თანამედროვე სამყაროში ანტიმიკრობული რეზისტენტობა დიდი პრობლემაა, რომელიც გარემოში სხვადასხვა სექტორების გავლენით იზრდება. ყოველწლიურად, მილიონობით ადამიანი იღუპება რეზისტენტული ბაქტერიების გამო, რაც ეკონომიკურ ზარალსაც იწვევს. კვლევები გვიჩვენებს, რომ საქართველოსა და სხვა რეგიონებში, საყოფაცხოვრებო ჩამდინარე წყლების დიდი ნაწილი გარემოში გაუწმენდავი ხვდება, რაც რეზისტენტობის გავრცელებას უწყობს ხელს. მნიშვნელოვანია, რომ ქვეყნები გააძლიერონ გარემოს დაცვის მექანიზმები და შექმნან შესაბამისი რეგულაციები, რათა ამ პრობლემის მოგვარება შეძლონ. პრაქტიკული რჩევა: ყურადღება მიაქციეთ საკუთარი საყოფაცხოვრებო ნარჩენების სწორ მართვას და მათი გაწმენდის პროცესების გაუმჯობესებას.
ყოველი ანტიბიოტიკი, რომელიც გადაიყლაპება, ინექციით შედის ან საკვებს ემატება, სადღაც აღწევს. ყოველი დოზის დიდი ნაწილი უცვლელად გამოიყოფა — კანალიზაციაში, რომელიც გამწმენდ ნაგებობამდე შეიძლება მივიდეს ან არა, ნაკელში, რომელიც მინდვრებზე იფანტება, და მდინარეებში, რომლებიც მომდევნო ქალაქს ამარაგებს. გარემო ის ადგილია, სადაც საავადმყოფოების, ფერმებისა და ქარხნების რეზისტენტობის გენები ხვდებიან ერთმანეთს, იცვლებიან და მოგზაურობენ. ის ასევე, კავკასიისა და ცენტრალური აზიის ქვეყნების ყოველ თვითშეფასებაში, „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ის სექტორია, რომელსაც ყველაზე ნაკლები მონაცემი, ყველაზე ნაკლები სწავლება და ყველაზე ნაკლები კანონი აქვს.
ეს მიმოხილვა ანტიმიკრობული რეზისტენტობის გარემოსდაცვით განზომილებას სერიოზულად განიხილავს იმ რეგიონისთვის, რომელსაც ეს ჯერ არ გაუკეთებია. ის ასახავს, რას ამბობენ ახლა UNEP და ჯანმო გარემოს წვლილზე AMR-ში, რას ატყობინებს თერთმეტი ქვეყანა TrACSS-ს გარემოს ზედამხედველობისა და ნარჩენების შესახებ, და ერთ მკაცრ ციფრს, რომელსაც რეგიონში ვერავინ აიცილებს: საყოფაცხოვრებო ჩამდინარე წყლის წილს, რომელიც მდინარემდე მიღწევამდე რეალურად იწმინდება.
მთავარი დასკვნები
- UNEP-ის 2023 წლის ანგარიში Bracing for Superbugs ანტიმიკრობული დაბინძურების წყაროდ სამ სექტორს ასახელებს — ფარმაცევტულ წარმოებას, სოფლის მეურნეობასა და ჯანდაცვას — და აფრთხილებს 2050 წლისთვის წელიწადში 10 მილიონ დამატებით სიკვდილსა და 2030 წლისთვის წელიწადში სულ მცირე 3,4 ტრილიონი აშშ დოლარის მშპ-ის დანაკარგზე, თუ AMR არ შეიკავა.
- ჯანმო-მ ანტიბიოტიკების წარმოების ჩამდინარე წყლებისა და მყარი ნარჩენების შესახებ თავისი პირველი სახელმძღვანელო 2024 წლის 3 სექტემბერს გამოაქვეყნა, ჯანმრთელობაზე დაფუძნებული ემისიის მიზნებით; წარმოებიდან დაბინძურება „ფართოდ დოკუმენტირებული, მაგრამ ძირითადად არარეგულირებული“ იყო.
- TrACSS 2025-ში თერთმეტიდან არც ერთ ქვეყანას არ აქვს გარემოში AMR-ის ეროვნული ზედამხედველობის სისტემა; მოლდოვა ეროვნულ მონაცემებს სტანდარტიზაციის გარეშე აგროვებს, ოთხი ქვეყანა ადგილობრივ მონაცემებს აგროვებს, ხუთს კი შესაძლებლობა საერთოდ არ აქვს. ექვსი გარემოსდაცვით AMR-ზე სწავლებას არ ასახელებს.
- ფარმაცევტული მრეწველობისთვის ჩამდინარე წყლის რაიმე ზომას მხოლოდ საქართველო, ყაზახეთი, ყირგიზეთი, ტაჯიკეთი და უზბეკეთი ატყობინებენ; მუნიციპალური ჩამდინარე წყლისთვის — მხოლოდ საქართველო; სომხეთი, მოლდოვა, თურქმენეთი და უკრაინა არც ერთ სექტორში ჩამდინარე წყლის ზომებს არ ასახელებენ.
- უსაფრთხოდ გაწმენდილი საყოფაცხოვრებო ჩამდინარე წყალი (SDG 6.3.1) სომხეთში 0,6%-დან და ყირგიზეთში 21,9%-დან საქართველოში 50,2%-მდე, უკრაინაში 52,4%-მდე და თურქეთში 63,5%-მდე მერყეობს; რეგიონის უმეტეს ნაწილში იმის ნახევარზე მეტი, რასაც შინამეურნეობები ჩარეცხავენ, გარემოში გაუწმენდავი აღწევს.
რა წვლილი შეაქვს გარემოს
გაეროს გარემოსდაცვითი პროგრამის ანგარიში Bracing for Superbugs: strengthening environmental action in the One Health response to antimicrobial resistance, რომელიც 2023 წლის 7 თებერვალს ბარბადოსში AMR-ის გლობალურ ლიდერთა ჯგუფზე იქნა წარდგენილი, გარემოს როლის პირველი გლობალური შეფასება იყო. ის 2019 წლის ტვირთის ციფრებს ეყრდნობა — 1,27 მილიონი სიკვდილი უშუალოდ ბაქტერიულ AMR-ს მიეწერება, 4,95 მილიონი კი მასთან არის დაკავშირებული — და პროგნოზებს 2050 წლისთვის წელიწადში 10 მილიონი დამატებითი სიკვდილისა და 2030 წლისთვის წელიწადში სულ მცირე 3,4 ტრილიონი აშშ დოლარის მშპ-ის დანაკარგის შესახებ, 24 მილიონით მეტი ადამიანით უკიდურეს სიღარიბეში [1,2]. მისი მთავარი არგუმენტია, რომ ფარმაცევტული, სასოფლო-სამეურნეო და ჯანდაცვის სექტორები ანტიმიკრობულ საშუალებებს, რეზისტენტულ ბაქტერიებსა და რეზისტენტობის გენებს წყალში, ნიადაგსა და ჰაერში გამოყოფენ, სადაც სხვა წყაროების დაბინძურება — მძიმე ლითონები, ბიოციდები, მიკროპლასტიკი — რეზისტენტობას ასევე არჩევს. ანგარიშის რეკომენდაციებია მმართველობა, წყლის ინტეგრირებული მართვა და სანიტარია, გარემოსდაცვითი მოსაზრებების ჩართვა AMR-ის ეროვნულ გეგმებში, გარემოსდაცვითი AMR ინდიკატორების საერთაშორისო სტანდარტები, დაფინანსება და ზედამხედველობა [1].
ჯანმო-მ 2024 წლის 3 სექტემბერს თავისი პირველი სახელმძღვანელო ანტიბიოტიკების წარმოების ჩამდინარე წყლებისა და მყარი ნარჩენების მართვის შესახებ გამოაქვეყნა — გაეროს მაღალი დონის შეხვედრამდე. ის ჩამდინარე წყლებში ანტიბიოტიკების კონცენტრაციისთვის ადამიანის ჯანმრთელობაზე დაფუძნებულ მიზნებს ადგენს რეზისტენტობის წარმოქმნისა და გავრცელების შესაზღუდად, და ეკოლოგიურ მიზნებს წყლის ორგანიზმებისთვის; ის აქტიური ინგრედიენტების წარმოებას, მათ ფორმულირებასა და პირველად შეფუთვას მოიცავს. ჯანმო-ს საკუთარი განცხადება წარმოების დაბინძურებას „ფართოდ დოკუმენტირებულად, მაგრამ ძირითადად არარეგულირებულად“ აღწერს და აღნიშნავს, რომ ანტიბიოტიკები მომხმარებლებამდე განკარგვის მცირე მითითებებით აღწევს [3]. თერთმეტი ქვეყნიდან რამდენიმე ანტიბიოტიკებს აწარმოებს ან აფორმულირებს — მათ შორის თურქეთი, უკრაინა, ყაზახეთი, უზბეკეთი და საქართველო — და არც ერთი თავის TrACSS ანგარიშში წარმოებისთვის ad hoc ჩამდინარე წყლის ზომებზე მეტს არ ასახელებს.
რას ატყობინებენ ქვეყნები
TrACSS 2025-ის გარემოს განყოფილება სწავლებაზე (6.1), ზედამხედველობაზე (6.2), ჩამდინარე წყლის ინიციატივებზე (6.3 და 6.4 სექტორების მიხედვით), ნარჩენებზე (6.5) და გამოუყენებელი ანტიმიკრობული საშუალებების უსაფრთხო განკარგვაზე (6.6) ეკითხება [4]. რეგიონის პასუხები „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ყველა სექტორს შორის ყველაზე სუსტია.
| ქვეყანა | 6.2 AMR-ის ზედამხედველობა გარემოში | 6.1 სწავლება | 6.3 ჩამდინარე წყლის ინიციატივები | 6.4 სექტორები ჩამდინარე წყლის ზომებით | 6.6 გამოუყენებელი ანტიმიკრობული საშუალებების განკარგვა | უსაფრთხოდ გაწმენდილი საყოფაცხოვრებო ჩამდინარე წყალი, % (SDG 6.3.1) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| საქართველო | B | C | B | ფარმა, ჯანდაცვა, მუნიციპალური | D | 50,2 |
| მოლდოვა | C | B | B | არცერთი | C | 41,4 |
| ტაჯიკეთი | B | A | C | ფარმა, ჯანდაცვა | B | მონაცემები არ არის |
| ყაზახეთი | A | B | B | ფარმა, ჯანდაცვა | B | 30,3 |
| თურქეთი | B | A | B | არ არის მითითებული | B | 63,5 |
| ყირგიზეთი | B | A | B | ფარმა | A | 21,9 |
| აზერბაიჯანი | — | B | B | არ არის მითითებული | — | 37,4 |
| უზბეკეთი | A | A | A | ფარმა | A | 32,3 (2020) |
| უკრაინა | A | A | B | არცერთი | B | 52,4 |
| თურქმენეთი | A | A | A | არცერთი | B | მონაცემები არ არის |
| სომხეთი | A | B | A | არცერთი | A | 0,6 |
ცხრილი სამ რამეს ამბობს. გარემოში რეზისტენტობის ზედამხედველობა ეროვნულ სისტემად რეგიონში არსად არსებობს: მოლდოვა ეროვნულ მონაცემებს სტანდარტის გარეშე აგროვებს; საქართველო, ტაჯიკეთი, თურქეთი და ყირგიზეთი — ზოგიერთ ადგილობრივ მონაცემს; სომხეთი, ყაზახეთი, თურქმენეთი, უკრაინა და უზბეკეთი შესაძლებლობას საერთოდ არ ასახელებენ. სწავლება თითქმის არ არის: ექვსი ქვეყანა არცერთს ასახელებს, და მხოლოდ საქართველო ამბობს, რომ გარემოსდაცვითი AMR რომელიმე ძირითად სასწავლო გეგმაშია. ხოლო ჩამდინარე წყლის ზომები, რომლებიც არსებობს, მრეწველობისკენაა მიმართული: ხუთი ქვეყანა ფარმაცევტული წარმოების ზომებს ატყობინებს, სამი — სამედიცინო დაწესებულებებისთვის, და მხოლოდ საქართველო — მუნიციპალური ჩამდინარე წყლისთვის, რომელიც მოცულობით ყველაზე დიდი წყაროა ყველგან.
ჩამდინარე წყლის ციფრი
ბოლო სვეტი ყველაზე მნიშვნელოვანია, რადგან ის თვითშეფასება არ არის. SDG ინდიკატორი 6.3.1 საყოფაცხოვრებო ჩამდინარე წყლის იმ წილს ზომავს, რომელიც ჩაშვებამდე გროვდება და უსაფრთხოდ იწმინდება; მას UN-Habitat და ჯანმო ეროვნული მონიტორინგიდან აგროვებენ [5]. თურქეთი 63,5%-ს წმენდს, უკრაინა — 52,4%-ს, საქართველო — 50,2%-ს, მოლდოვა — 41,4%-ს, აზერბაიჯანი — 37,4%-ს, უზბეკეთი — 32,3%-ს (2020), ყაზახეთი — 30,3%-ს, ყირგიზეთი — 21,9%-ს — და სომხეთი 0,6%-ს. ტაჯიკეთი და თურქმენეთი ციფრს არ ატყობინებენ.
რას ნიშნავს ეს რეზისტენტობისთვის, პირდაპირია. საავადმყოფოს ჩამდინარე წყალი ნებისმიერ ნაკადს შორის რეზისტენტული ბაქტერიებისა და ანტიბიოტიკების ნარჩენების ყველაზე მაღალ კონცენტრაციას ატარებს; სადაც ის გაუწმენდავ მუნიციპალურ სისტემას უერთდება, მდინარემდე გაწმენდით განუზავებელი აღწევს. ქვეყანაში, რომელიც ჩამდინარე წყლის ნახევარს წმენდს, მისი საავადმყოფოების ჩაშვების ნახევარი გარემოში ნედლი შედის; სომხეთში — თითქმის მთლიანად. გაწმენდა სრული პასუხი არ არის — ჩვეულებრივი აქტიური ლამის ნაგებობები ბაქტერიებს აშორებს, მაგრამ არა ყველა ნარჩენსა და რეზისტენტობის გენს — მაგრამ ის ერთადერთი უდიდესი ბერკეტია, და ის იგივე ინვესტიციაა, რომელსაც SDG 6-ის დღის წესრიგი, ევროკავშირის წყლის დირექტივები და გაეროს 2024 წლის დეკლარაციის WASH მიზანი ერთნაირად მოითხოვს.
საიდან დავიწყოთ
UNEP-ისა და ჯანმო-ს რეკომენდაციები ოთხ ნაბიჯად ითარგმნება, რომლებიც რეგიონის ყველა ქვეყნისთვის მისაწვდომია. პირველი: აიღეთ ნიმუშები. რეფერენს-ლაბორატორიებს, რომლებიც ადამიანთა იზოლატებს GLASS-ისთვის უკვე ამოწმებენ, შეუძლიათ იმავე საავადმყოფოების ჩამდინარე წყალი და იმავე ქალაქების ქვემოთ მდინარის წყალი იმავე ორგანიზმებზე გამოიკვლიონ — E. coli გაფართოებული სპექტრის ბეტა-ლაქტამაზებით, კარბაპენემრეზისტენტული ენტერობაქტერიები — იმ მეთოდებით, რომლებიც ჯანმო-ს Tricycle პროტოკოლმა სწორედ ამ მიზნით მოახდინა სტანდარტიზება [6]. ნიმუშების აღების ერთი რაუნდი სამიდან ხუთ წერტილში ქვეყანას TrACSS 6.2-ზე A დონიდან B ან C დონეზე გადაჰყავს და პირველ გარემოსდაცვით საბაზისო დონეს ქმნის, რომელიც მას ოდესმე ჰქონია. მეორე: შეიტანეთ საავადმყოფოს ჩამდინარე წყალი ინსპექტირების სიაში. სამედიცინო დაწესებულების ჩამდინარე წყალი ყველაზე კონცენტრირებული და ყველაზე კონტროლირებადი ნაკადია, და მისი წინასწარი გაწმენდა სტანდარტია, რომელიც აკრედიტაციის ორგანოს შეუძლია მოითხოვოს. მესამე: დაარეგულირეთ წარმოების ემისიები იქ, სადაც ანტიბიოტიკები იწარმოება, ჯანმო-ს 2024 წლის მიზნების გამოყენებით, რომლებიც სწორედ იმიტომ არსებობს, რომ მარეგულირებლებს საკუთარი არ მოუწიოთ. მეოთხე: მიეცით გარემოს სამინისტროს ადგილი და ამოცანა AMR-ის ეროვნულ საკოორდინაციო მექანიზმში — ერთადერთი ნაბიჯი, რომელიც კოორდინაციაში TrACSS-ის D და E დონის ქვეყნებს დანარჩენებისგან განასხვავებს.
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
გარემო ის ადგილია, სადაც რეგიონის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ხარვეზები ერთმანეთს აძლიერებს. გაუწმენდავი ჩამდინარე წყალი, არარეგულირებული წარმოების ემისიები, არამონიტორინგდებადი ანტიბიოტიკებით ნამკურნალები პირუტყვის ნაკელი და სამედიცინო დაწესებულებები ჩამდინარე წყლის კონტროლის გარეშე — ყველა ერთსა და იმავე მდინარეებში ჩაედინება — მტკვარში, არაქსში, დნეპრში, სირდარიაში — რომლებიც იმავე საზღვრებს კვეთენ, რასაც ცხოველები. ერთი ქვეყნის საავადმყოფოში შერჩეული რეზისტენტობის გენი მეზობლის სარწყავ წყალში ერთ სეზონში შეიძლება აღმოჩნდეს. ამის რეგიონული ზედამხედველობა არ არსებობს, და პირველი ქვეყანა, რომელიც გარემოსდაცვით AMR მონაცემებს გამოაქვეყნებს, სტანდარტს დაადგენს, რომელსაც სხვები მიჰყვებიან.
PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის გარემოსა და კლიმატის გვერდი TrACSS-ის გარემოს ინდიკატორებსა და SDG 6.3.1 რიგს თერთმეტი ქვეყნისთვის ადევნებს თვალს; ანტიმიკრობული რეზისტენტობის გვერდი ადამიანთა და ცხოველთა მონაცემებს შეიცავს, რომლებთან ერთადაც ისინი უნდა წავიკითხოთ; ინიციატივის დაგეგმილი გარემო–ჯანმრთელობის გაფრთხილებები კი სწორედ აქ აღწერილი ნიმუშების აღების შედეგების გასატარებლადაა შექმნილი. UNEP-ის Bracing for Superbugs და ჯანმო-ს წარმოების სახელმძღვანელო ორივე შეჯამებულია PHIG-ის ლიტერატურის ბიბლიოთეკაში; ჯანმო-ს AWaRe წიგნი, რომელიც იმ ანტიბიოტიკების კლასებს განსაზღვრავს, რომელთა ნარჩენებსაც ყველაზე მეტი მნიშვნელობა აქვს, GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკაშია.
ავრცელებს თუ არა რეალურად გაუწმენდავი ჩამდინარე წყალი ანტიბიოტიკორეზისტენტობას?
დიახ. რეზისტენტული ბაქტერიები და რეზისტენტობის გენები კანალიზაციაში, მდინარეებსა და სარწყავ წყალში გადარჩებიან, ხოლო ანტიბიოტიკების ნარჩენები, რომლებიც მათთან ერთად მოგზაურობენ, გზაში რეზისტენტობის არჩევას აგრძელებენ. ადამიანები სასმელი წყლით, ბანაობით, სარწყავი წყლით მორწყული პროდუქტებითა და მოლუსკებით ექვემდებარებიან. გაწმენდა ბაქტერიების უმეტესობას და ნარჩენების ნაწილს აშორებს; გაუწმენდავი ჩაშვება არაფერს. სწორედ ამიტომ UNEP წყალსა და სანიტარიას თავის პირველ რეკომენდაციებს შორის ათავსებს.
რატომ არის გარემოსდაცვითი ზედამხედველობა რეგიონში ასე იშვიათი?
იმიტომ, რომ ის სამინისტროებს შორის ვარდება. ჯანდაცვის სამინისტროები პაციენტებს ამოწმებენ, სოფლის მეურნეობის სამინისტროები — ცხოველებს, გარემოს სამინისტროები კი წყალს ქიმიკატებზე ამოწმებენ და არა რეზისტენტულ ბაქტერიებზე. ამოცანა არავისაა დაკისრებული, ამიტომ არავინ აკეთებს — სწორედ ამიტომ TrACSS თერთმეტივე ქვეყანაში ეროვნულ სისტემას არსად აჩვენებს. გამოსწორება ორგანიზაციულია და არა ტექნიკური: ლაბორატორიები და მეთოდები უკვე არსებობს.
რა არის ყველაზე იაფი პირველი ნაბიჯი?
ჩამდინარე წყლის ნიმუშების აღების ერთი რაუნდი სამიდან ხუთი საავადმყოფოდან და ქვემოთ მდინარიდან, ეროვნული რეფერენს-ლაბორატორიის მიერ ჯანმო-ს Tricycle პროტოკოლით ESBL-მაწარმოებელ E. coli-ზე გამოკვლეული. ის რამდენიმე ათასი დოლარი ჯდება, ერთ თვეს მოითხოვს, ქვეყნის პირველ გარემოსდაცვით AMR მონაცემებს ქმნის და, როგორც წესი, დანარჩენი ყველაფრის არგუმენტს იძლევა.
ლიტერატურა
- United Nations Environment Programme. Bracing for superbugs: strengthening environmental action in the One Health response to antimicrobial resistance. Geneva: UNEP; 2023. Press release, 7 February 2023. Available from: https://www.unep.org/news-and-stories/press-release/reduce-superbugs-world-must-cut-down-pollution
- Antimicrobial Resistance Collaborators. Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis. Lancet. 2022;399(10325):629–655. doi:10.1016/S0140-6736(21)02724-0
- World Health Organization. New global guidance aims to curb antibiotic pollution from manufacturing. News release, 3 September 2024; Guidance on wastewater and solid waste management for manufacturing of antibiotics. Geneva: WHO; 2024. Available from: https://www.who.int/news/item/03-09-2024-new-global-guidance-aims-to-curb-antibiotic-pollution-from-manufacturing
- World Health Organization, FAO, WOAH, UNEP. Tracking AMR Country Self-Assessment Survey (TrACSS) 2025: country responses database, Environment section. Available from: https://new.amrcountryprogress.org/
- UN-Habitat, World Health Organization. SDG indicator 6.3.1: proportion of domestic wastewater flow safely treated; processed by Our World in Data. Available from: https://ourworldindata.org/grapher/wastewater-safely-treated
- World Health Organization. WHO integrated global surveillance on ESBL-producing E. coli using a “One Health” approach: implementation and opportunities (the Tricycle protocol). Geneva: WHO; 2021. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789240021402
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: ანტიბიოტიკები პირუტყვში · ანტიმიკრობული რეზისტენტობა საქართველოში.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: Antimicrobial resistance in the environment: the sector the region has not yet measured. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #ანტიმიკრობულირეზისტენტობა #drpkhakadze #sheniekimi
