შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ჯანმრთელობის შესახებ სანდო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საფუძველია. სოციალური მედიის სწრაფმა განვითარებამ სამედიცინო ცოდნის გავრცელება მნიშვნელოვნად გააიოლა, თუმცა ამავე დროს გაიზარდა დაუდასტურებელი, შეცდომაში შემყვანი და ზოგჯერ ჯანმრთელობისთვის სახიფათო ინფორმაციის გავრცელების რისკიც. საერთაშორისო კვლევები აჩვენებს, რომ სამედიცინო დეზინფორმაციამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს ადამიანების გადაწყვეტილებებზე ვაქცინაციის, მედიკამენტების გამოყენების, ქრონიკული დაავადებების მართვისა და სამედიცინო დახმარების დროულად მიღების შესახებ. [1–4]
ამ ფონზე, სხვადასხვა ქვეყანა ცდილობს იპოვოს ბალანსი გამოხატვის თავისუფლებასა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვას შორის. ერთ-ერთი ბოლო მაგალითია ჩინეთი, რომელმაც სოციალური მედიის იმ ანგარიშებისთვის, რომლებიც სამედიცინო ინფორმაციას ავრცელებენ, ახალი მარეგულირებელი მოთხოვნები აამოქმედა. ცვლილებები არ კრძალავს სამედიცინო თემებზე საუბარს, თუმცა უფრო მკაცრ მოთხოვნებს აწესებს იმ პირების მიმართ, რომლებიც საკუთარ თავს სამედიცინო სპეციალისტებად წარმოაჩენენ ან პროფესიულ სამედიცინო რეკომენდაციებს გასცემენ. [5]
ეს საკითხი საქართველოშიც აქტუალურია. ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სოციალურ ქსელებში ჯანმრთელობის თემებზე შექმნილი გვერდების, ბლოგებისა და ვიდეოარხების რაოდენობა. მათ შორის არის როგორც მაღალკვალიფიციური სპეციალისტების მიერ მომზადებული მასალა, ისე დაუდასტურებელი რეკომენდაციები, რომლებიც ზოგჯერ ეწინააღმდეგება თანამედროვე სამეცნიერო მტკიცებულებებს. ამიტომ სულ უფრო ხშირად ისმის კითხვა — როგორ შეიძლება პაციენტების დაცვა სამედიცინო დეზინფორმაციისგან ისე, რომ არ შეიზღუდოს სიტყვის თავისუფლება.
პრობლემის აღწერა
ჩინეთის ახალი რეგულაციების მთავარი მიზანია ინტერნეტსივრცეში სამედიცინო ინფორმაციის სანდოობის გაზრდა. ოფიციალური განმარტებების მიხედვით, ცვლილებები მიმართულია იმ ანგარიშების რეგულირებისკენ, რომლებიც საკუთარ თავს ექიმებად, სამედიცინო ექსპერტებად ან ჯანმრთელობის სფეროს ავტორიტეტებად წარმოაჩენენ და საზოგადოებას პროფესიულ რჩევებს აძლევენ შესაბამისი პასუხისმგებლობის გარეშე. [5]
რეგულაციების ამოცანებია:
- სამედიცინო დეზინფორმაციის შემცირება;
- ყალბი ექსპერტების საქმიანობის შეზღუდვა;
- პაციენტების დაცვა ჯანმრთელობისთვის საშიში რეკომენდაციებისგან;
- მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაციის წახალისება.
მსგავსი მიდგომა ბოლო წლებში მსოფლიოს არაერთ ქვეყანაში განიხილება, რადგან ციფრული პლატფორმები მოსახლეობისათვის ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის ერთ-ერთ მთავარ წყაროდ იქცა. როდესაც ასეთ პლატფორმებზე ვრცელდება მცდარი ინფორმაცია, მას შეუძლია გავლენა მოახდინოს მილიონობით ადამიანის ჯანმრთელობაზე.
განსაკუთრებულ საფრთხეს წარმოადგენს ისეთი კატეგორიული განცხადებები, რომლებიც სამეცნიერო მტკიცებულებების გარეშე ამტკიცებს, რომ:
- კონკრეტული დანამატი კურნავს ონკოლოგიურ დაავადებას;
- დიაბეტის მკურნალობისთვის ინსულინი აღარ არის საჭირო;
- ვაქცინები არაეფექტურია ან საფრთხეს წარმოადგენს;
- ქრონიკული დაავადებების მკურნალობა შესაძლებელია მხოლოდ „ბუნებრივი“ საშუალებებით.
მსგავსი გზავნილები შეიძლება ადამიანებმა აღიქვან პროფესიულ სამედიცინო რეკომენდაციად, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ხშირად არ ეფუძნება სანდო კვლევებს ან საერთაშორისო კლინიკურ გაიდლაინებს. [1][2]
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ჯანმრთელობის შესახებ მცდარი ინფორმაციის გავლენა მრავალი საერთაშორისო კვლევის საგანია. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ (WHO) COVID-19-ის პანდემიის პერიოდში განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო ე.წ. „ინფოდემიას“ — ინფორმაციის, მათ შორის მცდარი ინფორმაციის, უკონტროლო გავრცელებას, რომელმაც მნიშვნელოვნად გაართულა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ღონისძიებების განხორციელება. [1]
კვლევები აჩვენებს, რომ სამედიცინო დეზინფორმაცია შეიძლება რამდენიმე მიმართულებით იყოს საზიანო:
- პაციენტმა უარი თქვას ეფექტიან მკურნალობაზე;
- გადაიდოს ექიმთან დროული მიმართვა;
- გაიზარდოს თვითმკურნალობის შემთხვევები;
- მოხდეს არასაჭირო ან არაეფექტური დანამატების გამოყენება;
- შემცირდეს ვაქცინაციის მაჩვენებლები;
- გაუარესდეს ქრონიკული დაავადებების კონტროლი. [2][3]
ამავე დროს, ყველა მცდარი ინფორმაცია ერთნაირად საშიში არ არის. სპეციალისტები განასხვავებენ უნებლიე შეცდომას და განზრახ დეზინფორმაციას. განსაკუთრებით პრობლემურია შემთხვევები, როდესაც ფინანსური ინტერესების გამო ვრცელდება სამეცნიერო მტკიცებულებებს მოკლებული სამედიცინო რეკომენდაციები ან რეკლამა წარმოდგენილია დამოუკიდებელ სამედიცინო რჩევად.
საერთაშორისო ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ ეფექტიანი რეგულაცია არ უნდა გადაიქცეს სამეცნიერო დისკუსიის ან პროფესიული განსხვავებული მოსაზრებების შეზღუდვის ინსტრუმენტად. პირიქით, მისი მიზანი უნდა იყოს გამჭვირვალობის გაზრდა, ინფორმაციის წყაროს იდენტიფიცირება, ინტერესთა კონფლიქტის გამჟღავნება და მომხმარებლისთვის სანდო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. [3][4]
ამიტომ თანამედროვე მიდგომა სულ უფრო მეტად ეფუძნება არა ცენზურას, არამედ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის ხელშეწყობას, პროფესიული პასუხისმგებლობის გაზრდას და მოსახლეობის ჯანმრთელობის წიგნიერების განვითარებას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) სამედიცინო დეზინფორმაციას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად მიიჩნევს. ორგანიზაციის შეფასებით, ციფრულ ეპოქაში ინფორმაცია უფრო სწრაფად ვრცელდება, ვიდრე მისი გადამოწმებაა შესაძლებელი, რის გამოც მცდარი ან მანიპულაციური გზავნილები ხშირად მილიონობით ადამიანამდე აღწევს. [1]
COVID-19-ის პანდემიამ ნათლად აჩვენა, რომ ჯანმრთელობის შესახებ ყალბ ინფორმაციას შეუძლია რეალური გავლენა მოახდინოს მოსახლეობის ქცევაზე. საერთაშორისო კვლევების მიხედვით, დეზინფორმაცია დაკავშირებული იყო:
- ვაქცინაციის მიმართ ნდობის შემცირებასთან;
- თვითმკურნალობის შემთხვევების ზრდასთან;
- დაუმტკიცებელი პრეპარატების გამოყენებასთან;
- ექიმთან დაგვიანებულ მიმართვასთან;
- ოფიციალური რეკომენდაციების იგნორირებასთან. [2][3]
მსოფლიო სამედიცინო ასოციაციები და სამეცნიერო ჟურნალები ასევე მიუთითებენ, რომ სოციალური მედიის ალგორითმები ზოგჯერ განსაკუთრებით სწრაფად ავრცელებს ემოციურ და სენსაციურ შინაარსს, მაშინ როდესაც მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაცია შედარებით ნაკლებ გავრცელებას იღებს. სწორედ ამიტომ, ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის ხარისხს და არა მხოლოდ მისი გავრცელების სიჩქარეს. [4]
ამავე დროს, ექსპერტები ხაზს უსვამენ, რომ რეგულირების მიზანი არ უნდა იყოს განსხვავებული სამეცნიერო მოსაზრებების შეზღუდვა. მეცნიერება მუდმივად ვითარდება, ამიტომ პროფესიული დისკუსია აუცილებელია. შეზღუდვის ობიექტი უნდა იყოს მხოლოდ აშკარად მცდარი, შეცდომაში შემყვანი ან ჯანმრთელობისთვის სახიფათო ინფორმაცია, რომელიც მტკიცებულებებს არ ეფუძნება. [3][5]
საერთაშორისო გამოცდილება
ჩინეთი ერთ-ერთი ბოლო ქვეყანაა, რომელმაც სოციალური მედიის სამედიცინო კონტენტთან დაკავშირებული მოთხოვნები გაამკაცრა. ახალი წესები განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს იმ ანგარიშებს, რომლებიც საკუთარ თავს სამედიცინო პროფესიონალებად ან ექსპერტებად წარმოაჩენენ და პრაქტიკულ სამედიცინო რეკომენდაციებს ავრცელებენ. [5]
მსგავსი საკითხები მსოფლიოს სხვა ქვეყნებშიც აქტიურად განიხილება, თუმცა მათი მიდგომები ერთმანეთისგან განსხვავდება.
ევროკავშირში ყურადღება გამახვილებულია ციფრული პლატფორმების პასუხისმგებლობაზე, უკანონო ან საზოგადოებისთვის საზიანო შინაარსის მართვასა და გამჭვირვალობაზე. ციფრული მომსახურებების შესახებ რეგულაცია (Digital Services Act) პლატფორმებს ავალდებულებს, უფრო ეფექტიანად იმოქმედონ ისეთი კონტენტის მიმართ, რომელსაც საზოგადოებრივი ზიანი შეიძლება მოჰყვეს. [6]
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია არაერთ დოკუმენტში აღნიშნავს, რომ ეფექტიანი სტრატეგია რამდენიმე კომპონენტის ერთობლიობას უნდა ეფუძნებოდეს:
- მოსახლეობის ჯანმრთელობის წიგნიერების გაუმჯობესებას;
- სამედიცინო პროფესიონალების აქტიურ ჩართულობას;
- სანდო ინფორმაციის სწრაფ გავრცელებას;
- ციფრულ პლატფორმებთან თანამშრომლობას;
- სამეცნიერო მტკიცებულებების ხელმისაწვდომობის გაზრდას. [1]
ამასთან, არც WHO და არც სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები არ მოუწოდებენ სამედიცინო თემებზე თავისუფალი დისკუსიის შეზღუდვისკენ. მათი მთავარი აქცენტი კეთდება იმ ინფორმაციის იდენტიფიცირებაზე, რომელიც პირდაპირ ეწინააღმდეგება დადასტურებულ სამეცნიერო მტკიცებულებებს და შეიძლება საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის საფრთხე შექმნას. [1][3]
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში სოციალური მედია ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის მიღების ერთ-ერთ მთავარ წყაროდ იქცა. ათასობით ადამიანი ყოველდღიურად ეცნობა სამედიცინო თემებზე გამოქვეყნებულ პოსტებს, ვიდეოებსა და რეკომენდაციებს.
ამ პირობებში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს რამდენიმე საკითხი:
- სამედიცინო პროფესიონალების იდენტიფიცირება და პროფესიული კვალიფიკაციის გამჭვირვალობა;
- რეკლამისა და სამედიცინო რჩევის ერთმანეთისგან მკაფიო გამიჯვნა;
- ინტერესთა კონფლიქტის სავალდებულო გამჟღავნება;
- ჯანმრთელობისთვის საშიში დეზინფორმაციის ეფექტიანი მონიტორინგი;
- მოსახლეობის ჯანმრთელობის წიგნიერების ამაღლება.
ამავე დროს, ნებისმიერი შესაძლო რეგულაცია უნდა ემყარებოდეს კანონის უზენაესობას, ადამიანის უფლებების დაცვასა და გამოხატვის თავისუფლების პატივისცემას. მიზანი უნდა იყოს არა სამედიცინო დისკუსიის შეზღუდვა, არამედ მომხმარებლის დაცვა აშკარად მცდარი და პოტენციურად საზიანო ინფორმაციისგან.
საქართველოში მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაციის განვითარებას მნიშვნელოვანი როლი აქვს პროფესიულ და აკადემიურ პლატფორმებს. სამეცნიერო პუბლიკაციებისა და საერთაშორისო კვლევების გავრცელებას ხელს უწყობს www.gmj.ge, ხოლო ხარისხის მართვისა და საერთაშორისო სტანდარტების მიმართულებით აქტუალურ ინფორმაციას აქვეყნებს www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხებზე სანდო რესურსებს წარმოადგენს ასევე https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge, რომლებიც ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციას თანამედროვე სამეცნიერო მტკიცებულებებზე დაყრდნობით ავრცელებენ.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) სამედიცინო დეზინფორმაციას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად მიიჩნევს. ორგანიზაციის შეფასებით, ციფრულ ეპოქაში ინფორმაცია უფრო სწრაფად ვრცელდება, ვიდრე მისი გადამოწმებაა შესაძლებელი, რის გამოც მცდარი ან მანიპულაციური გზავნილები ხშირად მილიონობით ადამიანამდე აღწევს. [1]
COVID-19-ის პანდემიამ ნათლად აჩვენა, რომ ჯანმრთელობის შესახებ ყალბ ინფორმაციას შეუძლია რეალური გავლენა მოახდინოს მოსახლეობის ქცევაზე. საერთაშორისო კვლევების მიხედვით, დეზინფორმაცია დაკავშირებული იყო:
- ვაქცინაციის მიმართ ნდობის შემცირებასთან;
- თვითმკურნალობის შემთხვევების ზრდასთან;
- დაუმტკიცებელი პრეპარატების გამოყენებასთან;
- ექიმთან დაგვიანებულ მიმართვასთან;
- ოფიციალური რეკომენდაციების იგნორირებასთან. [2][3]
მსოფლიო სამედიცინო ასოციაციები და სამეცნიერო ჟურნალები ასევე მიუთითებენ, რომ სოციალური მედიის ალგორითმები ზოგჯერ განსაკუთრებით სწრაფად ავრცელებს ემოციურ და სენსაციურ შინაარსს, მაშინ როდესაც მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაცია შედარებით ნაკლებ გავრცელებას იღებს. სწორედ ამიტომ, ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის ხარისხს და არა მხოლოდ მისი გავრცელების სიჩქარეს. [4]
ამავე დროს, ექსპერტები ხაზს უსვამენ, რომ რეგულირების მიზანი არ უნდა იყოს განსხვავებული სამეცნიერო მოსაზრებების შეზღუდვა. მეცნიერება მუდმივად ვითარდება, ამიტომ პროფესიული დისკუსია აუცილებელია. შეზღუდვის ობიექტი უნდა იყოს მხოლოდ აშკარად მცდარი, შეცდომაში შემყვანი ან ჯანმრთელობისთვის სახიფათო ინფორმაცია, რომელიც მტკიცებულებებს არ ეფუძნება. [3][5]
საერთაშორისო გამოცდილება
ჩინეთი ერთ-ერთი ბოლო ქვეყანაა, რომელმაც სოციალური მედიის სამედიცინო კონტენტთან დაკავშირებული მოთხოვნები გაამკაცრა. ახალი წესები განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს იმ ანგარიშებს, რომლებიც საკუთარ თავს სამედიცინო პროფესიონალებად ან ექსპერტებად წარმოაჩენენ და პრაქტიკულ სამედიცინო რეკომენდაციებს ავრცელებენ. [5]
მსგავსი საკითხები მსოფლიოს სხვა ქვეყნებშიც აქტიურად განიხილება, თუმცა მათი მიდგომები ერთმანეთისგან განსხვავდება.
ევროკავშირში ყურადღება გამახვილებულია ციფრული პლატფორმების პასუხისმგებლობაზე, უკანონო ან საზოგადოებისთვის საზიანო შინაარსის მართვასა და გამჭვირვალობაზე. ციფრული მომსახურებების შესახებ რეგულაცია (Digital Services Act) პლატფორმებს ავალდებულებს, უფრო ეფექტიანად იმოქმედონ ისეთი კონტენტის მიმართ, რომელსაც საზოგადოებრივი ზიანი შეიძლება მოჰყვეს. [6]
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია არაერთ დოკუმენტში აღნიშნავს, რომ ეფექტიანი სტრატეგია რამდენიმე კომპონენტის ერთობლიობას უნდა ეფუძნებოდეს:
- მოსახლეობის ჯანმრთელობის წიგნიერების გაუმჯობესებას;
- სამედიცინო პროფესიონალების აქტიურ ჩართულობას;
- სანდო ინფორმაციის სწრაფ გავრცელებას;
- ციფრულ პლატფორმებთან თანამშრომლობას;
- სამეცნიერო მტკიცებულებების ხელმისაწვდომობის გაზრდას. [1]
ამასთან, არც WHO და არც სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები არ მოუწოდებენ სამედიცინო თემებზე თავისუფალი დისკუსიის შეზღუდვისკენ. მათი მთავარი აქცენტი კეთდება იმ ინფორმაციის იდენტიფიცირებაზე, რომელიც პირდაპირ ეწინააღმდეგება დადასტურებულ სამეცნიერო მტკიცებულებებს და შეიძლება საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის საფრთხე შექმნას. [1][3]
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში სოციალური მედია ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის მიღების ერთ-ერთ მთავარ წყაროდ იქცა. ათასობით ადამიანი ყოველდღიურად ეცნობა სამედიცინო თემებზე გამოქვეყნებულ პოსტებს, ვიდეოებსა და რეკომენდაციებს.
ამ პირობებში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს რამდენიმე საკითხი:
- სამედიცინო პროფესიონალების იდენტიფიცირება და პროფესიული კვალიფიკაციის გამჭვირვალობა;
- რეკლამისა და სამედიცინო რჩევის ერთმანეთისგან მკაფიო გამიჯვნა;
- ინტერესთა კონფლიქტის სავალდებულო გამჟღავნება;
- ჯანმრთელობისთვის საშიში დეზინფორმაციის ეფექტიანი მონიტორინგი;
- მოსახლეობის ჯანმრთელობის წიგნიერების ამაღლება.
ამავე დროს, ნებისმიერი შესაძლო რეგულაცია უნდა ემყარებოდეს კანონის უზენაესობას, ადამიანის უფლებების დაცვასა და გამოხატვის თავისუფლების პატივისცემას. მიზანი უნდა იყოს არა სამედიცინო დისკუსიის შეზღუდვა, არამედ მომხმარებლის დაცვა აშკარად მცდარი და პოტენციურად საზიანო ინფორმაციისგან.
საქართველოში მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაციის განვითარებას მნიშვნელოვანი როლი აქვს პროფესიულ და აკადემიურ პლატფორმებს. სამეცნიერო პუბლიკაციებისა და საერთაშორისო კვლევების გავრცელებას ხელს უწყობს www.gmj.ge, ხოლო ხარისხის მართვისა და საერთაშორისო სტანდარტების მიმართულებით აქტუალურ ინფორმაციას აქვეყნებს www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხებზე სანდო რესურსებს წარმოადგენს ასევე https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge, რომლებიც ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციას თანამედროვე სამეცნიერო მტკიცებულებებზე დაყრდნობით ავრცელებენ.
მითები და რეალობა
მითი: სამედიცინო დეზინფორმაციის წინააღმდეგ ნებისმიერი რეგულაცია ავტომატურად ცენზურას ნიშნავს.
რეალობა: საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ შესაძლებელია ისეთი წესების შემუშავება, რომლებიც იცავს გამოხატვის თავისუფლებას და, ამავე დროს, ზღუდავს მხოლოდ ჯანმრთელობისთვის აშკარად საზიანო, განზრახ მცდარ ან შეცდომაში შემყვან ინფორმაციას. მთავარი მიზანი არის მომხმარებლის დაცვა და არა სამეცნიერო დისკუსიის შეზღუდვა. [1][6]
მითი: თუ ინფორმაცია სოციალურ ქსელში პოპულარულია, ის აუცილებლად სანდოა.
რეალობა: პოპულარობა არ წარმოადგენს სამეცნიერო სანდოობის მაჩვენებელს. სამედიცინო ინფორმაციის შეფასება უნდა ეფუძნებოდეს ხარისხიან კვლევებს, საერთაშორისო კლინიკურ რეკომენდაციებსა და ავტორიტეტულ ინსტიტუტებს. [1][2]
მითი: ექიმის ან პროფესორის ტიტულის გამოყენება ავტომატურად ნიშნავს, რომ ყველა განცხადება სწორია.
რეალობა: ნებისმიერი სამედიცინო მოსაზრება უნდა იყოს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული. თანამედროვე მედიცინა ავტორიტეტზე კი არა, ხარისხიან სამეცნიერო მტკიცებულებებსა და დამოუკიდებელ კვლევებზეა დაფუძნებული. [3][4]
მითი: ჯანმრთელობის შესახებ მცდარი ინფორმაცია მხოლოდ ინტერნეტში კითხვის შედეგად არის პრობლემური.
რეალობა: კვლევები აჩვენებს, რომ დეზინფორმაციამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს რეალურ გადაწყვეტილებებზე — ვაქცინაციაზე, მედიკამენტების მიღებაზე, თვითმკურნალობასა და ექიმთან დროულ მიმართვაზე. [1][2]
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რატომ გახდა სამედიცინო დეზინფორმაცია საერთაშორისო პრობლემა?
რადგან სოციალური მედიის საშუალებით ინფორმაცია ძალიან სწრაფად ვრცელდება და მცდარმა რეკომენდაციებმა შესაძლოა მილიონობით ადამიანზე მოახდინოს გავლენა. WHO ამ მოვლენას „ინფოდემიას“ უწოდებს. [1]
კრძალავს თუ არა ჩინეთის ახალი რეგულაცია სამედიცინო თემებზე საუბარს?
ოფიციალური ინფორმაციით, ცვლილებები არ კრძალავს სამედიცინო საკითხების განხილვას. ისინი ძირითადად შეეხება იმ ანგარიშებს, რომლებიც საკუთარ თავს სამედიცინო ექსპერტებად წარმოაჩენენ ან პროფესიულ რეკომენდაციებს გასცემენ შესაბამისი პასუხისმგებლობის გარეშე. [5]
როგორ უნდა შეაფასოს მომხმარებელმა ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაცია?
სასურველია, ყურადღება მიაქციოთ:
- ვინ არის ინფორმაციის ავტორი;
- მითითებულია თუ არა სანდო წყაროები;
- ემყარება თუ არა ინფორმაცია საერთაშორისო გაიდლაინებს;
- არსებობს თუ არა ინტერესთა კონფლიქტის გამჟღავნება;
- ემთხვევა თუ არა ინფორმაცია ავტორიტეტული ორგანიზაციების რეკომენდაციებს.
უნდა შეიზღუდოს თუ არა განსხვავებული სამეცნიერო მოსაზრებები?
არა. სამეცნიერო დისკუსია მედიცინის განვითარების აუცილებელი ნაწილია. შეზღუდვის საგანი უნდა იყოს მხოლოდ განზრახ მცდარი ან აშკარად შეცდომაში შემყვანი ინფორმაცია, რომელსაც შეუძლია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის ზიანის მიყენება. [3][6]
რა შეიძლება იყოს საქართველოსთვის პრიორიტეტი?
ექსპერტების შეფასებით, მნიშვნელოვანია სამედიცინო პროფესიონალების ვერიფიკაციის მექანიზმების განვითარება, ინტერესთა კონფლიქტის გამჭვირვალობა, მოსახლეობის ჯანმრთელობის წიგნიერების ამაღლება და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის გაზრდა.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
სოციალური მედიის ეპოქაში ჯანმრთელობის შესახებ სანდო ინფორმაციის გავრცელება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ უმთავრეს ამოცანად იქცა. ჩინეთის მიერ მიღებული რეგულაციები კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ სხვადასხვა ქვეყანა ცდილობს იპოვოს ბალანსი გამოხატვის თავისუფლებასა და მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვას შორის.
საერთაშორისო გამოცდილება მიუთითებს, რომ ეფექტიანი მიდგომა ეფუძნება არა ცენზურას, არამედ გამჭვირვალობას, პროფესიულ პასუხისმგებლობას, ინტერესთა კონფლიქტის გამჟღავნებას, მოსახლეობის ჯანმრთელობის წიგნიერების განვითარებასა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის ხელშეწყობას. სწორედ ასეთი მოდელი შეიძლება გახდეს საფუძველი საზოგადოების ნდობის გასაძლიერებლად.
საქართველოსთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი გარემოს შექმნა, სადაც მოქალაქეებს ექნებათ წვდომა ხარისხიან, გადამოწმებულ და სამეცნიერო მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ინფორმაციაზე, ხოლო ციფრულ სივრცეში ჯანმრთელობის შესახებ გავრცელებული მასალა შეფასდება პროფესიული, ეთიკური და სამართლებრივი სტანდარტების შესაბამისად. ამ პროცესში სახელმწიფოს, პროფესიულ საზოგადოებებს, აკადემიურ ინსტიტუტებს, მედიასა და ციფრულ პლატფორმებს ერთმანეთის შემავსებელი როლი ეკისრებათ.
წყაროები
- World Health Organization. Managing the COVID-19 infodemic: Promoting healthy behaviours and mitigating the harm from misinformation and disinformation. Geneva: WHO. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/
- World Health Organization. Infodemic. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/health-topics/infodemic
- World Medical Association. WMA Statement on Medical Misinformation. ხელმისაწვდომია: https://www.wma.net/
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Understanding and Addressing Misinformation About Science. Washington, DC: National Academies Press. ხელმისაწვდომია: https://nap.nationalacademies.org/
- Cyberspace Administration of China. ოფიციალური ინფორმაცია ონლაინ პლატფორმებზე სამედიცინო ინფორმაციის გამავრცელებელი ანგარიშების რეგულირების შესახებ. ხელმისაწვდომია: https://www.cac.gov.cn/
- European Union. Digital Services Act. ხელმისაწვდომია: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/digital-services-act
- UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. ხელმისაწვდომია: https://www.unesco.org/
- OECD. Health Misinformation and Digital Platforms. ხელმისაწვდომია: https://www.oecd.org/
