რატომ აზიანებს ბავშვს სხვებთან შედარება — გავლენა თვითშეფასებაზე, ემოციურ ჯანმრთელობასა და მოტივაციაზე

ბავშვის აღზრდის პროცესში უფროსების სიტყვებსა და შეფასებებს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. ფრაზები — „შეხედე, შენმა კლასელმა უკვე ისწავლა“, „რატომ არ შეგიძლია ისე, როგორც შენს დას?“ ან „სხვები ახერხებენ და შენ რატომ ვერ აკეთებ?“ — ხშირად იმ მიზნით გამოიყენება, რომ ბავშვმა მეტი მოინდომოს, უკეთ ისწავლოს ან საკუთარი ქცევა შეცვალოს. თუმცა ასეთი მიდგომა ყოველთვის სასურველ შედეგს არ იძლევა.

როდესაც ბავშვს მუდმივად სხვების მიღწევებს უპირისპირებენ, მან შეიძლება საკუთარი შესაძლებლობები სხვის წარმატებასთან მიმართებით შეაფასოს. ასეთ გარემოში ყურადღება თანდათან გადადის პირად განვითარებაზე და კონცენტრირდება იმაზე, არის თუ არა ბავშვი სხვებზე უკეთესი. ამან შესაძლოა გააძლიეროს არასრულფასოვნების განცდა, შეცდომის დაშვების შიში და მშობლების მოლოდინების გაუმართლებლობის შფოთვა.

ბავშვის ფსიქოლოგიური განვითარებისთვის მნიშვნელოვანია, მან იგრძნოს, რომ მიღებული და დაფასებულია არა მხოლოდ მაღალი ნიშნების, სპორტული შედეგების ან სხვებთან შედარებით მიღწეული წარმატების გამო, არამედ როგორც დამოუკიდებელი პიროვნება. ეს არ ნიშნავს, რომ ბავშვი არ უნდა იღებდეს შეფასებას ან არ უნდა სწავლობდეს საკუთარი შესაძლებლობების გაუმჯობესებას. მთავარი განსხვავება ის არის, თუ როგორ ვაძლევთ უკუკავშირს: ვეხმარებით საკუთარი პროგრესის დანახვაში თუ მუდმივად სხვებთან შეჯიბრისკენ ვუბიძგებთ.

პრობლემის აღწერა

სხვებთან შედარება სოციალური ურთიერთობების ბუნებრივი ნაწილია. ბავშვები თანატოლებზე დაკვირვებით სწავლობენ ქცევას, წესებს, უნარებსა და ურთიერთობის ფორმებს. მათ შეიძლება აინტერესებდეთ, როგორ კითხულობს სხვა ბავშვი, როგორ აგვარებს ამოცანას ან როგორ უმკლავდება სპორტულ გამოწვევას. ასეთი დაკვირვება თავისთავად საზიანო არ არის.

პრობლემა მაშინ ჩნდება, როდესაც შედარება ბავშვის შეფასებისა და აღზრდის მუდმივ მეთოდად იქცევა. მაგალითად, როდესაც მშობელი ბავშვის ძალისხმევას კი არ აფასებს, არამედ ეუბნება, რომ მისი და უფრო მოწესრიგებულია, კლასელი უფრო სწრაფად სწავლობს ან მეზობლის შვილი უკეთ იქცევა.

ასეთ დროს ბავშვმა შეიძლება რამდენიმე არასასურველი დასკვნა გამოიტანოს:

• ჩემი ღირებულება დამოკიდებულია იმაზე, რამდენად კარგად ვასრულებ დავალებას;

• მშობლები უფრო კმაყოფილები იქნებიან, თუ სხვას დავემსგავსები;

• შეცდომა ნიშნავს, რომ სხვებზე ნაკლები შესაძლებლობა მაქვს;

• სხვისი წარმატება ჩემს წარუმატებლობას ადასტურებს;

• სიყვარულისა და აღიარების მისაღებად მუდმივად უნდა დავამტკიცო, რომ საუკეთესო ვარ.

ყველა ბავშვი ერთნაირად არ რეაგირებს მსგავს შეფასებებზე. გავლენას ახდენს ასაკი, ხასიათი, ოჯახური გარემო, ბავშვის წინა გამოცდილება, უფროსებთან ურთიერთობის ხარისხი და ისიც, რამდენად ხშირად მეორდება შედარება.

განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო და-ძმის შედარებისას. ოჯახში ბავშვებს განსხვავებული ტემპი, ინტერესები და შესაძლებლობები აქვთ. თუ ერთს მუდმივად „წარმატებულად“, მეორეს კი „ჩამორჩენილად“ წარმოაჩენენ, შესაძლოა გაჩნდეს მეტოქეობა, წყენა და უსამართლობის განცდა. ამასთან, ბავშვმა შეიძლება საკუთარი ძმა ან და არა ახლობელ ადამიანად, არამედ კონკურენტად აღიქვას.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

როგორ ყალიბდება ბავშვის თვითშეფასება?

თვითშეფასება არის წარმოდგენა, რომელიც ადამიანს საკუთარი ღირებულების, შესაძლებლობებისა და პიროვნული თვისებების შესახებ აქვს. ბავშვობაში ეს წარმოდგენა ჯერ კიდევ ვითარდება და მნიშვნელოვნად არის დაკავშირებული ოჯახში, სკოლასა და სხვა სოციალურ გარემოში მიღებულ გამოცდილებასთან.

მშობლებისა და აღმზრდელების შეფასებები ბავშვისთვის ერთგვარი სარკეა: მათი საშუალებით ის ცდილობს გაიგოს, რა გამოსდის კარგად, რას ელიან მისგან და როგორ აღიქვამენ მას მნიშვნელოვანი ადამიანები.

თუ უკუკავშირი ძირითადად სხვებთან შედარებას ეფუძნება, ბავშვმა შეიძლება საკუთარი წარმატება მხოლოდ იმ შემთხვევაში ჩათვალოს მნიშვნელოვნად, თუ სხვას აჯობებს. შედეგად, მიღწევა აღარ უკავშირდება სწავლისა და განვითარების პროცესს და დამოკიდებული ხდება გარე შეფასებაზე.

მნიშვნელოვანია განსხვავება კონკრეტული ქცევის შეფასებასა და ბავშვის პიროვნების შეფასებას შორის. მაგალითად, ფრაზა „დღეს დავალება უფრო ყურადღებით შეასრულე“ აღწერს კონკრეტულ ქცევას. ამის საპირისპიროდ, „შენ არასდროს გამოგდის ისე კარგად, როგორც შენს დას“ ბავშვს მთლიანად აფასებს და მის შესაძლებლობებს სხვა ადამიანთან ადარებს.

თვითშეფასების დაქვეითება და არასრულფასოვნების განცდა

როდესაც ბავშვი ხშირად ისმენს, რომ სხვა მასზე უკეთესია, შესაძლოა საკუთარი შესაძლებლობების მიმართ ნდობა შეუმცირდეს. განსაკუთრებით მაშინ, თუ მას არ ეძლევა შესაძლებლობა, დაინახოს საკუთარი პროგრესი და გაიგოს, კონკრეტულად რისი გაუმჯობესება შეუძლია.

ასეთმა გამოცდილებამ შეიძლება ჩამოაყალიბოს მუდმივი უკმაყოფილება საკუთარი შედეგებით. ბავშვი შესაძლოა კარგ შეფასებასაც არასაკმარისად მიიჩნევდეს, თუ თანაკლასელმა უფრო მაღალი ქულა მიიღო.

ეს არ ნიშნავს, რომ ყოველი შედარება აუცილებლად დაბალ თვითშეფასებას იწვევს. თუმცა განმეორებითი დამამცირებელი ან კრიტიკული შეფასებები შეიძლება უარყოფითად უკავშირდებოდეს ბავშვის წარმოდგენას საკუთარ შესაძლებლობებზე. კვლევებში მშობლების პიროვნებაზე მიმართული კრიტიკა დაკავშირებულია ინტელექტუალური შესაძლებლობების უცვლელობის რწმენასთან — წარმოდგენასთან, რომ ადამიანი ან ნიჭიერია, ან არა და განვითარება დიდად ვერაფერს შეცვლის [1].

შფოთვა და შეცდომის დაშვების შიში

სწავლა და განვითარება შეცდომების გარეშე შეუძლებელია. ბავშვმა ახალი უნარების ათვისებისას შეიძლება რამდენჯერმე ვერ შეასრულოს დავალება, დასჭირდეს დამატებითი ახსნა ან მეტი დრო.

თუ ოჯახში წარმატება მუდმივად სხვებთან შედარებით განისაზღვრება, ბავშვმა შეიძლება შეცდომა არა სწავლის ბუნებრივ ნაწილად, არამედ საკუთარი არასაკმარისი შესაძლებლობის დამადასტურებელ ნიშნად აღიქვას.

ამან შესაძლოა გამოიწვიოს:

• რთული დავალებების თავიდან არიდება;

• ახალი საქმიანობის დაწყების შიში;

• შეცდომის დამალვის მცდელობა;

• ზედმეტი ნერვიულობა შეფასებებისა და გამოცდების წინ;

• საკუთარი შესაძლებლობების დაუფასებლობა.

ზოგიერთ შემთხვევაში ბავშვი შეიძლება მხოლოდ იმ საქმიანობას ირჩევდეს, რომელშიც წარმატების მიღწევა გარანტირებულად მიაჩნია. ეს კი ზღუდავს ახალი გამოცდილების მიღებისა და უნარების განვითარების შესაძლებლობას.

შინაგანი მოტივაციის შესუსტება

შინაგანი მოტივაცია ნიშნავს ინტერესით, სიამოვნებით ან პირადი მიზნის გამო მოქმედებას და არა მხოლოდ ჯილდოს, ქების ან სხვების აღიარების მისაღებად.

თუ ბავშვს მუდმივად ეუბნებიან, რომ სხვას უნდა აჯობოს, სწავლის მთავარი მიზანი შესაძლოა ცოდნის მიღებიდან კონკურენციაზე გადავიდეს. ბავშვი შეიძლება სწავლობდეს არა იმიტომ, რომ საკითხი აინტერესებს, არამედ იმიტომ, რომ არ უნდა ჩამორჩეს თანატოლებს ან მშობლების უკმაყოფილება გამოიწვიოს.

კვლევები მიუთითებს, რომ ბავშვებთან ურთიერთობისას მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ქება, არამედ მისი შინაარსიც. კონკრეტული ძალისხმევის, გამოყენებული სტრატეგიისა და პროგრესის აღნიშვნა შეიძლება ხელს უწყობდეს ბავშვის მოტივაციასა და სირთულეებთან გამკლავების უნარს [2, 3].

ეს არ ნიშნავს, რომ ბავშვს ყოველთვის უნდა შევაქოთ ან ნებისმიერი მცდელობა წარმატებად წარმოვაჩინოთ. უკუკავშირი უნდა იყოს გულწრფელი, კონკრეტული და რეალურ ქცევაზე დაფუძნებული.

არაჯანსაღი კონკურენცია და ურთიერთობების გაუარესება

ჯანსაღი კონკურენცია შეიძლება ბავშვს მიზნების დასახვასა და საკუთარი შესაძლებლობების გამოცდაში დაეხმაროს. პრობლემა ჩნდება მაშინ, როდესაც სხვისი წარმატება პირად მარცხთან ასოცირდება.

თუ ბავშვი მუდმივად ისმენს, რომ თანაკლასელი მასზე უკეთესია, შესაძლოა თანატოლების მიღწევებს სიხარულით ვეღარ შეხვდეს. სხვისი წარმატება მისთვის საკუთარი არასრულფასოვნების შეხსენებად იქცეს.

და-ძმის შემთხვევაში ეს განსაკუთრებით მგრძნობიარე საკითხია. უფროსის ან უმცროსის მუდმივად მაგალითად მოყვანამ შეიძლება ოჯახში კონკურენცია გააძლიეროს და ბავშვებს შორის ნდობა და სიახლოვე შეასუსტოს.

რატომ არის მნიშვნელოვანი ბავშვის ინდივიდუალური განვითარების ტემპი?

ბავშვები ერთნაირი სისწრაფით არ ითვისებენ მეტყველებას, კითხვას, წერას, მოძრაობით უნარებსა თუ სოციალურ ქცევებს. განსხვავდება მათი ინტერესები, ტემპერამენტი, ყურადღების კონცენტრაციის უნარი და სწავლისთვის საჭირო გარემო.

ერთი ბავშვისთვის მარტივი დავალება მეორისთვის შეიძლება რთული იყოს. ეს განსხვავება ყოველთვის უნარის ნაკლებობას არ ნიშნავს. ზოგჯერ ბავშვს უბრალოდ მეტი დრო, სხვა ახსნა ან განსხვავებული სწავლების მეთოდი სჭირდება.

ამიტომ ბავშვის შეფასებისას მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ საბოლოო შედეგი, არამედ ისიც, რა შეიცვალა დროთა განმავლობაში. საკუთარი წინა შედეგის გაუმჯობესება ბავშვისთვის უფრო სასარგებლო ორიენტირი შეიძლება იყოს, ვიდრე თანატოლთან მუდმივი შეჯიბრი.

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

ბავშვის სხვებთან შედარების გავლენის შესახებ არ არსებობს ერთი უნივერსალური მაჩვენებელი, რომელიც ზუსტად გვეტყვის, რამდენ ბავშვს უქვეითდება თვითშეფასება ან უვითარდება შფოთვა ასეთი მიდგომის გამო. მიზეზი ის არის, რომ შედეგზე მრავალი ფაქტორი მოქმედებს და კვლევები განსხვავებულ ასაკობრივ ჯგუფებსა და გარემოებებს შეისწავლის.

მიუხედავად ამისა, არსებობს სამეცნიერო მტკიცებულებები, რომლებიც აჩვენებს, რომ მშობლების უკუკავშირის ფორმა დაკავშირებულია ბავშვის მოტივაციასთან და საკუთარი შესაძლებლობების აღქმასთან.

2013 წელს ჟურნალში „ბავშვის განვითარება“ გამოქვეყნებულ კვლევაში მეცნიერებმა დააკვირდნენ მშობლების მიერ მცირეწლოვანი ბავშვების ქების ფორმებს. კვლევაში 53 ოჯახი მონაწილეობდა. აღმოჩნდა, რომ ადრეულ ასაკში ბავშვის ძალისხმევის აღნიშვნა რამდენიმე წლის შემდეგ უკავშირდებოდა უფრო განვითარებულ წარმოდგენას იმის შესახებ, რომ უნარების გაუმჯობესება შესაძლებელია [2].

2018 წლის შემდგომმა კვლევამ იმავე მონაწილეთა ჯგუფის მონაცემები შეისწავლა და აჩვენა, რომ ადრეულ ასაკში ძალისხმევაზე ორიენტირებული ქება მოგვიანებით სასკოლო მიღწევებთანაც იყო დაკავშირებული, თუმცა ეს კავშირი ბავშვის განვითარების შესახებ ჩამოყალიბებული წარმოდგენების გავლით ვლინდებოდა [3]. კვლევის მონაწილეთა მცირე რაოდენობის გამო შედეგების ყველა ბავშვზე პირდაპირ განზოგადება არ შეიძლება.

მშობლების კრიტიკისა და ქების შესახებ სხვა კვლევამაც აჩვენა, რომ ბავშვის პიროვნულ შესაძლებლობებზე მიმართული კრიტიკა შეიძლება უკავშირდებოდეს ინტელექტის უცვლელობის რწმენას და შეცდომების თავიდან არიდების ტენდენციას [1].

ამ მტკიცებულებების საერთო გზავნილი ასეთია: ბავშვის განვითარებისთვის მნიშვნელოვანია ისეთი გარემო, სადაც შეცდომა დასჯის ან დამცირების საფუძველი არ არის, ხოლო უკუკავშირი კონკრეტულ ქცევასა და გაუმჯობესების შესაძლებლობებზეა ორიენტირებული.

საერთაშორისო გამოცდილება

ბავშვის ემოციური კეთილდღეობისა და პოზიტიური აღზრდის საკითხებს საერთაშორისო ორგანიზაციები მნიშვნელოვან ყურადღებას უთმობენ.

გაეროს ბავშვთა ფონდი პოზიტიური აღზრდის მიდგომებში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს ბავშვის მოსმენას, მისი ემოციების პატივისცემას, ასაკის შესაბამის საზღვრებსა და მშვიდ კომუნიკაციას. ამ მიდგომის მიხედვით, ბავშვს სჭირდება გარემო, სადაც შეუძლია საკუთარი აზრის გამოხატვა, შეცდომის დაშვება და მხარდაჭერის მიღება შიშისა და დამცირების გარეშე [4].

ამერიკის ფსიქოლოგთა ასოციაციის საგანმანათლებლო მასალებში ყურადღება გამახვილებულია უკუკავშირის ხარისხზე. რეკომენდებულია ბავშვის კონკრეტული ძალისხმევისა და ეფექტიანი მოქმედების სტრატეგიების აღნიშვნა და არა მხოლოდ მისი თანდაყოლილი ნიჭის ან სხვებთან შედარებით უპირატესობის ხაზგასმა [5].

მნიშვნელოვანია, რომ ძალისხმევის ქებაც სწორად გამოვიყენოთ. თუ ბავშვმა მარტივი დავალება შეასრულა, გადაჭარბებული ქება შეიძლება არაგულწრფელად ჟღერდეს. უფრო სასარგებლოა კონკრეტული დაკვირვება: რა გააკეთა კარგად, რომელი ნაბიჯი დაეხმარა და რისი ცდა შეუძლია შემდეგ ჯერზე.

საერთაშორისო პრაქტიკის ძირითადი პრინციპია ბავშვის პიროვნების პატივისცემა, მისი ინდივიდუალური საჭიროებების გათვალისწინება და ისეთი გარემოს შექმნა, სადაც განვითარება მხოლოდ კონკურენციით არ განისაზღვრება.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში ბავშვების აღზრდისა და განათლების პროცესში აკადემიურ მოსწრებას, ქცევასა და სხვების შეფასებას ხშირად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება. მშობლებს სურთ, შვილებმა კარგი განათლება მიიღონ, წარმატებულები იყვნენ და საკუთარი შესაძლებლობები სრულად გამოავლინონ. ეს სურვილი ბუნებრივია, თუმცა მნიშვნელოვანია, რომ მაღალი მოლოდინები ბავშვის ემოციური საჭიროებების უგულებელყოფის საფუძველი არ გახდეს.

სკოლაში ნიშნები, კონკურსები და თანატოლებთან შედარება ზოგჯერ ბავშვის მიღწევების შეფასების ძირითად საშუალებად იქცევა. ოჯახშიც შეიძლება გაჩნდეს ზეწოლა, როდესაც მშობლები შვილების შედეგებს ერთმანეთთან ან სხვა ბავშვების მიღწევებთან აკავშირებენ.

ამ გარემოში მნიშვნელოვანია მშობლებმა და მასწავლებლებმა გაითვალისწინონ, რომ ერთი და იგივე მოთხოვნა ყველა ბავშვზე ერთნაირად ვერ იმოქმედებს. ბავშვის აკადემიური სირთულე შეიძლება უკავშირდებოდეს სწავლის განსხვავებულ ტემპს, ყურადღების პრობლემას, ემოციურ მდგომარეობას, ძილის ნაკლებობას, სასწავლო გარემოს ან სხვა ფაქტორებს. მხოლოდ შედარება ამ მიზეზებს ვერ გამოავლენს.

საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სასურველია ისეთი უკუკავშირის დამკვიდრება, რომელიც ბავშვს ეხმარება გაიგოს, რა გამოსდის კარგად და რაზე შეუძლია მუშაობა. მასწავლებელმა შეიძლება შეადაროს მოსწავლის მიმდინარე შედეგი მის წინა შედეგს, მაგრამ არ უნდა გამოიყენოს სხვა ბავშვი დამამცირებელ მაგალითად.

მნიშვნელოვანია მშობლებისთვის ფსიქოლოგიური განათლების ხელმისაწვდომობაც. ბავშვის ქცევისა და ემოციური მდგომარეობის შესახებ სანდო ინფორმაციის მიღება, საჭიროების შემთხვევაში კი ბავშვთა ფსიქოლოგთან ან შესაბამის სპეციალისტთან კონსულტაცია, ოჯახს უფრო ეფექტიანი კომუნიკაციის ჩამოყალიბებაში ეხმარება.

ამ მიმართულებით სასარგებლოა SheniEkimi.ge-ზე ჯანმრთელობისა და ბავშვის განვითარების შესახებ სანდო ინფორმაციის გავრცელება, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პლატფორმაზე მშობლებისა და აღმზრდელების ცნობიერების ამაღლება, ხოლო საქართველოს სამედიცინო ჟურნალში ბავშვთა ჯანმრთელობისა და ფსიქიკური კეთილდღეობის საკითხების პროფესიული განხილვა. მომსახურების ხარისხისა და პროფესიული სტანდარტების მნიშვნელობა კი შესაბამისი სფეროს სპეციალისტებისთვის სერტიფიკაციისა და ხარისხის პლატფორმაზეც აქტუალურია.

მითები და რეალობა

მითი: თუ ბავშვს სხვებს არ შევადარებთ, მოტივაციას დაკარგავს.

რეალობა: მოტივაციის გასაძლიერებლად შედარება აუცილებელი არ არის. ბავშვს შეიძლება დაეხმაროს კონკრეტული მიზნების დასახვა, საკუთარი პროგრესის დანახვა და ისეთი უკუკავშირი, რომელიც მის ძალისხმევასა და გამოყენებულ სტრატეგიებს აღნიშნავს.

მითი: შედარება ბავშვს კონკურენტუნარიანს ხდის.

რეალობა: კონკურენცია ყოველთვის საზიანო არ არის, მაგრამ მუდმივმა და დამამცირებელმა შედარებამ შეიძლება გააძლიეროს შფოთვა, შური და სხვისი წარმატების მიმართ უარყოფითი დამოკიდებულება. ჯანსაღი კონკურენცია ეფუძნება წესების პატივისცემას და არა სხვისი ღირსების დაკნინებას.

მითი: და-ძმის შედარება მათ უკეთესობისკენ უბიძგებს.

რეალობა: ბავშვებს განსხვავებული შესაძლებლობები და განვითარების ტემპი აქვთ. მათი მუდმივი შედარება შესაძლოა მეტოქეობასა და უსამართლობის განცდას აძლიერებდეს. უმჯობესია თითოეული ბავშვის საჭიროებები და პროგრესი ცალ-ცალკე შეფასდეს.

მითი: ბავშვს მხოლოდ შედეგი უნდა შევუფასოთ.

რეალობა: შედეგთან ერთად მნიშვნელოვანია პროცესიც — მონდომება, სწორი სტრატეგიის შერჩევა, დახმარების თხოვნა და სირთულეების გადალახვის მცდელობა. ეს ბავშვს ეხმარება, განვითარება ეტაპობრივ პროცესად აღიქვას.

მითი: ბავშვის მუდმივი ქება ყოველთვის სასარგებლოა.

რეალობა: გადაჭარბებული ან არაგულწრფელი ქება შესაძლოა ნაკლებად ეფექტიანი იყოს. მნიშვნელოვანია კონკრეტული, გულწრფელი და რეალურ ქცევაზე დაფუძნებული უკუკავშირი. ბავშვს უნდა ვუთხრათ, რა გააკეთა კარგად და რისი გაუმჯობესება შეუძლია.

ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)

1. ნიშნავს თუ არა ეს, რომ ბავშვი არასდროს უნდა შევადაროთ სხვებს?

არა. ბავშვები ბუნებრივად აკვირდებიან თანატოლებს და მათგან სწავლობენ. პრობლემა მუდმივი, დამამცირებელი შედარებაა, რომელიც ბავშვის პიროვნულ ღირებულებას სხვის მიღწევებზე დამოკიდებულად წარმოაჩენს.

2. როგორ მოვიქცეთ, თუ ბავშვი თავად ადარებს თავს თანაკლასელებს?

მოუსმინეთ და გაარკვიეთ, რას გრძნობს. ჰკითხეთ, კონკრეტულად რა აწუხებს და რა მიზნის მიღწევა სურს. დაეხმარეთ, საკუთარი შესაძლებლობები და პროგრესი შეაფასოს ისე, რომ სხვისი წარმატება საკუთარ მარცხად არ აღიქვას.

3. რა ვუთხრათ ბავშვს, თუ თანაკლასელმა მასზე უკეთესი ნიშანი მიიღო?

შეგიძლიათ უთხრათ: „ყველას თავისი ძლიერი მხარე და სწავლის ტემპი აქვს. მოდი, ვნახოთ, რომელი საკითხი იყო რთული და როგორ შეგიძლია უკეთ მომზადება“. ამგვარი პასუხი ყურადღებას განვითარებაზე ამახვილებს და არა შეჯიბრებაზე.

4. როგორ შევაფასოთ ბავშვის ძალისხმევა ისე, რომ გადაჭარბებული ქება არ გამოვიდეს?

გამოიყენეთ კონკრეტული დაკვირვება: „ამჯერად დავალების ამოხსნის სხვა გზა სცადე და ეს დაგეხმარა“ ან „შეცდომის შემდეგ თავიდან დაიწყე და პასუხი თავად იპოვე“. ასეთი უკუკავშირი ბავშვს აჩვენებს, კონკრეტულად რა მოქმედება იყო შედეგიანი.

5. რა გავლენა შეიძლება ჰქონდეს და-ძმის მუდმივ შედარებას?

შესაძლოა გააძლიეროს მეტოქეობა, წყენა და უსამართლობის განცდა. უმჯობესია ბავშვებს ინდივიდუალური მიზნები ჰქონდეთ და თითოეულის მიღწევები მისი შესაძლებლობებისა და წინა შედეგების გათვალისწინებით შეფასდეს.

6. როდის არის საჭირო სპეციალისტთან მიმართვა?

თუ ბავშვს ხანგრძლივად აღენიშნება ძლიერი შფოთვა, საკუთარი თავის მიმართ უარყოფითი დამოკიდებულება, სკოლაში წასვლის ან ახალი საქმიანობის შიში, სოციალური ურთიერთობებისგან თავის არიდება ან ძილისა და ქცევის მნიშვნელოვანი ცვლილებები, სასურველია მშობელმა მიმართოს ბავშვთა ფსიქოლოგს ან ექიმს. სპეციალისტი შეაფასებს მდგომარეობას და საჭიროების შემთხვევაში შესაბამის დახმარებას დაგეგმავს.

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

ბავშვის სხვებთან შედარება შეიძლება კეთილი განზრახვით ხდებოდეს, თუმცა მისი განმეორებითი და დამამცირებელი გამოყენება ყოველთვის არ იწვევს მოტივაციის ზრდას. პირიქით, შესაძლოა ბავშვს გაუძლიეროს არასრულფასოვნების განცდა, შეცდომის დაშვების შიში, შფოთვა და თანატოლებთან არაჯანსაღი კონკურენცია.

ბავშვის ჯანსაღი განვითარებისთვის მნიშვნელოვანია ისეთი გარემო, სადაც მას შეუძლია საკუთარი შესაძლებლობების აღმოჩენა, შეცდომების დაშვება, დახმარების თხოვნა და ეტაპობრივი წინსვლა. მშობლისა და მასწავლებლის ამოცანა არ არის, ბავშვი სხვას დაამსგავსონ. მათი როლია, დაეხმარონ მას საკუთარი ძლიერი მხარეების აღმოჩენასა და სირთულეების დაძლევაში.

პრაქტიკაში ეს ნიშნავს, რომ შედარების ნაცვლად უნდა გამოვიყენოთ კონკრეტული უკუკავშირი, შევაფასოთ ძალისხმევა და პროგრესი, გავითვალისწინოთ ბავშვის ინდივიდუალური ტემპი და ნათლად ვაჩვენოთ, რომ მისი ღირებულება ნიშნებზე, მიღწევებსა თუ თანატოლებთან შედარებით წარმატებაზე არ არის დამოკიდებული.

ყველა ბავშვს საკუთარი განვითარების გზა აქვს. მხარდაჭერით, პატივისცემითა და თანმიმდევრული კომუნიკაციით უფროსებს შეუძლიათ შექმნან გარემო, სადაც ბავშვი არა სხვაზე უკეთესობის დამტკიცებას, არამედ საკუთარი შესაძლებლობების განვითარებას ისწავლის.

წყაროები

1. The Specificity of Parenting Effects: Differential Relations of Parent Praise and Criticism to Children’s Theories of Intelligence and Learning Goals. Social Development. 2018. PubMed Central

2. Gunderson EA, Gripshover SJ, Romero C, Dweck CS, Goldin-Meadow S, Levine SC. Parent praise to 1- to 3-year-olds predicts children’s motivational frameworks 5 years later. Child Development. 2013;84(5):1526–1541. https://doi.org/10.1111/cdev.12064

3. Gunderson EA, Sorhagen NS, Gripshover SJ, Dweck CS, Goldin-Meadow S, Levine SC. Parent praise to toddlers predicts fourth grade academic achievement via children’s incremental mindsets. Developmental Psychology. 2018;54(3):397–409. https://doi.org/10.1037/dev0000444

4. UNICEF. Positive Parenting. https://www.unicef.org/georgia/positive-parenting

5. American Psychological Association. Using Praise to Enhance Student Resilience and Learning Outcomes. 2015. https://www.apa.org/education-career/k12/using-praise

6. Henderlong J, Lepper MR. The effects of praise on children’s intrinsic motivation: a review and synthesis. Psychological Bulletin. 2002;128(5):774–795. https://doi.org/10.1037/0033-2909.128.5.774