- რატომ აქვს მნიშვნელობა კომიტეტის ოთახს
- რა შეიცვალა 2016 წელს
- სად დგას თერთმეტი ქვეყანა
- რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
- თუ Codex-ის სტანდარტები ნებაყოფლობითია, რატომ აქვს მონაწილეობას მნიშვნელობა?
- რას აკეთებს რეალურად Codex-ის საკონტაქტო წერტილი?
- რატომ არის ეს „ერთიანი ჯანმრთელობის“ და არა სავაჭრო საკითხი?
- ლიტერატურა
სტატია ეხება Codex Alimentarius-ის კომიტეტის მუშაობას, რომელიც განსაზღვრავს საერთაშორისო სასურსათო სტანდარტებს. აღნიშნული კომიტეტები განსაზღვრავენ, როგორ უნდა იყოს სურსათი უსაფრთხო და რომელ ნარჩენებს უნდა ჰქონდეს დაშვება. საქართველოს, თურქეთისა და უკრაინის მსგავს ქვეყნებს, რომლებიც ამ პროცესში მონაწილეობენ, საკუთარი Codex-ის სტანდარტების შექმნა და დაფინანსება უწევთ. მნიშვნელოვანია, რომ ქვეყნები აქტიურად მონაწილეობდნენ ამ პროცესში, რადგან ეს მათ სასურსათო სისტემებს უფრო უსაფრთხოს და კონკურენტუნარიანს გახდის. პრაქტიკული takeaway: თითოეული ქვეყანა უნდა იზრუნოს საკუთარი ეროვნული Codex-ის კომიტეტის შექმნაზე, რათა უზრუნველყოს სურსათის უსაფრთხოება და საერთაშორისო ვაჭრობაში წარმატება.
წესები, რომლებიც განსაზღვრავენ, რამდენი ტყვია შეიძლება იყოს სანელებელში, ვეტერინარული პრეპარატების რომელი ნარჩენებია დასაშვები რძეში და რისი დაბრუნება შეუძლია ქვეყანას საზღვარზე, ეროვნულ პარლამენტებში არ იწერება. ისინი იწერება Codex Alimentarius-ის კომისიის კომიტეტებში, რომელსაც 189 წევრი ჰყავს, და სწორედ ისინია საცნობარო წერტილი, რომლითაც საერთაშორისო ვაჭრობაში ფასდება სურსათის უვნებლობის ზომები. ამ კომიტეტებზე დასწრება მოითხოვს დელეგატს, რომელსაც სამუშაო დოკუმენტები წაკითხული აქვს, წინასწარ შეთანხმებულ ეროვნულ პოზიციას და ადამიანს სახლში, რომელიც გადაწყვეტილებას ამოქმედებს. ამ რეგიონის დიდი ნაწილისთვის ეს მექანიზმი ახალია, თხელია ან საერთოდ არ არსებობს — ფონდმა კი, რომელიც მის ასაშენებლად შეიქმნა, ჩვენი თერთმეტი ქვეყნიდან ხუთს მიაღწია.
მთავარი დასკვნები
- თერთმეტიდან ხუთმა ქვეყანამ მიიღო Codex-ის სატრასტო ფონდის პროექტი: ყირგიზეთმა (პირველი რაუნდი), თურქმენეთმა (მესამე), აზერბაიჯანმა და ყაზახეთმა (მეოთხე) და უზბეკეთმა (მეექვსე).
- კიდევ სამი — სომხეთი, მოლდოვა და ტაჯიკეთი — ფონდის 2022 წლის დამტკიცებულ სიაშია და ჯერ არ მიუღიათ მხარდაჭერა. ისინი ამ სიაში Codex-ის ევროპის რეგიონის ერთადერთი სამი ქვეყანაა.
- საქართველო, თურქეთი და უკრაინა დამტკიცებულ სიაში არ ჩანან — სია მოიცავს დაბალი და საშუალო ადამიანური განვითარების ქვეყნებს, ასევე დაბალი და საშუალო შემოსავლის მცირე კუნძულოვან და უსაზღვრო სახელმწიფოებს. მათ საკუთარი Codex-ის მონაწილეობა თავად უნდა ააშენონ და დააფინანსონ.
- ფონდმა ფორმა 2016 წელს შეიცვალა: პირველი Codex-ის სატრასტო ფონდი (2004–2015) დელეგატების შეხვედრებზე ჩაფრენას იხდიდა; მეორე (2016–2027) იხდის ეროვნული სტრუქტურების ასაშენებლად — რესურსებით უზრუნველყოფილი Codex-ის საკონტაქტო წერტილი, ეროვნული Codex-ის კომიტეტი, დელეგატების ბრიფინგის პროცესი და უკუკავშირის მექანიზმი — რომლებიც დასწრებას საერთოდ აზრს ანიჭებს.
- ერთი ქვეყნის მაქსიმალური მხარდაჭერაა 150 000 აშშ დოლარი სამ წელიწადში. ყველა რაუნდში ფონდი აფიქსირებს 41 პროექტს 48 ქვეყანაში.
რატომ აქვს მნიშვნელობა კომიტეტის ოთახს
Codex-ის სტანდარტები ნებაყოფლობითია. ისინი ამავდროულად პრაქტიკაში ის საზომია, რომლითაც ფასდება ეროვნული სურსათის უვნებლობის წესის გონივრულობა, როცა მას სავაჭრო პარტნიორი ასაჩივრებს — რაც მათ სასურსათო სისტემის ყველაზე მნიშვნელოვან ნებაყოფლობით დოკუმენტებად აქცევს. Codex-ის კომიტეტში დადგენილი ნარჩენების მაქსიმალური ზღვარი ხდება ის ციფრი, რომელსაც თბილისის ან ალმათის ლაბორატორია ამოწმებს, ციფრი, რომელსაც ექსპორტიორი უნდა აკმაყოფილებდეს, და ციფრი, რომელსაც საზღვრის ინსპექტორი აღასრულებს. ქვეყანა, რომელიც ოთახში არ არის, როცა ეს ციფრი დგინდება, მაინც მასთან ერთად ცხოვრობს.
ამდენად, მონაწილეობა დიპლომატიური თავაზიანობა კი არა, ტექნიკური შესაძლებლობაა — და მას სამი ნაწილი აქვს, რომლებსაც მგზავრობასთან კავშირი არ აქვთ. ვიღაცამ უნდა მოახდინოს ეროვნული პოზიციის კონსოლიდაცია — Codex-ის საკონტაქტო წერტილი, დასახელებული ოფისი ბიუჯეტით და არა ხაზი სამსახურებრივ აღწერილობაში. ვიღაცამ ეს პოზიცია უნდა ჩამოაყალიბოს იმ სამინისტროებს შორის, რომლებიც ერთმანეთს არ ეთანხმებიან, რადგან ჯანდაცვას, სოფლის მეურნეობას, ვაჭრობასა და სტანდარტების უწყებებს იშვიათად სურთ ერთი და იგივე ციფრი; სწორედ ამისთვისაა ეროვნული Codex-ის კომიტეტი. და ვიღაცამ შედეგი სახლში უნდა მოიტანოს, რათა რომში მიღებული სტანდარტი გახდეს მოქმედი რეგულაცია და ლაბორატორიული მეთოდი. FAO/WHO-ს მოქმედი სატრასტო ფონდის პროექტის დოკუმენტი სწორედ ამათ ასახელებს: „ფუნქციონირებადი და რესურსებით უზრუნველყოფილი Codex-ის საკონტაქტო წერტილები“, „ფუნქციონირებადი ეროვნული Codex-ის საკოორდინაციო მექანიზმები, როგორიცაა ეროვნული Codex-ის კომიტეტები“ და ეროვნული პროცესები დელეგატების მოსამზადებლად და შეხვედრის შედეგების ეროვნულ დისკუსიაში დასაბრუნებლად [1].
რა შეიცვალა 2016 წელს
პირველი Codex-ის სატრასტო ფონდი 2004-დან 2015 წლამდე მუშაობდა და უფრო მარტივ საქმეს აკეთებდა: ის იხდიდა განვითარებადი ქვეყნების დელეგატების Codex-ის შეხვედრებზე დასწრებას. დასწრების მაჩვენებლები გაუმჯობესდა; შესაძლებლობა ხშირად — არა, რადგან დელეგატი, რომელიც ეროვნული პოზიციის გარეშე ჩამოფრინდება და შეთანხმებულის განსახორციელებელი მექანიზმის გარეშე გაფრინდება, დამსწრე იყო და არა ეფექტიანი. მემკვიდრე ფონდმა, რომელიც 2016–2027 წლებში მუშაობს, მოდელი შეაბრუნა. ქვეყნები განაცხადს წარადგენენ სამ წლამდე მრავალწლიან პაკეტებზე, დიზაინს თავად წარმართავენ და ფინანსდებიან ინსტიტუტების ასაშენებლად და არა ბილეთების საყიდლად. გაცხადებული შედეგია „განვითარებადი და გარდამავალი ეკონომიკის ქვეყნების გაზრდილი შესაძლებლობა, ჩაერთონ Codex-ში“, რომელიც ორი გამოსავლით მიიღწევა: Codex-ის შესახებ ცნობიერებისა და ცოდნის ამაღლება პოლიტიკის შემქმნელებსა და ექსპერტებს შორის და ეროვნული ადმინისტრაციების ტექნიკური შესაძლებლობის გაზრდა. ფონდის საკუთარი დიაგნოზი პირდაპირია — „განვითარებადი და გარდამავალი ეკონომიკის ქვეყნების შესაძლებლობის მდგრადი ხარვეზები, სრულად და ეფექტიანად მიიღონ მონაწილეობა“ სტანდარტების დადგენაში, რასაც ის უკავშირებს სტანდარტების სუსტ გამოყენებას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის, სირთულეებს სასურსათო ვაჭრობაში და სტანდარტებს, რომლებიც ნაკლებად ასახავს გლობალურ რეალობას. ფონდის კერძო სექტორის მიერ დაფინანსება გამორიცხულია [1].
სად დგას თერთმეტი ქვეყანა
| ქვეყანა | სტატუსი | რაუნდი | რას ნიშნავს ეს |
|---|---|---|---|
| ყირგიზეთი | მხარდაჭერილი | 1 | ახალი ფონდის პირველი ნაკადი; პროექტის აქტივობები დასრულებულია |
| თურქმენეთი | მხარდაჭერილი | 3 | პროექტის აქტივობები დასრულებულია |
| აზერბაიჯანი | მხარდაჭერილი | 4 | პროექტის აქტივობები დასრულებულია |
| ყაზახეთი | მხარდაჭერილი | 4 | პროექტის აქტივობები დასრულებულია |
| უზბეკეთი | მხარდაჭერილი | 6 | რეგიონში ყველაზე ბოლო რაუნდი |
| სომხეთი | დამტკიცებული, მხარდაჭერის გარეშე | — | 2022 წლის სიაშია; შეუძლია განაცხადის წარდგენა |
| მოლდოვა | დამტკიცებული, მხარდაჭერის გარეშე | — | 2022 წლის სიაშია; შეუძლია განაცხადის წარდგენა |
| ტაჯიკეთი | დამტკიცებული, მხარდაჭერის გარეშე | — | 2022 წლის სიაშია; შეუძლია განაცხადის წარდგენა |
| საქართველო | სიაში არ არის | — | Codex-ის შესაძლებლობა ეროვნულად უნდა ააშენოს და დააფინანსოს |
| თურქეთი | სიაში არ არის | — | Codex-ის შესაძლებლობა ეროვნულად უნდა ააშენოს და დააფინანსოს |
| უკრაინა | სიაში არ არის | — | Codex-ის შესაძლებლობა ეროვნულად უნდა ააშენოს და დააფინანსოს |
სურათი იმის საპირისპიროა, რასაც მკითხველთა უმეტესობა ელოდებოდა. ცენტრალური აზია, ჩვეულებრივ ამ რეგიონის ყველაზე თხელი ინსტიტუტების მქონე ნაწილი, ყველაზე სრულად არის მომსახურებული: ცენტრალური აზიის ხუთი რესპუბლიკიდან ოთხს ჰქონდა Codex-ის სატრასტო ფონდის პროექტი, მხოლოდ ტაჯიკეთი ელოდება. სამხრეთ კავკასიას ერთი აქვს — აზერბაიჯანი. სომხეთი დამტკიცებულია და განაცხადი არ წარუდგენია. ხოლო საქართველო, რომლის სასურსათო ექსპორტიც ევროკავშირსა და მის მიღმა სწორედ Codex-ზე დაფუძნებულ სტანდარტებთან შესაბამისობაზეა დამოკიდებული, ფონდის გარეთაა — რაც ნიშნავს, რომ ყველაფერი, რასაც ფონდი სხვაგან იხდის, აქ ეროვნული ბიუჯეტიდან უნდა მოვიდეს.
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
აქედან სამი რამ გამომდინარეობს. სომხეთის, მოლდოვისა და ტაჯიკეთისთვის ინსტრუმენტი არსებობს და გამოუყენებელია. სამწლიანი პაკეტი 150 000 აშშ დოლარამდე მცირე თანხაა ეროვნული სურსათის უვნებლობის ბიუჯეტთან შედარებით, მაგრამ ის მიმართულია სწორედ იმ ნაწილისკენ, რომელსაც ეროვნული ბიუჯეტები არასოდეს აფინანსებენ — საკოორდინაციო კომიტეტი, ბრიფინგის პროცესი, უკუკავშირის მექანიზმი — რადგან არცერთი მათგანი არ ქმნის ხილულ ინსპექტირებას ან ლაბორატორიის შენობას.
საქართველოს, თურქეთისა და უკრაინისთვის გარე გზა არ არსებობს. შესაძლებლობების ფონდისთვის შეუსაბამობა ერთი მხრივ კარგი ამბავია ეროვნული განვითარების სტატუსზე. ის ასევე ნიშნავს, რომ თუ Codex-ის საკონტაქტო წერტილი ერთი ადამიანია, რომელიც ამას სხვა სამუშაოს პარალელურად აკეთებს, გარედან ამას არავინ გამოასწორებს. ამ სამიდან თითოეულისთვის პატიოსანი კითხვაა: უზრუნველყოფილია თუ არა მისი საკონტაქტო წერტილი რესურსებით, იკრიბება თუ არა ეროვნული Codex-ის კომიტეტი და განიხილებოდა თუ არა ქვეყნის შიგნით მათი ექსპორტისთვის რელევანტური ბოლო სამი Codex-ის სტანდარტი მიღებამდე.
ყველა თერთმეტისთვის ტესტი შემდეგ ეტაპზეა. Codex-ში მონაწილეობის ღირებულება დასწრება არ არის; ის არის იმაში, ხდება თუ არა მიღებული სტანდარტი ეროვნული რეგულაცია და ლაბორატორიული მეთოდი გონივრულ ვადაში. ეს გაზომვადი რამ არის, და ამ რეგიონის არცერთი ქვეყანა მას ამჟამად არ აქვეყნებს.
რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სურსათის უვნებლობის გვერდი ამ ჩანაწერებს ქვეყნების შესაძლებლობის ქულებთან ერთად შეიცავს; PHIG-ის ლიტერატურის ბიბლიოთეკის Codex Alimentarius-ის ჩანაწერი ამ რეგიონისთვის ყველაზე რელევანტურ სტანდარტებსა და პრაქტიკის კოდექსებს აყალიბებს, ორგანიზაციების რუკა კი აჩვენებს, რომელ უწყებას აქვს სურსათის უვნებლობის მანდატი თითოეულ ქვეყანაში. ეროვნული დეტალები — საქართველოს ქვეყნის პროფილშია, ჯანმო-ს „სურსათის უვნებლობის ხუთი გასაღების“ სახელმძღვანელო GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკაში კი იმავე ჯაჭვის შინამეურნეობის ბოლოს მოიცავს.
თუ Codex-ის სტანდარტები ნებაყოფლობითია, რატომ აქვს მონაწილეობას მნიშვნელობა?
იმიტომ, რომ ისინი სურსათის უვნებლობის შეთანხმებული საერთაშორისო საცნობარო წერტილია, ეროვნული ზომა კი, რომელიც მათგან გადაიხრება, ჩვეულებრივ სავაჭრო პარტნიორებს მეცნიერულად უნდა დაუსაბუთდეს. პრაქტიკაში ეს ნიშნავს, რომ Codex-ის ზღვარი ხდება მოქმედი ციფრი ექსპორტიორებისთვის, ლაბორატორიებისა და საზღვრის ინსპექტორებისთვის — მიუხედავად იმისა, მიიღო თუ არა ქვეყანამ მის დადგენაში მონაწილეობა. მონაწილეობა სწორედ ის გზაა, რომლითაც ქვეყანა უზრუნველყოფს, რომ ციფრი მისი მწარმოებლებისთვის მიღწევადი და მისი კვებისა და კლიმატისთვის შესაფერისი იყოს.
რას აკეთებს რეალურად Codex-ის საკონტაქტო წერტილი?
ეს არის ერთადერთი ეროვნული ოფისი, რომელიც იღებს Codex-ის დოკუმენტებს, ავრცელებს მათ იმ სამინისტროებსა და ექსპერტებში, რომლებმაც უნდა გამოთქვან მოსაზრება, აკონსოლიდირებს ეროვნულ პოზიციას, ბრიფინგს უტარებს დამსწრე დელეგატს და შემდეგ ავრცელებს შედეგს, რათა ის განხორციელდეს. სადაც ის ფუნქციონირებს, ის არის ანჯამა საერთაშორისო სტანდარტების დადგენასა და ეროვნულ რეგულირებას შორის. სადაც ის ერთი თანამდებობის პირის დაუფინანსებელი დამატებითი მოვალეობაა, დოკუმენტები მოდის და არაფერი მოჰყვება.
რატომ არის ეს „ერთიანი ჯანმრთელობის“ და არა სავაჭრო საკითხი?
იმიტომ, რომ შესაბამისი სტანდარტები ძირითადად იმ საფრთხეებზეა, რომლებიც ცხოველის, სურსათისა და ადამიანის საზღვარს კვეთენ: ვეტერინარული პრეპარატებისა და პესტიციდების ნარჩენები, მიკრობიოლოგიური კრიტერიუმები, დამაბინძურებლები და საკვებისმიერი ანტიმიკრობული რეზისტენტობის პრაქტიკის კოდექსი. კომიტეტები, რომლებიც მათ ადგენენ, წყვეტენ, რამდენი რა გადადის ფერმიდან თეფშზე — ეს კი იგივე კითხვაა, რომელსაც ამ ინიციატივის ზოონოზებისა და ანტიმიკრობული რეზისტენტობის საყრდენები სხვა მხრიდან სვამენ.
ლიტერატურა
- FAO/WHO. Codex Trust Fund-2 project document. Rome and Geneva: FAO/WHO; December 2015. Available from: https://cdn.who.int/media/docs/default-source/food-safety/codex-trust-fund/ctf2-projectdocument.pdf
- World Health Organization. FAO/WHO Codex Trust Fund: projects and impact. Geneva: WHO [cited 2026 Oct 20]. Available from: https://www.who.int/initiatives/codex-trust-fund/projects-and-impact
- FAO/WHO. Codex Trust Fund-2 table of eligible countries, as of 15 September 2022. Available from: https://cdn.who.int/media/docs/default-source/food-safety/codex-trust-fund/ctf-eligiblecountries-2022.pdf
- FAO/WHO Codex Alimentarius Commission. Members. Rome: Codex Secretariat [cited 2026 Oct 20]. Available from: https://codex.fao.org/about-codex/who-we-are/members
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: ვეტერინარული სამსახურები და საჯარო ჩანაწერი · საქართველოს ქვეყნის პროფილი.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: Who is in the room when food standards are written?. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #სურსათისუვნებლობა #Codex #drpkhakadze #sheniekimi
