„ერთიანი ჯანმრთელობის“ ერთობლივი სამოქმედო გეგმა, რომელიც თავდაპირველად ორი ათას ოცდაორი წლიდან ორი ათას ოცდახუთი წლამდე იყო გათვალისწინებული, ახლა ორი ათას ოცდაორი წლამდე გაგრძელდა. საქართველო რეგიონში ერთადერთი ქვეყანაა, რომელიც მრავალსექტორული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ კოორდინაციის უმაღლეს დონეს ატყობინებს. ეს პროგრამა მიზნად ისახავს ქვეყნის მდგრად განვითარებას და ჯანმრთელობის სისტემის გაძლიერებას. მნიშვნელოვანია, რომ ქვეყნები, რომლებიც კოორდინაციის მექანიზმებს ქმნიან, უკეთ შეძლებენ ჯანმრთელობის საკითხებზე ერთობლივი მუშაობის განხორციელებას. პრაქტიკული takeaway: ჯანმრთელობის სფეროში თანამშრომლობა და კოორდინაცია აუცილებელია უკეთესი შედეგების მისაღწევად.
2026 წლის 14 აგვისტოს კვადრიპარტიტმა — FAO-მ, UNEP-მა, ჯანმო-მ და WOAH-მა — „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ერთობლივი სამოქმედო გეგმა 2029 წლამდე გააგრძელა. გეგმა 2022–2026 წლებისთვის დაიწერა და წელს ამოიწურებოდა; გაგრძელება მას განახლებულ კვადრიპარტიტის ურთიერთგაგების მემორანდუმს უსადაგებს, რომელიც 2030 წლამდე მოქმედებს, და მიზნად ისახავს ქვეყნებისთვის მდგრადი განჭვრეტადობის მიცემას ეროვნული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ პრიორიტეტების დასაგეგმად და გასაფართოებლად. ამ რეგიონისთვის ეს კიდევ სამი წელი საერთაშორისო ხარაჩოებია.
ხარაჩოებს შენობა სჭირდება, რომელზეც მიებმება. ამ სერიით მოცული თერთმეტი ქვეყნიდან ორი თავისივე 2025 წლის განაცხადში აფიქსირებს, რომ ეროვნულ დონეზე ფორმალური მრავალსექტორული მმართველობის ან კოორდინაციის მექანიზმი არ არსებობს, ექვსი კი მხოლოდ იმას აფიქსირებს, რომ მექანიზმი დაარსებულია. ერთი ქვეყანა უმაღლეს ხელმისაწვდომ დონეს ატყობინებს. ეს მიმოხილვა — ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში დაწერილი თექვსმეტიდან ბოლო — ასახავს იმას, რაც რეალურად არსებობს.
მთავარი დასკვნები
- „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ერთობლივი სამოქმედო გეგმა, თავდაპირველად 2022–2026 წლებისთვის, ახლა 2029 წლამდე მოქმედებს კვადრიპარტიტის 2026 წლის 14 აგვისტოს გადაწყვეტილების შემდეგ, რაც მას 2025–2030 წლების კვადრიპარტიტის ურთიერთგაგების მემორანდუმს უსადაგებს.
- საქართველო რეგიონში ერთადერთი ქვეყანაა, რომელიც მრავალსექტორული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ კოორდინაციის უმაღლეს დონეს ატყობინებს — დანერგვაში გამოყენებულ ინტეგრირებულ მიდგომებს, სადაც ყველა სექტორის მონაცემები და გამოცდილება ეროვნულ გეგმას უბრუნდება.
- აზერბაიჯანი და უზბეკეთი აფიქსირებენ, რომ ფორმალური მრავალსექტორული მმართველობის ან კოორდინაციის მექანიზმი არ არსებობს.
- ექვსი ქვეყანა — სომხეთი, მოლდოვა, თურქეთი, ტაჯიკეთი, თურქმენეთი და უკრაინა — აფიქსირებს მთავრობის ლიდერობით დაარსებულ მექანიზმს, რაც ხუთი დონიდან მეორეა და რეგიონში ყველაზე გავრცელებული პასუხია.
- მხოლოდ ყირგიზეთი აფიქსირებს ფორმალიზებულ შუა დონეს: ტექნიკურ სამუშაო ჯგუფებს მკაფიო უფლებამოსილებით, რეგულარული შეხვედრებით, დაფინანსებითა და განსაზღვრული ანგარიშვალდებულებით — დონეს, რომელზეც კოორდინაცია კონკრეტულ ადამიანებზე დამოკიდებული აღარ არის.
საერთაშორისო არქიტექტურა
გლობალურ „ერთიანი ჯანმრთელობის“ მანდატს ოთხი ორგანიზაცია ინაწილებს და თითოეული მას სხვა მხრიდან უდგება. FAO-ს აქვს სურსათი და სოფლის მეურნეობა, მათ შორის მეცხოველეობა და მცენარეთა ჯანმრთელობა. WOAH-ს — ცხოველთა ჯანმრთელობა, ვეტერინარული სამსახურების სტანდარტები და PVS გზა. ჯანმო-ს — ადამიანის ჯანმრთელობა და ჯანმრთელობის საერთაშორისო წესები. UNEP-ს, ოთხიდან ყველაზე გვიან შემოერთებულს, — გარემოსდაცვითი განზომილება, ეკოსისტემები, ბიომრავალფეროვნება, დაბინძურება — რომელსაც პირველი სამი ისტორიულად ფონად განიხილავდა.
მათი ერთობლივი ინსტრუმენტია „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ერთობლივი სამოქმედო გეგმა, აგებული ექვს ურთიერთდამოკიდებულ სამოქმედო მიმართულებაზე: მრავალსექტორული სახელმძღვანელო და ინსტრუმენტები; ზოონოზური ეპიდემიისა და პანდემიის რისკის შემცირება საწყის ეტაპზე პრევენციით, ზედამხედველობითა და ადრეული გაფრთხილებით; ენდემური ზოონოზური, უგულებელყოფილი ტროპიკული და ვექტორული დაავადებების ტვირთის შემცირება; ჯანმრთელობა სასურსათო მიწოდების ჯაჭვში; ანტიმიკრობული სტიუარდშიპი და თანაბარი ხელმისაწვდომობა; და ბიომრავალფეროვნებისა და ეკოსისტემების დაცვა. ამ სერიის მკითხველი ექვსივეში ამოიცნობს გასული წლის მიმოხილვების თემატურ სტრუქტურას — ეს დამთხვევა არ არის: გეგმა საუკეთესო ხელმისაწვდომი რუკაა იმისა, რასაც „ერთიანი ჯანმრთელობა“ მოიცავს [1].
2029 წლამდე გაგრძელებას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ეროვნული დაგეგმვის ციკლები ოთხ წელზე გრძელია. ქვეყანას, რომელმაც კოორდინაციის მექანიზმის აშენება 2024 წელს დაიწყო 2026 წელს ამოწურვადი გეგმის ფარგლებში, ჰორიზონტს იქით დაგეგმვის მიზეზი თითქმის არ ჰქონდა. კვადრიპარტიტის სტრუქტურირებული მიმოხილვა — პროგრესის აღრიცხვა გლობალურ, რეგიონულ და ეროვნულ დონეზე, გამოცდილების დოკუმენტირება, ახალი პრიორიტეტების შეფასება — ასევე პირველი მომენტია, როცა ამ რეგიონის გამოცდილება შეიძლება შევიდეს შემდეგი ფაზის მტკიცებულებათა ბაზაში, თუ აქედან ვინმე წვლილს შეიტანს [2].
ეროვნული მექანიზმი
| ქვეყანა | დონე | რას ნიშნავს ეს დონე |
|---|---|---|
| საქართველო | E | დანერგვაში გამოყენებული ინტეგრირებული მიდგომები; ყველა სექტორის მონაცემები და გამოცდილება ეროვნულ გეგმას ცვლის |
| ყაზახეთი | D | ერთობლივი მუშაობა საკითხებზე, საერთო მიზნებზე შეთანხმების ჩათვლით |
| ყირგიზეთი | C | ფორმალიზებული მექანიზმი ტექნიკური სამუშაო ჯგუფებით, უფლებამოსილებით, რეგულარული შეხვედრებით, დაფინანსებითა და ანგარიშვალდებულებით |
| სომხეთი | B | მექანიზმი დაარსებულია მთავრობის ლიდერობით |
| მოლდოვა | B | მექანიზმი დაარსებულია მთავრობის ლიდერობით |
| თურქეთი | B | მექანიზმი დაარსებულია მთავრობის ლიდერობით |
| ტაჯიკეთი | B | მექანიზმი დაარსებულია მთავრობის ლიდერობით |
| თურქმენეთი | B | მექანიზმი დაარსებულია მთავრობის ლიდერობით |
| უკრაინა | B | მექანიზმი დაარსებულია მთავრობის ლიდერობით |
| აზერბაიჯანი | A | ფორმალური მრავალსექტორული მმართველობის ან კოორდინაციის მექანიზმი არ არსებობს |
| უზბეკეთი | A | ფორმალური მრავალსექტორული მმართველობის ან კოორდინაციის მექანიზმი არ არსებობს |
განაწილებიდან ორი დაკვირვება გამომდინარეობს. პირველი: თითქმის მთელი მასა B დონეზეა — მექანიზმი ქაღალდზე არსებობს, მთავრობის ლიდერობით, მაგრამ დაფინანსებული სამუშაო ჯგუფების, უფლებამოსილებისა და ანგარიშვალდებულების გარეშე, რაც C დონეს გამოარჩევს. სწორედ ესაა ის ხარვეზი, სადაც კოორდინაცია იმ თანამდებობის პირზეა დამოკიდებული, რომელსაც ამჟამად აინტერესებს, და ქრება, როცა ის ადამიანი წავა. მეორე: ორი ქვეყანა, რომელიც მექანიზმს არ აფიქსირებს, რეგიონის ყველაზე ღარიბი არ არის; აზერბაიჯანი და უზბეკეთი საშუალო შემოსავლის სახელმწიფოებია მნიშვნელოვანი ვეტერინარული და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინფრასტრუქტურით. არარსებობა ორგანიზაციულია და არა ფინანსური — ანუ გამოსწორებადია გადაწყვეტილებით და არა დაფინანსებით.
რისთვის არის რუკა
ამ სერიის თექვსმეტ მიმოხილვაში ერთი დაბრკოლება ყველა თემატურ სფეროში მეორდებოდა. მონაცემები არსებობდა, მაგრამ სხვადასხვა დაწესებულებაში იდო; მანდატი არსებობდა, მაგრამ გაყოფილი იყო; ადამიანი, რომელსაც მოქმედება შეეძლო, სხვა სამინისტროში იყო, ვიდრე ის, ვისაც ხედვა ჰქონდა. ცოფის კონტროლს სჭირდება ვეტერინარული სამსახური და მუნიციპალიტეტი. საკვებისმიერ ბოტულიზმს — ლაბორატორია და რისკის კომუნიკატორი. ყირიმ-კონგოს ჰემორაგიულ ცხელებას — ენტომოლოგი და საავადმყოფოს ინფექციის კონტროლის სპეციალისტი. ანტიმიკრობულ რეზისტენტობას — ყველა ესენი, პლუს ფერმის მედიკამენტების მარეგულირებელი. არცერთი ეს წყვილი ეგზოტიკური არ არის; თითოეულს უბრალოდ სჭირდება იმის ცოდნა, ვინ არის კოლეგა, და მუდმივი მიზეზი, რომ დაურეკოს.
სწორედ ამისთვისაა ორგანიზაციების რუკა, და ის განზრახ არაეფექტურია: განახლებული ჩანაწერი იმისა, თუ რომელ უწყებას თითოეულ ქვეყანაში რა მანდატი აქვს, ვინ თავმჯდომარეობს კოორდინაციის მექანიზმს იქ, სადაც ის არსებობს, და რომელი საერთაშორისო ორგანიზაციაა თითოეული თემატური სფეროს კოლეგა. ეს არის დოკუმენტი, რომელიც ახალ თანამდებობის პირს პირველივე კვირაში სჭირდება და რომელიც თითქმის არასოდეს განახლდება, რადგან მისი განახლება არავის ევალება.
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
2029 წლამდე გაგრძელება დაგეგმვის ფანჯარაა და არა მიღწევა. ქვეყნებს ახლა აქვთ სტაბილური საერთაშორისო ჩარჩო, რომლის ფარგლებშიც ათწლეულის ბოლომდე დაგეგმავენ. შემბოჭავი შეზღუდვა ეროვნულია და ზემოთ მოცემულ ცხრილში ჩანს.
B დონიდან C-ზე გადასვლა ისაა, რასაც მნიშვნელობა აქვს. „მექანიზმი არსებობს“-დან „სამუშაო ჯგუფები უფლებამოსილებით, რეგულარული შეხვედრებით, დაფინანსებითა და ანგარიშვალდებულებით“-ზე გადასვლა სწორედ ის არის, რაც კოორდინაციას მინისტრის ცვლილებას გადაატანინებს. ეს ასევე ამ სერიის ყველაზე იაფი ინსტიტუციური რეფორმაა — უფრო იაფი, ვიდრე ლაბორატორია, უფრო იაფი, ვიდრე ზედამხედველობის სისტემა, და ორივეს მუშაობის წინაპირობა.
ორმა ქვეყანამ უბრალოდ უნდა დაიწყოს. აზერბაიჯანისა და უზბეკეთისთვის პირველი ნაბიჯი სტრატეგია არ არის, არამედ მუდმივი შეხვედრა დასახელებული თავმჯდომარით, დღის წესრიგითა და ოქმებით. ყველა ქვეყანა, რომელიც დღეს D ან E დონეზეა, სწორედ იქიდან დაიწყო.
რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის ორგანიზაციების რუკა ზემოთ აღწერილ ინსტიტუციურ ჩანაწერს ინახავს; PHIG-ის ლიტერატურის ბიბლიოთეკის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ერთობლივი სამოქმედო გეგმის ჩანაწერი და ჯანმო-ს ევროპის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის ჩანაწერი საერთაშორისო ჩარჩოს აყალიბებს, ასტანა 2018-ის ჩანაწერი კი ბოლო შემთხვევას ასახავს, როცა ეს რეგიონი „ერთიან ჯანმრთელობაზე“ რეგიონად შეიკრიბა. ქვეყნების პროფილები ეროვნულ დეტალებს შეიცავს, სამუშაო ჯგუფები ინიციატივის საკუთარი პასუხია B დონის პრობლემაზე, ხოლო GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკის ზოონოზური პათოგენებით ადამიანის ექსპოზიციის ინდიკატორები საერთო საზომ ენას აძლევს დაწესებულებებს, რომლებსაც ჯერ საერთო მონაცემები არ აქვთ.
რა არის კვადრიპარტიტი და რატომ ოთხი ორგანიზაცია?
FAO, WOAH, ჯანმო და UNEP. პირველმა სამმა შექმნა სამმხრივი თანამშრომლობა ზოონოზებსა და ანტიმიკრობულ რეზისტენტობაზე; UNEP 2022 წელს შემოუერთდა და დაამატა გარემოსდაცვითი განზომილება, რომელსაც დანარჩენები კონტექსტად მიიჩნევდნენ და არა საკუთარი მანდატის მქონე სექტორად. ოთხივე მოიცავს სურსათსა და სოფლის მეურნეობას, ცხოველთა ჯანმრთელობას, ადამიანის ჯანმრთელობასა და გარემოს — რაც ასევე სამინისტროების მინიმალური ნაკრებია, რომელიც ეროვნულ „ერთიანი ჯანმრთელობის“ მექანიზმში უნდა იყოს, რომ ამ სახელს იმსახურებდეს.
უნდა იყოს თუ არა ეროვნული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ მექანიზმი ახალი?
ჩვეულებრივ არა. ამ რეგიონის ქვეყნების უმეტესობაში ანტიმიკრობულ რეზისტენტობაზე არსებულ მრავალსექტორულ საკოორდინაციო მექანიზმს უკვე ჰყავს სწორი სამინისტროები მაგიდასთან — სწორედ ამიტომაა TrACSS-ის ინდიკატორი გონივრული მიახლოება „ერთიანი ჯანმრთელობის“ კოორდინაციისთვის ზოგადად. ამ ორგანოს მანდატის გაფართოება თითქმის ყოველთვის უფრო სწრაფია, ვიდრე პარალელურის შექმნა, და თავიდან აცილებს იმ გავრცელებულ წარუმატებლობას, როცა გადამფარავი წევრობის მქონე ორი კომიტეტიდან თითოეული ფიქრობს, რომ საკითხს მეორე უვლის.
როგორ გამოიყურება „B დონე“ პრაქტიკაში?
მექანიზმი არსებობს, ჩვეულებრივ დადგენილებით დაარსებული, განსაზღვრული წამყვანი სამინისტროთი. ის შეიძლება შეიკრიბოს, როცა რამე მოხდება. მას, როგორც წესი, არ აქვს გამოყოფილი ბიუჯეტი, არ აქვს ტექნიკური ქვეჯგუფების უფლებამოსილების აღწერა, არ აქვს ფიქსირებული შეხვედრების კალენდარი და არ აქვს გადაწყვეტილებების ჩანაწერი, რომლის შესრულებაზეც ვინმე ანგარიშვალდებულია. C დონე სწორედ ამ ოთხს ამატებს — ამიტომაა ის მნიშვნელოვანი ზღვარი: მის ქვემოთ კოორდინაცია ადამიანებს შორის ურთიერთობაა; მის ზემოთ — სახელმწიფოს ფუნქცია.
ლიტერატურა
- FAO, UNEP, WHO, WOAH. One Health Joint Plan of Action (2022–2026): working together for the health of humans, animals, plants and the environment. Rome: FAO; 2022. Available from: https://www.fao.org/one-health/resources/publications/joint-plan-of-action/en
- World Health Organization. Quadripartite collaboration extends the One Health Joint Plan of Action to 2029. Geneva: WHO; 14 August 2026. Available from: https://www.who.int/news/item/14-08-2026-quadripartite-collaboration-extends-the-one-health-joint-plan-of-action-to-2029
- World Health Organization, FAO, WOAH, UNEP. Tracking AMR Country Self-Assessment Survey (TrACSS) 2025: country responses database, indicator 2.1. Available from: https://new.amrcountryprogress.org/
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: ბიოდაცვა ლაბორატორიის მეორე ნახევარია · საქართველოს ქვეყნის პროფილი.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: Who does One Health in this region? The organisations map. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #კვადრიპარტიტი #მმართველობა #drpkhakadze #sheniekimi
