შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
პლასტმასის ბოთლები თანამედროვე ცხოვრების ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული საგანია. ყოველდღიურად მილიონობით ადამიანი იყენებს მათ წყლისა და სხვა სასმელების შესანახად. თუმცა ბოლო ათწლეულში სამეცნიერო საზოგადოებაში სულ უფრო აქტიურად განიხილება კითხვა — რამდენად უსაფრთხოა პლასტმასის ბოთლები ადამიანის ჯანმრთელობისთვის.
საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან პლასტმასის გამოყენება მასშტაბური გლობალური პრობლემის ნაწილი გახდა. მსოფლიოში ყოველწლიურად 400 მილიონ ტონაზე მეტი პლასტმასი იწარმოება და მისი მნიშვნელოვანი ნაწილი საკვებისა და სასმელების შეფუთვაში გამოიყენება [1]. სასმელების ინდუსტრიაში კი დაახლოებით ერთი მილიონი პლასტმასის ბოთლი იყიდება ყოველ წუთში [2].
ამ მასშტაბის ფონზე პლასტმასის ბოთლების უსაფრთხოება უკვე აღარ არის მხოლოდ გარემოს დაცვის საკითხი — ის პირდაპირ ეხება ადამიანის ჯანმრთელობასაც. სწორედ ამიტომ სამეცნიერო და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ორგანიზაციები, მათ შორის ის ინსტიტუტებიც, რომელთა საქმიანობა ხშირად განიხილება ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობენ პლასტმასის ქიმიურ შემადგენლობასა და მის შესაძლო გავლენას ადამიანის ორგანიზმზე.
პრობლემის აღწერა
პლასტმასის ბოთლები არ არის ერთგვაროვანი პროდუქტი. ისინი მზადდება სხვადასხვა ტიპის პოლიმერებისგან, რომლებიც განსხვავდებიან ქიმიური შემადგენლობით, გამძლეობითა და უსაფრთხოების დონით. მომხმარებლისთვის ამ განსხვავების ამოცნობა შესაძლებელია ბოთლის ქვედა ნაწილზე არსებული რეციკლირების კოდით — სამკუთხედის ფორმის სიმბოლოთი, რომლის შიგნით რიცხვია მოთავსებული.
ამ კოდებით განსაზღვრული პლასტმასის ტიპებიდან ზოგი შედარებით უსაფრთხოდ ითვლება, ხოლო ზოგი — უფრო პრობლემურად. სამეცნიერო ლიტერატურაში განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს პლასტმასის სამი ტიპი:
- კოდი 3 — პოლივინილქლორიდი (PVC)
- კოდი 6 — პოლისტიროლი
- კოდი 7 — სხვადასხვა პოლიმერი, მათ შორის პოლიკარბონატი
ეს მასალები ხშირად შეიცავს ქიმიურ დანამატებს, რომლებიც გარკვეულ პირობებში შეიძლება გადავიდეს საკვებსა და სასმელში.
ამ საკითხს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს საქართველოსთვისაც. ქვეყანაში ფართოდ გამოიყენება ერთჯერადი პლასტმასის ბოთლები, ხოლო მოსახლეობის ნაწილი მათ მრავალჯერადადაც იყენებს. სწორედ ამიტომ საჭიროა საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლება და უსაფრთხო მოხმარების წესების გავრცელება.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
პლასტმასის უსაფრთხოება ძირითადად დამოკიდებულია იმაზე, შეუძლია თუ არა მის შემადგენლობაში არსებულ ქიმიურ ნივთიერებებს გადავიდნენ სასმელში. ეს პროცესი ცნობილია როგორც ქიმიური მიგრაცია.
ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად განხილული ქიმიური ნივთიერება არის ბისფენოლი A (BPA). ეს ნაერთი გამოიყენება პოლიკარბონატის წარმოებაში და ხშირად გვხვდება პლასტმასის კოდით 7 აღინიშნულ მასალებში.
კვლევებმა აჩვენა, რომ BPA გარკვეულ პირობებში — მაგალითად მაღალი ტემპერატურის, მზის სხივების ან ბოთლის ხანგრძლივი გამოყენების დროს — შეიძლება გადავიდეს სასმელში [3].
BPA მიეკუთვნება ე.წ. ენდოკრინული სისტემის დამრღვევ ქიმიურ ნივთიერებებს. ეს ნიშნავს, რომ მას შეუძლია ჰორმონების ბუნებრივი ბალანსის შეცვლა.
სამეცნიერო კვლევების მიხედვით, BPA-ს ზემოქმედება დაკავშირებულია შემდეგ ჯანმრთელობის პრობლემებთან:
- ჰორმონული რეგულაციის დარღვევა
- რეპროდუქციული პრობლემები
- მეტაბოლური დაავადებები
- სიმსუქნისა და დიაბეტის გაზრდილი რისკი [4]
სწორედ ამ მიზეზით ევროპის კავშირში BPA აკრძალულია ჩვილთა ბოთლებში.
მეორე მნიშვნელოვანი მასალა არის პოლისტიროლი (კოდი 6). პოლისტიროლისგან დამზადებულ პროდუქტებში შეიძლება გამოიყოს ქიმიური ნივთიერება სტირენი.
სტირენი საერთაშორისო კიბოს კვლევის სააგენტოს მიხედვით კლასიფიცირებულია როგორც შესაძლო კანცეროგენი ადამიანისთვის [5]. მისი გამოყოფა განსაკუთრებით იზრდება მაშინ, როდესაც პლასტმასი ექვემდებარება მაღალ ტემპერატურას ან მზის პირდაპირ სხივებს.
მესამე პრობლემური პლასტმასი არის პოლივინილქლორიდი (PVC — კოდი 3). ამ მასალაში ხშირად გამოიყენება ფტალატები, რომლებიც პლასტმასს მოქნილობას აძლევს.
ფტალატები ასევე მიეკუთვნება ენდოკრინული სისტემის დამრღვევ ნივთიერებებს და დაკავშირებულია:
- ნაყოფის განვითარების პრობლემებთან
- რეპროდუქციულ დარღვევებთან
- ჰორმონულ ცვლილებებთან [6]
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
პლასტმასის ჯანმრთელობაზე გავლენის კვლევა ბოლო წლებში სწრაფად ვითარდება. მეცნიერებმა უკვე აღმოაჩინეს, რომ პლასტმასის მიკროსკოპული ნაწილაკები — ე.წ. მიკროპლასტმასები — შეიძლება მოხვდეს ადამიანის ორგანიზმში.
ერთ-ერთი ფართოდ ციტირებული კვლევის მიხედვით, ბოთლის წყალში აღმოჩნდა ათასობით მიკროპლასტმასის ნაწილაკი ერთ ლიტრზე [7]. ეს ნაწილაკები შეიძლება წარმოიქმნას როგორც წარმოების პროცესში, ასევე ბოთლის გამოყენებისას.
მიკროპლასტმასების არსებობა უკვე დაფიქსირებულია ადამიანის:
- სისხლში
- ფილტვებში
- პლაცენტაში [8]
ეს აღმოჩენა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან ის მიუთითებს, რომ პლასტმასის ნაწილაკები შეიძლება სისტემურად გავრცელდეს ადამიანის ორგანიზმში.
მიუხედავად იმისა, რომ მათი ზუსტი კლინიკური გავლენა ჯერ ბოლომდე შესწავლილი არ არის, მეცნიერები თანხმდებიან, რომ ეს საკითხი საჭიროებს ინტენსიურ კვლევას.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ჯანდაცვის ორგანიზაციები სულ უფრო აქტიურად განიხილავენ პლასტმასის უსაფრთხოების საკითხს.
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია და სხვა საერთაშორისო ინსტიტუტები ხაზს უსვამენ, რომ პლასტმასის ბოთლების უსაფრთხოება მნიშვნელოვნად დამოკიდებულია სწორ გამოყენებაზე.
საერთაშორისო რეკომენდაციები ძირითადად მოიცავს შემდეგ პრინციპებს:
- ერთჯერადი პლასტმასის ბოთლების მრავალჯერადი გამოყენების თავიდან აცილება
- პლასტმასის ბოთლების არ დატოვება მზეზე ან ცხელ გარემოში
- უსაფრთხო მასალების გამოყენება საკვებისა და სასმელების შესანახად
ევროპის კავშირში ასევე მოქმედებს რეგულაციები, რომლებიც ზღუდავს გარკვეული ქიმიური ნივთიერებების გამოყენებას საკვების კონტაქტში მყოფ მასალებში.
საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალებში, როგორიცაა The Lancet, BMJ და სხვა ავტორიტეტული გამოცემები, პლასტმასის დაბინძურება უკვე განიხილება როგორც გარემოსა და ჯანმრთელობის ერთობლივი გამოწვევა.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის პლასტმასის უსაფრთხოების საკითხი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს რამდენიმე მიზეზის გამო.
პირველი — ქვეყანაში პლასტმასის ერთჯერადი პროდუქტები ფართოდ გამოიყენება. მეორე — მოსახლეობის ნაწილი ხშირად მრავალჯერადად იყენებს ერთჯერად ბოთლებს.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ ინფორმაციის ნაკლებობა ხშირად იწვევს არასწორ პრაქტიკას. სწორედ ამიტომ მნიშვნელოვანია სამეცნიერო ინფორმაციის გავრცელება როგორც მედიის, ისე აკადემიური სივრცის მეშვეობით.
ამ პროცესში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა https://www.gmj.ge — რომელიც აკადემიური სამედიცინო კვლევების სივრცეს წარმოადგენს — და https://www.certificate.ge, რომელიც ხარისხის, სტანდარტებისა და სერტიფიკაციის საკითხებს ეხება.
ასევე მნიშვნელოვანია საზოგადოების ინფორმირება ისეთი რესურსების საშუალებით, როგორიცაა https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge, სადაც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის საკითხები ფართო აუდიტორიისთვის გასაგებად აიხსნება.
მითები და რეალობა
მითი: ყველა პლასტმასის ბოთლი უსაფრთხოა.
რეალობა: პლასტმასის უსაფრთხოება დამოკიდებულია მის ქიმიურ შემადგენლობაზე და გამოყენების პირობებზე.
მითი: ერთჯერადი ბოთლების მრავალჯერადი გამოყენება პრობლემას არ წარმოადგენს.
რეალობა: ერთჯერადი ბოთლები, განსაკუთრებით PET პლასტმასისგან დამზადებული, განკუთვნილია ერთჯერადი გამოყენებისთვის.
მითი: პლასტმასის ბოთლში წყლის შენახვა ნებისმიერ გარემოში უსაფრთხოა.
რეალობა: მაღალი ტემპერატურა და მზის სხივები ზრდის ქიმიური ნივთიერებების გამოყოფის ალბათობას.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
უსაფრთხოა თუ არა პლასტმასის ბოთლში წყლის შენახვა?
უსაფრთხოება დამოკიდებულია პლასტმასის ტიპზე და გამოყენების პირობებზე. ერთჯერადი ბოთლები რეკომენდებულია მხოლოდ ერთჯერადი გამოყენებისთვის.
რატომ არ არის რეკომენდებული ბოთლის დატოვება მანქანაში?
მაღალი ტემპერატურა ზრდის ქიმიური ნივთიერებების სასმელში გადასვლის ალბათობას.
რა არის უკეთესი ალტერნატივა?
მეცნიერები ხშირად რეკომენდაციას უწევენ მინის, უჟანგავი ფოლადის ან მაღალი ხარისხის მრავალჯერადი ბოთლების გამოყენებას.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
პლასტმასის ბოთლების გამოყენება თანამედროვე ცხოვრების განუყოფელი ნაწილია, თუმცა მათი უსაფრთხოება დამოკიდებულია სწორ არჩევანსა და გამოყენებაზე.
სამეცნიერო მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ გარკვეული ტიპის პლასტმასი შეიძლება შეიცავდეს ქიმიურ ნივთიერებებს, რომლებიც გარკვეულ პირობებში სასმელში გადადის. ამასთანავე, პლასტმასის მიკროსკოპული ნაწილაკები უკვე აღმოჩენილია ადამიანის ორგანიზმშიც.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პერსპექტივიდან მნიშვნელოვანია სამი ძირითადი პრინციპი:
პირველი — ერთჯერადი პლასტმასის ბოთლების მრავალჯერადი გამოყენების თავიდან აცილება.
მეორე — პლასტმასის ბოთლების არ დატოვება მაღალ ტემპერატურაზე.
მესამე — უსაფრთხო ალტერნატივების გამოყენება, როგორიცაა მინა და უჟანგავი ფოლადი.
ინფორმირებული არჩევანი და პასუხისმგებლიანი მოხმარება შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი ნაბიჯი როგორც გარემოს დაცვისთვის, ისე ადამიანის ჯანმრთელობის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად.
წყაროები
- Geyer R, Jambeck JR, Law KL. Production, use, and fate of all plastics ever made. Science Advances. 2017;3(7):e1700782.
https://doi.org/10.1126/sciadv.1700782 - United Nations Environment Programme. Single-use plastics: roadmap for sustainability.
https://www.unep.org - Rochester JR. Bisphenol A and human health: a review of the literature. Reproductive Toxicology. 2013;42:132-155.
https://doi.org/10.1016/j.reprotox.2013.08.008 - Vandenberg LN, Hauser R, Marcus M, Olea N, Welshons WV. Human exposure to bisphenol A. Reproductive Toxicology. 2007;24(2):139-177.
https://doi.org/10.1016/j.reprotox.2007.07.010 - International Agency for Research on Cancer. Styrene monograph.
https://www.iarc.who.int - Swan SH. Environmental phthalate exposure in relation to reproductive outcomes. Environmental Research. 2008;108(2):177-184.
https://doi.org/10.1016/j.envres.2008.07.007 - Mason SA, Welch VG, Neratko J. Synthetic polymer contamination in bottled water. Frontiers in Chemistry. 2018;6:407.
https://doi.org/10.3389/fchem.2018.00407 - Leslie HA, et al. Discovery and quantification of plastic particle pollution in human blood. Environment International. 2022;163:107199.
https://doi.org/10.1016/j.envint.2022.107199
