მეცნიერებმა მოიპოვეს შემაშფოთებელი მტკიცებულებები, რომ ორსულობის პერიოდში ხლორპირიფოსზე — ფართოდ გამოყენებულ სასოფლო-სამეურნეო პესტიციდზე — ზემოქმედება ბავშვის ტვინის ღრმა და ხანგრძლივ ცვლილებებს უკავშირდება. ნიუ-იორკში ჩატარებულმა ფართომასშტაბიანმა ნეიროვიზუალიზაციის კვლევამ აჩვენა, რომ ორსულობის დროს ამ ნივთიერების დაბალი დონის ზემოქმედებაც კი ასოცირდება ტვინის სტრუქტურულ ცვლილებებთან და მოძრაობითი განვითარების გაუარესებასთან, რომლებიც დაბადების შემდეგაც წლების განმავლობაში ნარჩუნდება.
პრენატალური ხლორპირიფოსის ზემოქმედება და ტვინის ანომალიები
ბავშვთა პროცენტული მაჩვენებელი ტვინის სტრუქტურული ცვლილებებით, ზემოქმედების დონის მიხედვით
წყარო: კოლუმბიის ცენტრი ბავშვთა გარემოსდაცვითი ჯანმრთელობისთვის, 2026 | საქართველოს სამედიცინო ჟურნალის სიახლეები
ფართო ტვინის ცვლილებები გამოვლენილია თანამედროვე ვიზუალიზაციით
კვლევა, რომელიც გამოქვეყნდა Proceedings of the National Academy of Sciences-ში, გამოიყენებდა მაგნიტურ რეზონანსულ ვიზუალიზაციას 40 ბავშვის ტვინის შესასწავლად, რომელთა დედები ორსულობის დროს იყვნენ მონიტორინგის ქვეშ. დოქტორმა ვირჯინია რაუმ, კოლუმბიის უნივერსიტეტის ბავშვთა გარემოსდაცვითი ჯანმრთელობის ცენტრის მთავარმა მკვლევარმა დაადგინა, რომ მაღალი პრენატალური ხლორპირიფოსის ზემოქმედება კორელაციაში იყო გადიდებულ ვენტრიკულებთან და ტვინის მრავალი რეგიონის კორტიკალური სისქის შემცირებასთან.
“ჩვენ ვხედავთ სტრუქტურულ ცვლილებებს ტვინის იმ არეებში, რომლებიც კრიტიკულია კოგნიტური ფუნქციისთვის,” განმარტავს დოქტორი ბრედლი პიტერსონი, ლოს-ანჯელესის ბავშვთა ჰოსპიტალის განვითარებადი გონების ინსტიტუტის დირექტორი. კვლევამ დაადასტურა ანომალიები უმაღლეს ტემპორალურ, პოსტცენტრალურ და საშუალო ფრონტალურ გიროებში — რეგიონებში, რომლებიც აუცილებელია ენის პროცესინგისთვის, სენსორული ინტეგრაციისთვის და აღმასრულებელი ფუნქციისთვის. ეს აღმოჩენები თანხვედრაშია წინა კვლევებთან, რომლებიც აჩვენებს ნეიროგანვითარებით ზემოქმედებებს გარემოსდაცვითი ტოქსინების ზემოქმედებისგან.
მოძრაობითი უნარები მნიშვნელოვნად გაუარესდა დაბადების შემდეგ წლებში
ტვინის სტრუქტურული ცვლილებების გარდა, მკვლევარებმა დაადასტურეს არსებითი ფუნქციური დეფიციტები სტანდარტული განვითარების შეფასებების გამოყენებით. ყველაზე მაღალი ზემოქმედების ჯგუფში ბავშვებმა 36%-ით დაბალი ქულები დააგროვეს მოძრაობითი უნარების ტესტებში იმ ბავშვებთან შედარებით, რომელთაც მინიმალური ზემოქმედება ჰქონდათ, Environmental Health Perspectives-ში გამოქვეყნებული მონაცემების მიხედვით. დეფიციტები შეეხო როგორც წვრილ მოძრაობით კონტროლს — როგორიცაა ხატვა და წერა — ასევე უხეშ მოძრაობით კოორდინაციას, მათ შორის წონასწორობას და მოძრაობას.
“ეს ბავშვები იბრძვიან ძირითადი განვითარების ეტაპებისთვის, რომლებსაც მათი თანატოლები ადვილად აღწევენ,” აღნიშნავს დოქტორი რაუ. მოძრაობითი ნაკლოვანებები მნიშვნელოვანი რჩებოდა სოციალურ-ეკონომიკური ფაქტორების, დედის განათლებისა და სხვა პოტენციური შემაშლელი ფაქტორების გათვალისწინების შემდეგაც. ეს იმაზე მიუთითებს, რომ პესტიციდების ზემოქმედება თავისთავად იწვევს დაფიქსირებულ დეფიციტებს ვიდრე ასოცირებული გარემოსდაცვითი უნარყოფილება.
კვლევა ემატება მზარდ შეშფოთებებს ორგანოფოსფატური პესტიციდების შესახებ, რომელიც აღითქვა გლობალური ჯანდაცვის ორგანიზაციებისა და რეგულაციური უწყებების მიერ მთელ მსოფლიოში.
სოფლის მეურნეობის გამოყენება გრძელდება შინაგანი აკრძალვის მიუხედავად
მიუხედავად იმისა, რომ გარემოსდაცვის სააგენტომ აკრძალა ხლორპირიფოსი საცხოვრებელი მიზნებისთვის 2001 წელს, სოფლის მეურნეობის გამოყენება ფართოდ გრძელდება მთავარ კულტურების მწარმოებელ რეგიონებში. EPA-ს მონაცემები აჩვენებს, რომ დაახლოებით 5-11 მილიონი ფუნტი ყოველწლიურად იყენება კულტურებზე, მათ შორის სიმინდზე, სოიაზე, ხილის ხეებზე და ბოსტნეულზე.
ეს უწყვეტი გამოყენება ქმნის მიმდინარე ზემოქმედების რისკებს ორსული ქალებისთვის საკვების მიღებისა და მკურნალობის ფერმებიდან გარემოსდაცვითი გადატანის გზით. კვლევამ, რომელიც გამოქვეყნდა Environmental Research-ში გამოავლინა ხლორპირიფოსის მეტაბოლიტები 96% ორსული ქალის შარდში, რომლებიც ტესტირებულ იქნა მრავალფეროვან გეოგრაფიულ რეგიონებში, რაც მიუთითებს მოსახლეობაში თითქმის უნივერსალურ ზემოქმედებაზე.
ევროპელმა რეგულატორებმა მიიღეს უფრო წინდახედული მიდგომა, ევროპის საკვების უსაფრთხოების ორგანომ რეკომენდაცია გასცა ხლორპირიფოსის სრული აკრძალვისთვის განვითარების ნეიროტოქსიურობის შეშფოთებების გამო. EFSA-ს შეფასებამ დაასკვნა, რომ უსაფრთხო ზემოქმედების დონე ვერ დადგინდა ორსული ქალებისა და ბავშვებისთვის.
ტვინის განვითარების მოწყვლადი ფანჯარა
ზემოქმედების დრო ბრიტანულად მნიშვნელოვანი ჩანს, რადგან ყველაზე დიდი ზიანი ხდება ნაყოფის ტვინის განვითარების კონკრეტულ ფანჯრებში. ხლორპირიფოსი ხელს უშლის აცეტილქოლინის სიგნალური გზების, რომლებიც მართავს ნერვულ ფორმირებასა და კავშირიანობას, Toxicology and Applied Pharmacology-ში კვლევის მიხედვით. მეორე და მესამე ტრიმესტრების დროს, როდესაც ტვინის სწრაფი ზრდა ხდება, დაბალი დონის ხარვეზიც კი შეუძლია ღრმა შედეგების მოტანა.
“განვითარებადი ტვინი განსაკუთრებულად მგრძნობიარეა ქიმიური ჩარევისადმი,” განმარტავს დოქტორი ფილიპ გრანდჟანი, ჰარვარდის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სკოლის გარემოსდაცვითი ჯანმრთელობის მკვლევარი. “რაც უფროსთან მცირე ზემოქმედებად ჩანს, შეუძლია ფუნდამენტურად შეცვალოს ბავშვის ნეიროლოგიური განვითარების ტრაექტორია.”
ყველაზე მაღალი პრენატალური ხლორპირიფოსის ზემოქმედების მქონე ბავშვებში გამოვლინდა ტვინის ვენტრიკულების გადიდება და მოძრაობითი უნარების შეფასებებში 36%-ით უფრო დაბალი შედეგები იმ ბავშვებთან შედარებით, რომლებსაც ამ პესტიციდზე მინიმალური ზემოქმედება ჰქონდათ.
— დოქტორი ვირჯინია რაუ, კოლუმბიის ცენტრი ბავშვთა გარემოსდაცვითი ჯანმრთელობისთვის (Proceedings of the National Academy of Sciences, 2026)
ძირითადი დასკვნები
- პრენატალური ხლორპირიფოსის ზემოქმედება იწვევს ზომით ტვინის სტრუქტურულ ანომალიებს, რომლებიც გამოვლენადია დაბადების შემდეგ წლებში
- მოძრაობითი უნარები შემცირებულია 36%-ით ყველაზე მეტად ზემოქმედებულ ბავშვებში ფონურ დონეებთან შედარებით
- სოფლის მეურნეობის გამოყენება გრძელდება საცხოვრებელი აკრძალვის მიუხედავად, რაც ქმნის მიმდინარე ზემოქმედებას საკვების და გარემოსდაცვითი გადატანის გზით
- უსაფრთხო ზემოქმედების ზღვარი არ დადგენილა ორსული ქალებისა და განვითარებადი ბავშვებისთვის
ხშირად დასმული კითხვები
როგორ ექვემდებარებიან ადამიანები დღეს ხლორპირიფოსის ზემოქმედებას?
ხლორპირიფოსის ზემოქმედების მთავარი წყარო პესტიციდის ნარჩენებით დამუშავებული ხილისა და ბოსტნეულის მოხმარებაა. გარდა ამისა, სასოფლო-სამეურნეო რეგიონებთან ახლოს მცხოვრები ადამიანები შესაძლოა ზემოქმედების ქვეშ მოექცნენ:
- შესხურებული პესტიციდის ჰაერით გავრცელების;
- დაბინძურებული წყლის წყაროების;
- ნიადაგში არსებული ნარჩენების გზით.
შესაძლებელია თუ არა ხლორპირიფოსით გამოწვეული ტვინის დაზიანების უკუგდება?
ამჟამინდელი კვლევები მიუთითებს, რომ ტვინის სტრუქტურული ცვლილებები და მოძრაობითი უნარების დარღვევები შესაძლოა ზემოქმედების დასრულების შემდეგაც წლების განმავლობაში შენარჩუნდეს. თუმცა სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ:
- ადრეული განვითარების თერაპიები;
- ნევროლოგიური რეაბილიტაცია;
- შემდგომი ზემოქმედების თავიდან აცილება
შეიძლება დაეხმაროს ბავშვის განვითარების შედეგების გაუმჯობესებას.
რომელ პროდუქტებში შეიძლება ყველაზე ხშირად გვხვდებოდეს ხლორპირიფოსის ნარჩენები?
აშშ-ის სოფლის მეურნეობის დეპარტამენტის მონიტორინგის მონაცემების მიხედვით, ხლორპირიფოსის ნარჩენები ხშირად ფიქსირდება:
- ციტრუსოვან ხილში;
- ვაშლში;
- ტკბილ წიწაკაში;
- ისპანახში;
- გარკვეულ იმპორტირებულ პროდუქტებში.
პროდუქტის გარეცხვამ და გასუფთავებამ შესაძლოა ნარჩენების ნაწილი შეამციროს, თუმცა პესტიციდის სრულად მოცილება ყოველთვის ვერ ხერხდება.
ხლორპირიფოსის ნეიროტოქსიკურობის შესახებ მზარდმა სამეცნიერო მტკიცებულებებმა მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში რეგულაციების გადახედვის მოთხოვნა გააძლიერა. სპეციალისტები განსაკუთრებით უსვამენ ხაზს ორსული ქალებისა და ბავშვების დაცვის აუცილებლობას, რადგან სწორედ ეს ჯგუფები მიიჩნევა ყველაზე მოწყვლადად.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ექსპერტების შეფასებით, აუცილებელია:
- სასოფლო-სამეურნეო რეგულაციების გამკაცრება;
- სურსათის უსაფრთხოების კონტროლის გაძლიერება;
- მოსახლეობის ინფორმირება;
- პესტიციდების ნარჩენების მონიტორინგის გაუმჯობესება.
მათი განცხადებით, ჯანდაცვის უწყებებს, სოფლის მეურნეობის მარეგულირებლებსა და კვების ინდუსტრიას შორის კოორდინირებული თანამშრომლობა აუცილებელია, რათა შემცირდეს ბავშვთა ნეიროგანვითარებაზე პოტენციურად მავნე ზემოქმედება.
წყარო: Common pesticide linked to hidden brain damage, scientists warn
