საქართველოში, Aedes albopictus, ანუ აზიური ვეფხვური კოღო, უკვე გავრცელებულია და აქტიურად მონაწილეობს სხვადასხვა დაავადებების გავრცელებაში. კვლევებმა აჩვენა, რომ შავი ზღვის რეგიონში ეს კოღო 2011 წლიდან ვრცელდება. გასულ წლებში, საქართველოს ექვს საავადმყოფოში გამოკვლეული 537 პაციენტიდან, 73% დაუზუსტებელი ცხელების მქონე იყო, თუმცა არცერთი მათგანი დასავლეთ ნილოსის ვირუსზე არ აღმოჩნდა სეროპოზიტიური. ეს მიანიშნებს, რომ ქვეყანაში ჯერ კიდევ ბევრი რამ არის გასარკვევი ვექტორების და დაავადებების შესახებ. როგორც პრაქტიკული რჩევა, მნიშვნელოვანია, რომ მოსახლეობამ ყურადღება მიაქციოს გარემოს სისუფთავეს და კოღოების გავრცელების პრევენციას, რათა ჯანმრთელობა დაიცვას.
არტვინის, რიზესა და ტრაპიზონის პროვინციებში — თურქეთის შავიზღვისპირეთში, რომელიც საქართველოს საზღვრამდე აღწევს — მკვლევრებმა 2016 და 2017 წლებში 791 კოღო შეაგროვეს და აღმოაჩინეს, რომ თითქმის ათიდან ცხრა Aedes albopictus იყო, აზიური ვეფხვური კოღო. გამოკვლეული 65 პულიდან ხუთი დასავლეთ ნილოსის ვირუსს ატარებდა. 2026 წლის აპრილში დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ევროპულმა ცენტრმა სომხეთში პირველი რეგიონული ერთეული დააფიქსირა, სადაც Ae. albopictus დამკვიდრებულია. გასულ წელს გამოქვეყნებულმა მოდელირების კვლევამ კი, ქართველი და თურქი თანაავტორებით, საველე შეგროვებებით დაადასტურა სახეობა 1 779 მეტრზე და კავკასიის ზომიერი ტყეები მაღალშესაფერის ჰაბიტატად დაასახელა. ვექტორი არ უახლოვდება ამ რეგიონს. ის უკვე მასშია.
რაც რეგიონს არ აქვს, არის საშუალება, გაიგოს, რას ატარებს ეს ვექტორი. როცა საქართველოს ექვსმა საავადმყოფომ სისტემურად გამოიკვლია დაუზუსტებელი ცხელების 537 პაციენტი ცხრა პათოგენის პანელით, 73% ყველა მათგანზე უარყოფითი აღმოჩნდა.
მთავარი დასკვნები
- Aedes albopictus შავი ზღვის რეგიონში 2011 წლიდან ვრცელდება; საველე შეგროვებები მას 1 779 მეტრზე ადასტურებს, კავკასიისა და ბოსფორის მიდამოების ზომიერი ტყეები კი მაღალშესაფერისად არის მოდელირებული.
- ECDC-მ Ae. albopictus 2026 წლის აპრილის მდგომარეობით ევროკავშირის/ევროპის ეკონომიკური ზონის 384 რეგიონულ ერთეულში დამკვიდრებულად დააფიქსირა, იმავე წელს ახლად დამკვიდრებული ერთეულებით სომხეთში (1) და ჩრდილოეთ მაკედონიაში (3).
- დასავლეთ ნილოსის ვირუსი, პირველი ხაზის 1a კლადი, გამოვლინდა ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთის 65 კოღოს პულიდან ხუთში (7,7%), Ae. albopictus-სა და Culex pipiens-ში — რაც ადასტურებს აქტიურ ცირკულაციას უშუალოდ საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ საზღვრის მიღმა.
- საქართველოს საავადმყოფოებზე დაფუძნებულ ცხელების ზედამხედველობაში (537 პაციენტი, 2008–2011) არცერთი პაციენტი არ იყო სეროპოზიტიური დასავლეთ ნილოსის ვირუსზე, მაგრამ 73% ყველა ცხრა გამოკვლეულ პათოგენზე უარყოფითი იყო — დიაგნოსტიკური ხარვეზი უფრო დიდია, ვიდრე მასში მოქცეული ნებისმიერი ცალკეული დაავადება.
- შავი ზღვის მოდელში Ae. albopictus-ის შესაფერისობის ყველაზე ძლიერი პროგნოზული ფაქტორი იყო მოსახლეობის სიმჭიდროვე და არა მხოლოდ ტემპერატურა: ეს ურბანული და პერიურბანული პრობლემაა არანაკლებ, ვიდრე კლიმატური.
ვექტორი უკვე აქ არის
Aedes albopictus ყველაზე მნიშვნელოვანი ინვაზიური კოღოა ზომიერ ევრაზიაში. ის დღისით კბენს, მრავლდება მცირე ხელოვნურ ჭურჭელში — საბურავებში, ქოთნის ქვესადგამებში, წყალსადინარებსა და სახურავის ღარებში — და დენგეს, ჩიკუნგუნიასა და ზიკას კომპეტენტური ვექტორია, ასევე საველე პირობებში დადასტურებული დასავლეთ ნილოსის ვირუსის მატარებელი. მისი გავრცელება შავი ზღვის აუზში 2011 წლიდან თანმიმდევრული კვლევებით არის დოკუმენტირებული, 2025 წლის სახეობათა გავრცელების მოდელმა კი, რომელიც რეგიონის განახლებულ საველე შეგროვებებსა და ECDC-ის, GBIF-ისა და Mosquito Alert-ის მონაცემებზე დაშენდა, დაადგინა „ფრაგმენტული, მაგრამ მნიშვნელოვანი ზრდა პროგნოზირებულ შესაფერისობაში წინა გლობალურ მოდელებთან შედარებით“ — მათ შორის ნაკლებად მჭიდროდ დასახლებულ ტერიტორიებზე. მოდელის ეფექტიანობაში ყველაზე დიდი წვლილი მოსახლეობის სიმჭიდროვემ შეიტანა, შემდეგ კი — ყველაზე ცივი თვის მინიმალურმა ტემპერატურამ. იმავე კვლევის საველე შეგროვებებმა Ae. albopictus 1 779 მეტრზე დაადასტურა, გაცილებით მაღლა, ვიდრე ადრინდელი მოდელები ვარაუდობდნენ [1].
ECDC-ის კარტირება ევროპულ საბაზისო სურათს იძლევა: 2026 წლის აპრილის მდგომარეობით სახეობა ევროკავშირის/EEA-ს 384 რეგიონულ ადმინისტრაციულ ერთეულში იყო დამკვიდრებული, იტალიის, ხორვატიის, კვიპროსისა და სლოვენიის სრული დაფარვით. ევროკავშირის/EEA-ს გარეთ ამ განახლებამ ოთხი ახლად დამკვიდრებული ერთეული დააფიქსირა — სამი ჩრდილოეთ მაკედონიაში და ერთი სომხეთში [2]. სომხეთის შესვლა ნაკლებად მნიშვნელოვანია თავისი მასშტაბით და მეტად — იმით, რასაც ის ნიშნავს: სისტემამ, რომელიც ამ ვექტორს ევროპისთვის აკვირდება, სამხრეთ კავკასიის რეგისტრაცია დაიწყო პრაქტიკულად ნულოვანი დაფარვიდან.
ვირუსი უკვე საზღვრის მიღმაა
ვექტორის არსებობა გადაცემას არ ნიშნავს. ამ რეგიონისთვის მტკიცებულება, რომ ეს ორი უკვე შეხვდა ერთმანეთს, ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთიდან მოდის. განივკვეთურმა კვლევამ 2016–2017 წლებში არტვინში, რიზესა და ტრაპიზონში 791 კოღოს ნიმუში შეაგროვა. Ae. albopictus ყველა ლოკაციაზე ყველაზე მრავალრიცხოვანი სახეობა იყო (89,6%), შემდეგ Ae. aegypti (7,8%) და Culex pipiens (2,5%). ვირუსებზე გამოკვლეული 65 პულიდან 15 (23,1%) რეაქტიული აღმოჩნდა; დასავლეთ ნილოსის ვირუსი ხუთ პულში (7,7%) გამოვლინდა, Ae. albopictus-ში ან Cx. pipiens-ში, თანმიმდევრობები კი ფილოგენეტიკურად პირველი ხაზის 1a კლადის ვირუსებს დაუჯგუფდა. ასევე დახასიათდა ორი მწერ-სპეციფიკური ფლავივირუსი — Aedes flavivirus ექვს პულში (9,2%) და cell fusing agent virus ოთხში (6,2%) — ხოლო ერთ Cx. pipiens-ის პულში დასავლეთ ნილოსის ვირუსთან ერთად ახალი რაბდოვირუსიც აღმოჩნდა. ავტორების დასკვნით, ინვაზიური Aedes-ის კოღოები ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთის ზოგიერთ ადგილას დამკვიდრებულია და ამ სახეობებს როლი აქვთ იქ დასავლეთ ნილოსის ვირუსის ცირკულაციაში [3].
არტვინის პროვინცია საქართველოს ესაზღვრება. კოღოები, ვირუსი და ჰაბიტატი საბაჟო პოსტზე არ ჩერდებიან.
ეს 73%
| გამოკვლეული პათოგენი | სეროპოზიტიური პაციენტი | წილი 537-დან |
|---|---|---|
| Rickettsia typhi | 39 | 7% |
| Brucella spp. | 37 | 7% |
| ტკიპისმიერი ენცეფალიტის ვირუსი | 36 | 7% |
| Leptospira spp. | 12 | 2% |
| Coxiella burnetii | 10 | 2% |
| Salmonella Typhi | 3 | 0,6% |
| დასავლეთ ნილოსის ვირუსი | 0 | 0% |
| უარყოფითი ყველა გამოკვლეულ პათოგენზე | 392 | 73% |
ამ ცხრილის ორი წაკითხვაა შესაძლებელი და ორივე სწორია. პირველი დამამშვიდებელია: იმ პერიოდში, იმ საავადმყოფოებში, არავის ჰქონდა დასავლეთ ნილოსის ანტისხეულები. მეორე — არა: პაციენტების თითქმის სამი მეოთხედი, რომლებიც საკმარისად მძიმედ იყვნენ, რომ ორი დღე 38°C-ზე მაღალი ცხელება ჰქონოდათ, სისტემიდან ყოველგვარი დიაგნოზის გარეშე გავიდა — მას შემდეგ, რაც ცხრა დასახელებულ პათოგენზე გამოიკვლიეს. ზედამხედველობის სისტემას მხოლოდ იმის დაფიქსირება შეუძლია, რასაც იკვლევს, და მხოლოდ იმის გამოკვლევა, რაც ვიღაცამ პანელში ჩასვა. თუ Ae. albopictus დღეს დასავლეთ საქართველოს დაბლობში დამკვიდრებულია და დასავლეთ ნილოსის ვირუსი თურქეთის საზღვრის მიღმა კოღოებში ცირკულირებს, ამ რეგიონში პირველი ადამიანური შემთხვევები სწორედ ამ 73%-ის შიგნით გაჩნდება და არა მის გარეთ.
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
სამი პრაქტიკული დასკვნა გამომდინარეობს. ენტომოლოგიური ზედამხედველობა სისტემის იაფი ნახევარია. კოღოების დაჭერა და პულებად გაერთიანება PCR-ისთვის მოსახლეობის სეროკვლევების ნაწილი ღირს და პასუხობს იმ კითხვას, რომელიც პირველია: არის თუ არა ვირუსი აქ, ვექტორში, ახლა. თურქეთის შავიზღვისპირეთის კვლევა მოდელია; მან დასავლეთ ნილოსის ვირუსი იპოვა ადამიანის არცერთი შემთხვევის ანგარიშის გარეშე. ჭურჭლის მართვა ვექტორის კონტროლია. რადგან მოსახლეობის სიმჭიდროვე შესაფერისობის ყველაზე ძლიერი ცალკეული პროგნოზული ფაქტორი იყო, ყველაზე მაღალი რისკის ადგილები ქალაქებია და არა ველური ბუნება — Ae. albopictus კი იმ საგნებში მრავლდება, რომლებსაც შინამეურნეობები და მუნიციპალიტეტები აკონტროლებენ: საბურავები, ღარები, ქოთნის ქვესადგამები, სამშენებლო წყალი. ეს იშვიათი ვექტორული პრობლემაა, სადაც მუნიციპალური სანიტარია მთავარი ინსტრუმენტია.
გააფართოვეთ ცხელების პანელი. 73% ამ ყველაფერში ყველაზე ქმედითი მიგნებაა. დასავლეთის დაბლობში ზაფხულის ცხელების დიფერენციალურ დიაგნოზში არბოვირუსული ტესტირების დამატება — უარყოფითი შედეგების დაფიქსირებითაც, არა მხოლოდ დადებითების — უხილავ პრობლემას გაზომვადად აქცევდა. სიმაღლე აღარ არის ის დაცვა, რაც იყო: სახეობა, რომელიც 1 779 მეტრზეა დადასტურებული, კავკასიის დასახლებული ხეობების უმეტესობას სწვდება.
რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის ვექტორული დაავადებების გვერდი ამ ჩანაწერებს შეიცავს; ვექტორული ზედამხედველობის რუკა შექმნილია იმისთვის, რომ ხაფანგებისა და პულების შედეგები ECDC-ის კარტირების გვერდით განთავსდეს და სამხრეთ კავკასიამ ცარიელ ადგილად ჩანა შეწყვიტოს, კლიმატისა და დაავადებების მონიტორინგი კი არეალის ცვლილების უკან მდგარ დათბობას მიჰყვება. ECDC-ის შეფასება ვექტორული დაავადებებისა და კლიმატის ცვლილების შესახებ ევროპაში — PHIG-ის ლიტერატურის ბიბლიოთეკაშია, ქვეყნების დეტალები — საქართველოსა და სომხეთის პროფილებში, ხოლო კლინიცისტებისთვის, რომლებიც პირველ შემოტანილ ან ადგილობრივად შეძენილ შემთხვევებს შეხვდებიან — MSF-ის დენგეს დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის სახელმძღვანელო GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკაში.
ნიშნავს თუ არა ვეფხვური კოღოს დამკვიდრებული პოპულაცია, რომ დენგეს ან დასავლეთ ნილოსის აფეთქებები მოდის?
ავტომატურად არა. გადაცემას სჭირდება ვექტორი, კომპეტენტური ვირუსი, ინფიცირებული მასპინძელი ჯაჭვის დასაწყებად და სწორი ტემპერატურა, რომ ვირუსი კოღოს შიგნით გამრავლდეს. ვექტორის დამკვიდრებული პოპულაცია შეუძლებელ მოვლენას შესაძლებლად აქცევს, სწორედ ამიტომ ზედამხედველობა უფრო მნიშვნელოვანია სახეობის ჩამოსვლის შემდეგ, ვიდრე მანამდე. პრაქტიკული შედეგი ისაა, რომ შემოტანილ შემთხვევებს — ვირემიით დაბრუნებულ მოგზაურს — ახლა უკვე შეუძლია ადგილობრივი გადაცემის დათესვა იქ, სადაც ადრე ვერ შეძლებდა.
რატომ უნდა გამოვიკვლიოთ კოღოები და არა ადამიანები?
იმიტომ, რომ კოღოები უფრო ადრე და უფრო იაფად პასუხობენ. ადამიანებში დასავლეთ ნილოსის ინფექციების უმეტესობა უსიმპტომო ან მსუბუქია, ამიტომ ადამიანების ზედამხედველობა იშვიათ მძიმე შემთხვევას აფიქსირებს და მის გარშემო არსებულ ცირკულაციას კარგავს; ამ დროისთვის გადაცემა უკვე დამკვიდრებულია. დაჭერილი კოღოების პულური PCR ვირუსს ვექტორში პირველი პაციენტის მოსვლამდე აღმოაჩენს — ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთის კვლევამ ზუსტად ეს გააკეთა, დასავლეთ ნილოსის ვირუსი კოღოების პულებში იპოვა ადამიანების შემთხვევების სერიის გარეშე.
რა შეუძლია რეალურად შინამეურნეობას ან მუნიციპალიტეტს?
Aedes albopictus კვერცხებს დებს მცირე ხელოვნურ ჭურჭელში ადამიანების საცხოვრებელთან ახლოს, ამიტომ დგომი წყლის მოცილება ან დახურვა პირდაპირ ეფექტიანია: საბურავები, ვედროები, ქოთნის ქვესადგამები, ჩახერგილი ღარები, დაუხურავი წყლის საცავები, სამშენებლო ობიექტების გუბეები. რადგან სახეობა დღისით კბენს, კოღოს ბადეები შეზღუდულად შველის, რეპელენტს, გრძელ სახელოებსა და ბადიან ფანჯრებს კი მეტი მნიშვნელობა აქვს. მუნიციპალური დრენაჟი და ნახმარი საბურავების მართვა მასშტაბით მეტს აკეთებს, ვიდრე ნებისმიერი ინდივიდუალური ღონისძიება.
ლიტერატურა
- Gunay F, Yildirim A, Zangaladze E, Burkett-Cadena N, Kutateladze T, Pekmezci Z, et al. Predicting the potential distribution of Aedes albopictus in the Black Sea region at the range edge. Acta Trop. 2025;267:107661. doi:10.1016/j.actatropica.2025.107661
- European Centre for Disease Prevention and Control and European Food Safety Authority. Aedes albopictus — current known distribution: April 2026. Mosquito maps. Stockholm: ECDC; 2026. Available from: https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/aedes-albopictus-current-known-distribution-april-2026
- Akıner MM, Öztürk M, Başer AB, Günay F, Hacıoğlu S, Brinkmann A, et al. Arboviral screening of invasive Aedes species in northeastern Turkey: West Nile virus circulation and detection of insect-only viruses. PLoS Negl Trop Dis. 2019;13(5):e0007334. doi:10.1371/journal.pntd.0007334
- Kuchuloria T, Imnadze P, Mamuchishvili N, Chokheli M, Tsertsvadze T, Endeladze M, et al. Hospital-based surveillance for infectious etiologies among patients with acute febrile illness in Georgia, 2008–2011. Am J Trop Med Hyg. 2016;94(1):236–242. doi:10.4269/ajtmh.15-0400
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: სითბო, გვალვა და საერთო საწყურებელი · საქართველოს ქვეყნის პროფილი.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: Aedes albopictus reaches the Caucasus. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #ვეფხვურიკოღო #დასავლეთნილოსისვირუსი #drpkhakadze #sheniekimi
