ჭარბი შაქარი და ცხიმი — ბავშვების მეხსიერების და გონების ჩუმი მკვლელი.
ავტორი: პროფესორი გიორგი ფხაკაძე, საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის ხელმძღვანელი
sheniekimi.ge | ოფიციალური სამედიცინო საინფორმაციო პლატფორმა
შეიძლება ტკბილეულმა და ფასტფუდმა ახალგაზრდების გონება გააფუჭოს?
სიდნეის უნივერსიტეტის უახლესმა კვლევამ ფარდა ახადა არაერთხელ განმეორებულ ეჭვს: დიეტა, რომელიც მდიდარია შაქრითა და ცხიმით, მხოლოდ წონის მატებას კი არ იწვევს — არამედ აზიანებს მეხსიერებას და სივრცულ ორიენტაციას, განსაკუთრებით ახალგაზრდებში.
რა მოხდა რეალურად კვლევაში?
55 სტუდენტმა დეტალურად აღწერა, როგორ იკვებებოდნენ ბოლო 12 თვის განმავლობაში. შემდეგ მათ ჩაუტარდათ მეხსიერების და სივრცული ორიენტაციის ტესტები ვირტუალურ რეალობაში (VR), სადაც Oculus Rift-ის საშუალებით უნდა მოეძებნათ “დამალული საგანძური” ლანდშაფტის აღნიშვნების დახმარებით.
შედეგებმა აჩვენა:
სტუდენტები, რომლებიც ნაკლებად იღებდნენ ტკბილეულს და ცხიმიან პროდუქტებს, უკეთესად ახერხებდნენ საგანძურის ადგილმდებარეობის დამახსოვრებასა და სივრცულ ორიენტაციას.
რას გვიჩვენებს ეს?
ეს არა მხოლოდ პირველი კვლევაა ადამიანებში ამ ტიპის მტკიცებულებით — არამედ ის ადასტურებს ძველი ცდების შედეგებს ცხოველებზე, სადაც მაღალცხიმიანი და მაღალშაქრიანი დიეტა აუარესებდა მეხსიერებას.
საინტერესოა, რომ ეს ეფექტები იჩენს თავს ახალგაზრდებშიც — იმ ასაკში, როცა ტვინის მუშაობა უნდა იყოს პიკზე. ეს ნიშნავს, რომ ზიანი იწყება ადრე, გაცილებით ადრე ვიდრე ხვდებით.
არამარტო წონა – გონებრივი ფუნქციებიც ზიანდება:
•შაქარი ხელს უშლის ჰიპოკამპის — მეხსიერებისთვის საჭირო ტვინის ნაწილის — ნორმალურ ფუნქციონირებას.
•ცხიმიანი საკვები იწვევს ანთებით პროცესებს, რომლებიც აფერხებს სინაფსების — ნეირონებს შორის კავშირის — ფორმირებას.
•ამ კომბინაციამ შეიძლება გამოიწვიოს „გონებრივი ნისლი“, ყურადღების შემცირება და სწავლის უნარის დაქვეითება.
პროფესორ გიორგი ფხაკაძის კომენტარი:
„ჩვენი ტვინი მუშაობს იმ ენერგიაზე, რასაც საკვებიდან ვიღებთ. როცა ბავშვებს და ახალგაზრდებს ვასმევთ კოლას და ვაჭმევთ ჩიფსებს, არ ვანადგურებთ მხოლოდ მათ ღვიძლს და კუჭს — ვავნებთ ტვინსაც. ეს დაზიანება იწყება უხმოდ და ვლინდება განათლების, ქცევის და გადაწყვეტილებების მიღების დონეზე. დროა საზოგადოებამ აღიაროს, რომ კვება არის გონებრივი ჯანმრთელობის საფუძველი.“
რა გავაკეთოთ? – პრაქტიკული რეკომენდაციები
- ყოველდღიურად შეამცირეთ ტკბილეულის მიღება — განსაკუთრებით სუფთა შაქარი და გაზიანი სასმელები
- წაიკითხეთ პროდუქტების ეტიკეტი: მალულად ბევრი „ჯანმრთელი“ პროდუქტი შეიცავს დამალულ შაქარს
- შეამცირეთ ღამის “სნექინგი”
- ჩაანაცვლეთ ინდუსტრიული ცხიმები თხილეულით და ჯანსაღი ზეთებით
- და რაც მთავარია — მიაწოდეთ ახალგაზრდებს სანდო, შინაარსიანი ინფორმაცია კვების ზეგავლენაზე ტვინზე
დამატებითი ინფორმაცია კვლევის შესახებ:
კვლევა გამოქვეყნდა 2024 წელს სიდნეის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიის ფაკულტეტზე და მოყვანილია Journal of Cognitive Neuroscience-ში.
გადმოწერე აპლიკაცია “შენი ექიმი” – პირველი ქართული სამედიცინო პლატფორმა!
მიიღე სანდო და აქტუალური ინფორმაცია ჯანმრთელობის შესახებ – საქართველოდან და მთელი მსოფლიოდან.
Telegram არხი: https://t.me/SheniEkimi
შენი ექიმი – ცოდნა ჯანმრთელობისთვის.
პროფესორი გიორგი ფხაკაძე — დავით ტვილდიანის სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, დიპლომირებული მედიკოსი (MD), ჯანდაცვის მაგისტრი (MPH) და მედიცინის დოქტორი (PhD) — არის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის თავმჯდომარე და საერთაშორისო ჯანდაცვის აღიარებული ექსპერტი, რომელსაც აქვს 25 წელზე მეტი გამოცდილება როგორც საქართველოში, ისე საერთაშორისო დონეზე.
⸻
1. Beilharz JE, Maniam J, Morris MJ. Short-term exposure to a high-fat diet increases anxiety-like behaviour and reduces hippocampal neurogenesis in mice. Transl Psychiatry. 2016;6:e830.
Available from: https://www.nature.com/articles/tp2016128
მაღალცხიმიანმა დიეტამ მღრღნელებში გამოიწვია შფოთვა და ჰიპოკამპის ფუნქციის დაქვეითება.
2. Attuquayefio T, Kennedy DO, Smith MA, et al. A junk-food diet negatively affects hippocampal-dependent learning and memory in rats: the role of brain-derived neurotrophic factor. Nutr Neurosci. 2017;20(7):514-522.
Available from: https://doi.org/10.1080/1028415X.2016.1144843
კვლევაში დადასტურდა, რომ „ჯანკ-ფუდი“ ზიანს აყენებს მეხსიერებას და ამცირებს ტვინის ზრდის ფაქტორს (BDNF).
3. Stevenson RJ, Francis HM, Attuquayefio T, et al. Hippocampal-dependent appetitive control is impaired by experimental exposure to a Western-style diet. R Soc Open Sci. 2020;7(3):191338.
Available from: https://doi.org/10.1098/rsos.191338
ადამიანის კვლევა აჩვენებს, რომ დასავლური ტიპის დიეტა აქვეითებს ტვინის სტრუქტურებს, რომლებიც აკონტროლებენ შიმშილს და მეხსიერებას.
4. Baym CL, Khan NA, Monti JM, et al. Dietary lipids are differentially associated with hippocampal-dependent relational memory in prepubescent children. Am J Clin Nutr. 2014;99(5):1026-1032.
Available from: https://doi.org/10.3945/ajcn.113.079624
ბავშვებში დამტკიცდა, რომ ცხიმიანი დიეტა უარყოფითად მოქმედებს მეხსიერებაზე და სივრცით აზროვნებაზე.
5. Francis HM, Stevenson RJ. Higher reported saturated fat and refined sugar intake is associated with reduced hippocampal-dependent memory and sensitivity to interoceptive signals. Behav Neurosci. 2013;127(6):791–799.
Available from: https://doi.org/10.1037/a0033898
შაქრისა და გაჯერებული ცხიმების მაღალი მიღება პირდაპირ კავშირშია სუსტი მეხსიერებასთან ადამიანებში.
შობლებისთვის – 10 კითხვა და პასუხი მაღალშაქრიანი და მაღალცხიმიანი დიეტის შესახებ
1. მართლა შეუძლია შაქარმა და ცხიმიანმა საკვებმა ბავშვის გონება დააზიანოს?
იახ. ახალი კვლევები აჩვენებს, რომ ჭარბი შაქარი და ცხიმი უარყოფითად მოქმედებს ტვინის იმ უბნებზე, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან მეხსიერებაზე, სწავლაზე და ორიენტაციაზე.
⸻
2. მხოლოდ ჭარბი წონა რისკია, თუ ტვინიც ზიანდება?
ორივე. ჭარბი წონა — გრძელვადიან საფრთხეს წარმოადგენს, მაგრამ ტვინზე ზეგავლენა ხშირად იწყება ბევრად ადრე, სანამ ბავშვი “მსუქანი” გახდება. გონებრივი ფუნქცია ზიანდება უხმოდ და შეუმჩნევლად.
⸻
3. ტკბილეული და ჩიფსები კვირაში რამდენჯერმე უშავს რამეს?
ყველაფერი დოზაშია. თუმცა ყოველდღიური გამოყენება — თუნდაც მცირე რაოდენობით — დროთა განმავლობაში იწვევს ფუნქციურ ცვლილებებს ტვინის სტრუქტურაში. კვირაში 1–2-ჯერ “გაფუჭება” სჯობს ყოველდღიურ ჩვევად ქცევას.
⸻
4. როგორ მოქმედებს ეს ყველაფერი სწავლის უნარზე?
აღალი შაქარი აუარესებს ყურადღების შეკრების უნარს და ამცირებს ინფორმაციის დამახსოვრების სიჩქარეს. ბავშვებს უფრო უჭირთ სწავლა და საკითხის ლოგიკური გაანალიზება.
⸻
5. რატომ მოქმედებს ეს ახალგაზრდებზე ასე ძლიერად?
მოზარდების ტვინი აქტიურად ვითარდება და განსაკუთრებით მგრძნობიარეა კვებისადმი. სწორედ ახლა ყალიბდება კოგნიტიური ბაზა მთელი ცხოვრებისათვის.
⸻
6. ყველა ტკბილეული საშიშია? თაფლი ან ხილი?
არა. ბუნებრივი შაქარი, რომელიც გვხვდება ხილში ან თაფლში, არ იწვევს იმ ტიპის დაზიანებას, როგორც გადამუშავებული შაქარი (სოკოლადი, გაზიანი სასმელი, ტკბილი იოგურტი და სხვა). მთავარია ოდენობა და წყარო.
⸻
. ტვინის დაზიანება შეუქცევადია?
არა ყოველთვის. ჯანმრთელი კვება, ფიზიკური აქტივობა და სწორი ძილი შეიძლება გარკვეულწილად აღადგინოს კოგნიტიური ფუნქცია, განსაკუთრებით ბავშვებში. თუმცა, დროის დაკარგული პერიოდების კომპენსირება რთულია.
⸻
8. რა უნდა ჩავანაცვლოთ ტკბილეულით?
ოგურტი უშაქროდ, ხმელი ან ახალი ხილი, ბანანის პიურე, თხილეული, შვრიის ნაჭრები, ან ხილზე დაფუძნებული ენერგეტიკული ბურთულები (energy bites). ბავშვებისთვის შეგიძლიათ სახალისო ფორმებში მოამზადოთ.
⸻
9.როგორ დავარწმუნოთ ბავშვი, რომ შეამციროს ტკბილეულის მოხმარება?
უ დაუშლით – აუხსენით. აჩვენეთ საინტერესო ვიდეოები ტვინის ფუნქციებზე, დაუწესეთ სახალისო გამოწვევები, ჩართეთ კვების დაგეგმვაში და თავადაც იყავით მაგალითი.
⸻
10. არის თუ არა ეს დროებითი “მოდა” თუ რეალური სამეცნიერო დასკვნა?
ეს არ არის მოდა. უკვე ათზე მეტი მაღალი ხარისხის სამეცნიერო კვლევა ადასტურებს, რომ გადამუშავებული შაქარი და ცხიმი ბავშვებისა და ახალგაზრდების ტვინს რეალურად ვნებს. ეს არის ახალ სამეცნიერო კონსენსუსის ნაწილი.
გადმოწერე აპლიკაცია “შენი ექიმი” — პირველი ქართული სამედიცინო პლატფორმა, სადაც მშობლებს შეუძლიათ მიიღონ ყოველდღიური რჩევები ბავშვების კვებაზე, ტვინის განვითარებასა და ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე.
გადმოწერე აპლიკაცია „შენი ექიმი“ – პირველი ქართული სამედიცინო პლატფორმა!
მიიღე სანდო და აქტუალური ინფორმაცია ჯანმრთელობის შესახებ – საქართველოდან და მთელი მსოფლიოდან.
iPhone: https://apps.apple.com/fr/app/sheni/id6746877342?l=en-GB
Telegram არხი: https://t.me/SheniEkimi
შენი ექიმი – ცოდნა ჯანმრთელობისთვის.
