პროექტი განსაზღვრავს, რისი მიწოდება შეუძლია და არ შეუძლია გეგმას ამჟამად. ლაბორატორიული პროექტი დკსჯეც-თან და სოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორიასთან ერთად (2021 წლის 1 თებერვალი – 2024 წლის 31 იანვარი, ICARS-ის დაფინანსება 331 203 აშშ დოლარი) 2023 წლის ოქტომბერში MALDI-TOF მას-სპექტრომეტრიის პლატფორმა დაამონტაჟა; პროექტის მონაცემებით, იდენტიფიკაციის ვადა ექვს დღემდე პერიოდიდან ორ-სამ დღემდე შემცირდა, ხოლო ტესტის ღირებულება — 30 ლარამდე თანხიდან 6 ლარამდე [1]. მეფრინველეობის პროექტი გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროსთან ერთად (2022 წლის 1 თებერვალი – 2026 წლის 31 იანვარი, ICARS-ის დაფინანსება 566 019 აშშ დოლარი) ბროილერის ფერმებიდან ანტიბიოტიკური ზრდის სტიმულატორების ამოღების რანდომიზებული კვლევაა. მისი პრობლემის აღწერა ყველაზე მკაფიო წინადადებაა საქართველოს AMR-ის ნებისმიერ დოკუმენტში: „ზრდის სტიმულატორების გამოყენება საკვებში ამჟამად არ არის აკრძალული, რეგულირებული ან მონიტორინგს დაქვემდებარებული“ [9].
ერთი ხარვეზი დასახელებას იმსახურებს. 2026 წლის ივნისის მდგომარეობით ჯანმო-ს ეროვნული სამოქმედო გეგმების ბიბლიოთეკაში სომხეთის, ყირგიზეთის, მოლდოვის, ტაჯიკეთისა და თურქმენეთის დოკუმენტებია, საქართველოს მოქმედი გეგმა კი — არა [10]. საქართველო TrACSS-ს ატყობინებს, რომ მისი გეგმა ხორციელდება და ფასდება; თავად შეფასება და 2017–2020 წლების სტრატეგიის შემცვლელი გეგმა იქ, სადაც მას დანარჩენი მსოფლიო ეძებს, საჯაროდ ხელმისაწვდომი არ არის. მათი გამოქვეყნება არაფერი დაჯდება და E დონის თვითშეფასების გადამოწმების საშუალებას მისცემს.
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
PHIG-ის ინიციატივის საწყის გეოგრაფიულ არეალში თერთმეტი ქვეყანაა: საქართველო, სომხეთი, აზერბაიჯანი, თურქეთი, უკრაინა, მოლდოვა, ყაზახეთი, ყირგიზეთი, ტაჯიკეთი, თურქმენეთი და უზბეკეთი. TrACSS 2025-ში საქართველო თერთმეტიდან ერთადერთია E დონეზე როგორც „ერთიანი ჯანმრთელობის“ კოორდინაციაში (2.1), ისე სამოქმედო გეგმის პროგრესში (2.3A); თერთმეტიდან ათი გეგმის ინდიკატორზე C დონეზე ან მის ქვემოთაა, ხოლო აზერბაიჯანი და თურქეთი A დონეს მიუთითებენ — ანუ გეგმა არსებობს, მაგრამ მთავრობის მიერ დამტკიცებული არ არის და არ ხორციელდება [2]. GLASS-ის მხარეს ჯანმო-ს გლობალური ჯანმრთელობის ობსერვატორიაში SDG ინდიკატორის 2023 წლის მნიშვნელობა თერთმეტიდან მხოლოდ ოთხს აქვს: საქართველოს (E. coli 43,6%, MRSA 26,7%), მოლდოვას (64,1%, 22,9%), თურქეთს (56,4%, 32,6%) და უკრაინას (52,9%, 13,5%) [3]. E. coli-ს მიხედვით საქართველოს რეზისტენტობის დონე ოთხიდან ყველაზე დაბალია, ხოლო მისი მონაცემთა რიგი — ყველაზე გრძელი.
ეს საქართველოს მეზობლებისთვის კონკრეტულად სასარგებლოს ხდის. ის რეგიონული მაგალითია იმისა, რაც მმართველობის ყველა უჯრის მონიშვნის შემდეგ ხდება: სავალდებულო ანგარიშგების ბრძანება, პოლიტიკაში ჩაწერილი სტიუარდშიპის პილოტი, თანამედროვე იდენტიფიკაციის მქონე რეფერენს-ლაბორატორია — და რეზისტენტობის მაჩვენებლები, რომლებიც ჯერ კიდევ არ დაცემულა. გაკვეთილი ის კი არ არის, რომ მმართველობა უსარგებლოა; გაკვეთილი ისაა, რომ მხოლოდ ადამიანის ჯანმრთელობის სექტორს „ერთიანი ჯანმრთელობის“ შედეგის მოტანა არ შეუძლია. PHIG-ის საქართველოს ქვეყნის პროფილი იმავე ინდიკატორებს ადევნებს თვალს და TrACSS-ის 2026 წლის რაუნდისა და GLASS-ის 2024 წლის მონაცემების გამოქვეყნებისთანავე განახლდება; ინიციატივის დაგეგმილი AMR-ის მონაცემთა მიმოხილვები იმავეს ყველა თერთმეტი ქვეყნისთვის გააკეთებს.
გაეროს გენერალური ასამბლეის 2024 წლის პოლიტიკურმა დეკლარაციამ AMR-ის შესახებ ორი მიზანი დასახა, რომლებიც ამ ციფრებს ვადას უწესებს: 2030 წლისთვის ბაქტერიულ AMR-თან დაკავშირებული გლობალური სიკვდილიანობის 10%-ით შემცირება 2019 წლის საბაზისო დონესთან შედარებით და ადამიანებში ანტიბიოტიკების მოხმარების სულ მცირე 70% ჯანმო-ს Access ჯგუფიდან [11]. საქართველოს მეორის გასაზომად ზედამხედველობა აქვს. პირველის გასაზომი მონაცემები რეგიონში ჯერ არავის აქვს.
რატომ იღებს საქართველო TrACSS-ში უფრო მაღალ ქულას, ვიდრე უფრო დაბალი რეზისტენტობის მქონე ქვეყნები?
იმიტომ, რომ TrACSS სისტემებისა და პროცესების არსებობას ზომავს და არა მათ შედეგებს. ქვეყანას შეიძლება ჰქონდეს საკოორდინაციო კომიტეტი, შეფასებული გეგმა და ზედამხედველობის ქსელი და მაინც მაღალ რეზისტენტობას ატყობინებდეს — განსაკუთრებით, თუ ზედამხედველობა ჰოსპიტალურია და ყველაზე მძიმე პაციენტებს მოიცავს. TrACSS ასევე თვითშეფასებაა და ვერიფიცირებული არ არის. ეს ორი ინსტრუმენტი ერთად უნდა წავიკითხოთ და არა ერთმანეთს შევადაროთ რანგით.
რეალურია თუ არა MRSA-ს ზრდა საქართველოში?
ნაწილობრივ. 2017–2023 წლებში ზედამხედველობას მეტი საავადმყოფო შეუერთდა და მეტ პაციენტს ჩაუტარდა კულტურალური კვლევა, რაც, როგორც წესი, მეტ რეზისტენტულ ორგანიზმს ავლენს. მაგრამ ზრდა ექვსი წლის განმავლობაში სტაბილურია — 4,2%-დან 26,7%-მდე — და ლაბორატორიული ქსელის სტაბილიზაციის შემდეგაც გაგრძელდა. გონივრული წაკითხვაა, რომ MRSA ქართულ საავადმყოფოებში დამკვიდრდა და ინფექციების პრევენცია და კონტროლი, რომელიც TrACSS 2025-ში მხოლოდ C დონეზეა შეფასებული, მასთან ყველაზე უშუალოდ დაკავშირებული ბერკეტია.
რა შეცვლიდა სურათს ყველაზე სწრაფად?
სამი რამ, რომელთაგან თითოეული უკვე ნაწილობრივ მოძრაობაშია: 2023 წლის ნოემბრის ანგარიშგების ბრძანების აღსრულება, რათა GLASS-ის მონაცემებმა სენტინელური ქვესიმრავლის ნაცვლად მთელი ლაბორატორიული სისტემა მოიცვას; ცხოველთა საკვებში ანტიბიოტიკური ზრდის სტიმულატორების „არარეგულირებულიდან“ რეგულირებულში გადაყვანა ICARS-ის მეფრინველეობის კვლევის მიერ წარმოებული მტკიცებულებების გამოყენებით; და მოქმედი ეროვნული სამოქმედო გეგმისა და მისი შეფასების გამოქვეყნება, რათა E დონის თვითშეფასება სხვებმაც შეძლონ გამოიკვლიონ.
ლიტერატურა
- International Centre for Antimicrobial Resistance Solutions. Strengthening laboratory capacity in Georgia using a MALDI-TOF MS platform: project summary. Copenhagen: ICARS; 2024. Available from: https://icars-global.org/wp-content/uploads/2024/03/Georgia_Strengthening-lab-capacity_2024_new.pdf
- World Health Organization, Food and Agriculture Organization of the United Nations, World Organisation for Animal Health, United Nations Environment Programme. Tracking AMR Country Self-Assessment Survey (TrACSS) 2025: country responses database. Available from: https://new.amrcountryprogress.org/
- World Health Organization. Global Health Observatory: proportion of bloodstream infection due to Escherichia coli resistant to third-generation cephalosporins (%) and due to methicillin-resistant Staphylococcus aureus (%), SDG 3.d.2. Geneva: WHO. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/indicators/
- World Health Organization. Global antibiotic resistance surveillance report 2025. Geneva: WHO; 2025. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/B09585
- საქართველოს მთავრობა. განკარგულება №29, 2017 წლის 11 იანვარი, „ანტიმიკრობული რეზისტენტობის საწინააღმდეგო 2017–2020 წლების ეროვნული სტრატეგიის დამტკიცების შესახებ“. თბილისი: საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე. ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3550177
- საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. ბრძანება №79/ნ, 2023 წლის 2 ნოემბერი, 2019 წლის 25 მარტის №01-26/ნ ბრძანებაში („სამედიცინო სტატისტიკური ინფორმაციის წარმოებისა და მიწოდების წესის შესახებ“) ცვლილების შეტანის თაობაზე. თბილისი: საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე. ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/5955162
- Narayan S, Warsi S, Kachkachishvili I, Kontselidze E, Jibuti M, Esebua M, et al. A qualitative study on factors influencing health workers’ uptake of a pilot surgical antibiotic prophylaxis stewardship programme in selected Georgian hospitals. medRxiv [Preprint]. 2024. doi:10.1101/2024.06.26.24309557
- International Centre for Antimicrobial Resistance Solutions. ICARS human health project marks a step forward in the mitigation of AMR in Georgia. Copenhagen: ICARS. Available from: https://icars-global.org/icars-human-health-project-marks-a-step-forward-in-the-mitigation-of-amr-in-georgia/
- International Centre for Antimicrobial Resistance Solutions. Reducing the use of antibiotic growth promoters (AGPs) on poultry farms in Georgia: project page. Copenhagen: ICARS. Available from: https://icars-global.org/projects/georgia-poultry/
- World Health Organization. Library of AMR national action plans. Geneva: WHO; accessed June 2026. Available from: https://www.who.int/teams/surveillance-prevention-control-AMR/national-action-plan-monitoring-evaluation/library-of-national-action-plans
- United Nations General Assembly. Political declaration of the high-level meeting on antimicrobial resistance. Resolution A/RES/79/6. New York: UN; 2024. შეჯამება და ბმული PHIG-ის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ლიტერატურის ბიბლიოთეკაში.
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული გვერდები: PHIG-ის თემატური გვერდი ანტიმიკრობული რეზისტენტობის შესახებ · ვინ მუშაობს „ერთიან ჯანმრთელობაზე“ საქართველოსა და რეგიონში.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: Antimicrobial resistance in Georgia: what GLASS, TrACSS and the national action plan actually show. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #ანტიმიკრობულირეზისტენტობა #drpkhakadze #sheniekimi
