მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ PFAS-ის ჯგუფის ნაერთები ადამიანის ორგანიზმში სპეციფიკურ ბიოქიმიურ გარდაქმნებს განიცდიან და სისხლში უნიკალურ ქიმიურ „ხელმოწერებს“ წარმოქმნიან.
ჟურნალ Environmental Science & Technology-ში გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, ეს ე.წ. „მუდმივი ქიმიკატები“ ორგანიზმში გამორჩეულ მეტაბოლურ კვალს ტოვებენ, რაც მკვლევრებს საშუალებას აძლევს უფრო ზუსტად განსაზღვრონ ზემოქმედების წყაროები, შეაფასონ ორგანიზმში მათი გადაადგილებისა და გარდაქმნის პროცესები და უკეთ გაიგონ მათი პოტენციური გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობაზე.
PFAS-ის აღმოჩენა ადამიანის სისხლის ნიმუშებში
ნიმუშების პროცენტული მაჩვენებელი აღმოჩენადი დონით ნაერთის ტიპის მიხედვით, 2024 წლის კვლევა
წყარო: Environmental Science & Technology, 2024 | საქართველოს სამედიცინო ჟურნალის სიახლეები
მეტაბოლური ტრანსფორმაცია ქმნის ქიმიურ ხელმოწერებს
როდესაც PFAS შედის ადამიანის ორგანიზმში, ისინი განიცდიან ბიოტრანსფორმაციის პროცესებს, რომლებიც ქმნიან უნიკალურ მეტაბოლურ ხელმოწერებს, როგორც განაცხადა დრ. ჯეიმი დევიტმა, ტოქსიკოლოგმა აღმოსავლეთ კაროლინის უნივერსიტეტიდან. ეს ტრანსფორმაციები განსხვავდება თავდაპირველი ნაერთის სტრუქტურისა და ინდივიდუალური მეტაბოლური ფაქტორების მიხედვით.
კვლევითმა ჯგუფმა გაანალიზა სისხლის ნიმუშები 2,400 მონაწილისგან მრავალფეროვანი დემოგრაფიული ჯგუფებიდან. მათ აღმოაჩინეს, რომ სხვადასხვა PFAS ნაერთები წარმოქმნიან განსხვავებულ მეტაბოლიტურ ნიმუშებს, რომლებიც რჩება სისხლში თვეების ან წლების განმავლობაში. ბოლო კვლევები აჩვენებენ, რომ ეს ხელმოწერები შეუძლიათ დაეხმარონ ზემოქმედების წყაროების იდენტიფიცირებაში.
გამოვლენის მეთოდები ავითარებს ზემოქმედების შეფასებას
მასური სპექტრომეტრიის თანამედროვე მეთოდები ახლა საშუალებას აძლევს მკვლევარებს გამოავლინონ PFAS მეტაბოლიტები 0.1 ნანოგრამი მილილიტრზე დაბალ კონცენტრაციებზე, როგორც აღნიშნავს CDC-ის ეროვნული ჯანმრთელობისა და კვების შესახებ გამოკვლევა. ეს მგრძნობელობა საშუალებას იძლევა იდენტიფიცირება გაეკეთოს ზემოქმედების ნიმუშებისა, რომლებიც ადრე გამოუვლენელი იყო.
ხელმოწერების მიდგომა წყვეტს PFAS კვლევის მთავარ გამოწვევას: ათასობით სხვადასხვა ნაერთის დაკავშირება მათ წყაროებთან. დრ. ლინდა ბირნბაუმმა, გარემოს ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის ყოფილმა დირექტორმა აღნიშნა, რომ ტრადიციული მონიტორინგი ყურადღებას ამახვილებდა მხოლოდ რამდენიმე კარგად შესწავლილ ნაერთზე.
ჯანმრთელობის გავლენა განსაზღვრავს კვლევის პრიორიტეტებს
PFAS ტრანსფორმაციის გზების გაგება პირდაპირ გავლენას ახდენს ჯანმრთელობის რისკის შეფასებაზე.
მკვლევარებმა აღმოაჩინეს, რომ გარკვეული ტრანსფორმაციის პროდუქტები დაგროვდება სპეციფიკურ ქსოვილებში. გარემოს ჯანმრთელობის თემების ყოვლისმომცველი გაშუქებისთვის, ეწვიეთ შენი ექიმს ქიმიური ზემოქმედებების შესახებ პაციენტზე ორიენტირებული ინფორმაციისთვის.
სისხლის მეტაბოლური პროფილების ანალიზმა აჩვენა, რომ კვლევის მონაწილეთა 94%-ს სულ მცირე სამი სხვადასხვა PFAS-ის წარმომავლობის მეტაბოლიტი აღენიშნებოდა, რაც მოსახლეობაში ამ ქიმიური ნაერთების მრავალმხრივ და ფართოდ გავრცელებულ ზემოქმედებაზე მიუთითებს.
— დრ. სარა იანსენი, გარემოს სამუშაო ჯგუფი (Environmental Health Perspectives, 2024)
მთავარი დასკვნები
- კვლევამ აჩვენა, რომ PFAS-ის ჯგუფის ნაერთები ადამიანის ორგანიზმში სპეციფიკურ ბიოტრანსფორმაციას განიცდიან და სისხლში უნიკალურ ქიმიურ „ხელმოწერებს“ წარმოქმნიან, რომლებიც შესაძლოა თვეების განმავლობაში შენარჩუნდეს.
- თანამედროვე ანალიტიკურ მეთოდებს შეუძლია PFAS-ის ზემოქმედების სავარაუდო წყაროების იდენტიფიცირება მეტაბოლიტური პროფილების ანალიზის საფუძველზე.
- კვლევაში მონაწილე პირების 94%-ში აღმოჩნდა PFAS-ის რამდენიმე სხვადასხვა ნაერთის ზემოქმედების კვალი, რაც ამ ნივთიერებების ფართო გავრცელებაზე მიუთითებს.
ხშირად დასმული კითხვები
რამდენ ხანს რჩება PFAS ადამიანის ორგანიზმში?
PFAS-ის სხვადასხვა ნაერთს ადამიანის ორგანიზმში განსხვავებული ხანგრძლივობით შეუძლია შენარჩუნება. მათი ნახევარდაშლის პერიოდი საშუალოდ 2-დან 9 წლამდე მერყეობს, კონკრეტული ქიმიური სტრუქტურის მიხედვით. ზოგიერთ შემთხვევაში, ორგანიზმში წარმოქმნილი მეტაბოლიტები შესაძლოა თავდაპირველ ნაერთებზე უფრო ხანგრძლივადაც დარჩეს.
შეუძლია თუ არა სისხლის ანალიზს PFAS-ის ზემოქმედების წყაროს დადგენა?
გარკვეულ შემთხვევებში — დიახ. სისხლში აღმოჩენილი მეტაბოლური „ხელმოწერების“ ანალიზი მკვლევრებს ეხმარება განსაზღვრონ, იყო თუ არა ზემოქმედების სავარაუდო წყარო სასმელი წყალი, საკვების შესაფუთი მასალები, საყოფაცხოვრებო პროდუქტები თუ პროფესიული გარემო. სხვადასხვა წყარო ორგანიზმში განსხვავებულ მეტაბოლურ პროფილებს ქმნის.
PFAS-ის მეტაბოლიტები უფრო საშიშია, ვიდრე თავდაპირველი ნაერთები?
კვლევის შედეგები მიუთითებს, რომ PFAS-ის ზოგიერთი მეტაბოლიტი შესაძლოა უფრო მაღალი ბიოლოგიური აქტივობით ხასიათდებოდეს, ვიდრე მათი საწყისი ნაერთები. თუმცა ამ საკითხის სრულად შესაფასებლად დამატებითი კვლევებია საჭირო. აშშ-ის გარემოს დაცვის სააგენტო (EPA) ამჟამად აგრძელებს როგორც PFAS-ის ნაერთების, ისე მათი ტრანსფორმაციის პროდუქტების ტოქსიკურობის შეფასებას.
დასკვნა
PFAS-ის ნაერთებისთვის დამახასიათებელი ქიმიური „ხელმოწერების“ იდენტიფიცირება მნიშვნელოვან წინსვლას წარმოადგენს გარემოს ჯანმრთელობისა და ქიმიური ზემოქმედების კვლევის სფეროში. ეს მიდგომა მეცნიერებს საშუალებას აძლევს უფრო ზუსტად შეაფასონ ადამიანის ორგანიზმზე მოქმედი ქიმიური ფაქტორები, დაადგინონ ზემოქმედების შესაძლო წყაროები და უკეთ გაიგონ კავშირი გარემო დამაბინძურებლებსა და ჯანმრთელობის შედეგებს შორის.
ანალიტიკური ტექნოლოგიების განვითარებასთან ერთად, მსგავსი მეთოდები შესაძლოა გარემოს ჯანმრთელობის მონიტორინგისა და რისკის შეფასების სტანდარტულ ინსტრუმენტებად იქცეს, რაც PFAS-ის ზემოქმედების ადრეულ გამოვლენასა და პრევენციული ღონისძიებების დაგეგმვას გაამარტივებს.
