COVID-19-ის ვაქცინაციის შესახებ დეზინფორმაციისა და მცდარი ინფორმაციის საზოგადოებრივი და ეკონომიკური ზიანი
(ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტის ჯანმრთელობის უსაფრთხოების ცენტრის ანალიზის ოფიციალური ქართული თარგმანი)
პროფესორ გიორგი ფხაკაძის, საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის (PHIG) თავმჯდომარის
შესავალი
COVID-19-ის პანდემიამ მკაფიოდ დაგვანახა, რომ დეზინფორმაცია არ არის მხოლოდ აზრის გამოხატვის ან განსხვავებული შეხედულებების საკითხი — ეს არის რეალური საფრთხე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის, ადამიანების სიცოცხლისთვის და ქვეყნის ეკონომიკისთვის. ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტის ჯანმრთელობის უსაფრთხოების ცენტრის მიერ მომზადებული ეს ანალიზი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე სიღრმისეულ და მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ შეფასებას, რომელიც ცხადყოფს, თუ რა მასშტაბის ზიანს აყენებს ვაქცინაციის შესახებ მცდარი ინფორმაცია საზოგადოებას. დოკუმენტი პირდაპირ აჩვენებს, რომ დეზინფორმაციამ მილიონობით ადამიანი დააყენა ჯანმრთელობის რისკის წინაშე და ყოველდღიურად ასობით მილიონი დოლარის ეკონომიკური ზიანი გამოიწვია. საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი ამ თარგმანს აქვეყნებს იმ მიზნით, რომ პოლიტიკის შემქმნელებმა, ჯანდაცვის პროფესიონალებმა, მედიამ და საზოგადოებამ ერთობლივად გააცნობიერონ — დეზინფორმაციასთან ბრძოლა არის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვის განუყოფელი ნაწილი და არა არჩევითი აქტივობა.
პროფესორი გიორგი ფხაკაძე
MD, MPH, PhD
საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის (PHIG) თავმჯდომარე
COVID-19-ის ვაქცინაციის შესახებ მცდარი ინფორმაცია და დეზინფორმაცია
ყოველდღიურად 50–300 მილიონი დოლარის ზიანს იწვევს
ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტი
ბლუმბერგის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სკოლა
ჯანმრთელობის უსაფრთხოების ცენტრი
ავტორები
- რიჩარდ ბრანსი, PhD
- დივია ჰოსანგადი, MSPH
- მარკ ტროტოშო, MSPH
- ტარა კირკ სელი, PhD, MA
ქვემოთ გთავაზობთ სამივე გვერდის სრულ, უწყვეტ და სარკისებურ თარგმანს ინგლისურიდან ქართულად — ყოველგვარი შეკვეცის, გამოტოვების ან შინაარსობრივი ცვლილების გარეშე, მათ შორის სათაურები, ავტორები, ძირითადი ტექსტი და ლიტერატურის ჩამონათვალი (References).
COVID-19-ის ვაქცინაციის შესახებ მცდარი ინფორმაცია და დეზინფორმაცია
ყოველდღიურად 50–300 მილიონი დოლარის ზიანს იწვევს
ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტი
ბლუმბერგის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სკოლა
ჯანმრთელობის უსაფრთხოების ცენტრი
ავტორები
- რიჩარდ ბრანსი, PhD
- დივია ჰოსანგადი, MSPH
- მარკ ტროტოშო, MSPH
- ტარა კირკ სელი, PhD, MA
გვერდი 1
COVID-19-ის პანდემიამ ნათლად აჩვენა, რომ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ცრუ ან შეცდომაში შემყვანი ინფორმაცია შეიძლება უკიდურესად საზიანო აღმოჩნდეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კრიზისზე რეაგირებისთვის. ასეთი გზავნილები მოიცავს როგორც უნებლიედ გავრცელებულ არასწორ ინფორმაციას (მცდარ ინფორმაციას), ასევე განზრახ შექმნილ და გავრცელებულ ყალბ ან შეცდომაში შემყვან ინფორმაციას (დეზინფორმაციას). მცდარმა ინფორმაციამ და დეზინფორმაციამ ხელი შეუწყო სამედიცინო პროფესიონალებისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რეაგირების სისტემების მიმართ ნდობის შემცირებას, ცრუ სამედიცინო „მკურნალობების“ მიმართ რწმენის ზრდას, დაავადების გავრცელების შეზღუდვისკენ მიმართული საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ზომების პოლიტიზაციას და სიცოცხლის დაკარგვის ზრდას.
როგორც ქვეყანას, ამ ეტაპზე არ გვაქვს სანდო და ერთიანი მიდგომების სისტემა მცდარი ინფორმაციისა და დეზინფორმაციის მართვისთვის, ასევე არ გვაქვს ზუსტი მეთოდები მათი გავრცელებით გამოწვეული ხარჯების მონეტიზაციისთვის. ამ ხარჯებისთვის ზუსტი, მაღალი სანდოობის მქონე ფულადი ღირებულების მინიჭების მთავარი სირთულე არის დეტალური მონაცემების ნაკლებობა. ამ ხარვეზის ნაწილობრივ შესავსებად, ჩვენ შევიმუშავეთ კონსერვატიული საწყისი შეფასება ამ პრობლემის ერთი კონკრეტული ასპექტის შესახებ — მცდარი ინფორმაციის ან დეზინფორმაციის გავლენით მიღებული გადაწყვეტილების ეკონომიკური ღირებულება, როდესაც ადამიანი უარს ამბობს COVID-19-ის ვაქცინაციაზე.
კვლევები, რომლებიც პირდაპირ მიზეზობრივ კავშირს ამყარებს ნებაყოფლობით არავაქცინაციასა და მცდარ ინფორმაციასა და დეზინფორმაციას შორის, შეზღუდულია. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ არავაქცინაცია აუცილებლად არ არის გამოწვეული არც ერთით, მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს მნიშვნელოვანი კორელაცია დეზინფორმაციის რწმენასა და ვაქცინაციაზე უარს შორის. მრავალი სხვა ფაქტორი — მათ შორის ჯანდაცვაზე წვდომის ნაკლებობა, სამედიცინო სისტემის მიმართ წინასწარი უნდობლობა ან ახალი სამედიცინო ჩარევისადმი ინსტინქტური შიში — შეიძლება იწვევდეს არავაქცინაციას მცდარი ინფორმაციის ან დეზინფორმაციის გარეშეც. ამ ფაქტორების ჩართვისთვის საჭიროა დამატებითი კვლევები, თუმცა ამ ანალიზში გამოყენებული შეფასება ეფუძნება ვარაუდს, რომ აშშ-ში ნებაყოფლობითი არავაქცინაციის 5%-დან 30%-მდე გამოწვეულია მცდარი ინფორმაციითა და დეზინფორმაციით. ეს ეფუძნება ექსპერიმენტულ კვლევებს, რომლებმაც აჩვენა ვაქცინაციის განზრახვის 6 პროცენტული პუნქტით შემცირება მცდარი ინფორმაციის ზემოქმედების შედეგად, ასევე გრიპის ვაქცინაციის მიმღებთა რაოდენობის შედარებას COVID-19-ის ვაქცინაციის მიმღებთა რაოდენობასთან. არავაქცინირებული ადამიანების დაახლოებით 23% აცხადებს, რომ ჩვეულებრივ ყოველწლიურად იღებს გრიპის ვაქცინას. სიახლის შიშის გათვალისწინების შემთხვევაშიც კი, დასაშვებია, რომ ამ განსხვავების მნიშვნელოვანი ნაწილი სწორედ მცდარი ინფორმაციითა და დეზინფორმაციით არის განპირობებული. 2021 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, აშშ-ის ზრდასრული მოსახლეობის დაახლოებით 22%, ანუ 43 მილიონი ადამიანი, არ იყო აცრილი, რის საფუძველზეც ვაფასებთ, რომ 2–12 მილიონი ადამიანი არ არის აცრილი მცდარი ინფორმაციის ან დეზინფორმაციის გამო.
აშშ-ში 2–12 მილიონი ადამიანი არ არის აცრილი მცდარი ინფორმაციის ან დეზინფორმაციის გამო.
გვერდი 2
ჩვენი გამოთვლებით, ვაქცინების ფართო ხელმისაწვდომობის შემდეგ, აშშ-ში COVID-19-ის ნებაყოფლობითმა არავაქცინაციამ დღეში მინიმუმ 1 მილიარდი დოლარის ზიანი გამოიწვია. ეს შეფასება ეფუძნება ჰოსპიტალიზაციის ხარჯებს, სიცოცხლის დაკარგვის ეკონომიკურ ღირებულებას და COVID-19-თან დაკავშირებული გრძელვადიანი ავადობის ზიანს, რომლებიც გამოთვლილია აშშ-ის ჯანმრთელობისა და ადამიანური სერვისების დეპარტამენტის მიერ გამოყენებული რეგულატორული ზემოქმედების შეფასების სტანდარტული მეთოდოლოგიით. ჩვენი კონსერვატიული შეფასება არ ითვალისწინებს მომავალში გადაცემის შემცირებას და ასახავს შედარებით დაბალ გადაცემის დონეს 2021 წლის ივნისსა და ივლისში. დელტა ვარიანტის ტალღის პერიოდში არავაქცინაციით გამოწვეული ზიანი და დეზინფორმაციასთან დაკავშირებული ხარჯები მნიშვნელოვნად უფრო მაღალი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ დელტა ვარიანტით გამოწვეული შემთხვევების ზრდა შემცირდა, ზიანის ეს დონე (დაახლოებით 300 გარდაცვალება, 1 200 ჰოსპიტალიზაცია და დღეში 20 000 შემთხვევა ან მეტი) სავარაუდოდ კიდევ რამდენიმე თვე გაგრძელდება. მიუხედავად იმისა, რომ გაზომილი ზიანის დიდი ნაწილი გამოიხატება სიკვდილიანობისა და ავადობის მონეტიზებულ ღირებულებაში, დაახლოებით 60 მილიონი დოლარი დღეში წარმოადგენს პირდაპირ ფულად ან ფინანსურ ზიანს — ჯანდაცვის სისტემის ხარჯებსა და ეკონომიკურ დანაკარგებს სამუშაოს გაცდენის გამო. შეფასებებისა და წყაროების დეტალური აღწერა მოცემულია ჩვენს სამუშაო დოკუმენტში.
თუ ნებაყოფლობითი არავაქცინაციის საერთო ზიანი დღეში 1 მილიარდ დოლარს შეადგენს და ამ ზიანის 5%-დან 30%-მდე გამოწვეულია მცდარი ინფორმაციითა და დეზინფორმაციით, ეს ნიშნავს, რომ მცდარი ინფორმაცია და დეზინფორმაცია ყოველდღიურად იწვევს 50–300 მილიონი დოლარის ზიანს 2021 წლის მაისიდან მოყოლებული, როდესაც ვაქცინები აშშ-ის ზრდასრული მოსახლეობის უმრავლესობისთვის უფასოდ გახდა ხელმისაწვდომი. ეს კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს იმას, რომ დელტა ვარიანტის ტალღის პერიოდში ზიანი გაცილებით უფრო მაღალი იყო. თუ მცდარი ინფორმაციისა და დეზინფორმაციის გავრცელება გაგრძელდება, ამ დონის ზიანიც სავარაუდოდ გაგრძელდება.
შესაძლებელია, რომ COVID-19-ის საწინააღმდეგო ვაქცინაციის წინააღმდეგ მიმართული შეხედულებები და გადაწყვეტილებები, რომლებიც მცდარი ინფორმაციითა და დეზინფორმაციით არის განპირობებული, გამყარებულია და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ძალისხმევის შედეგად ძნელად შეიცვლება. თუმცა ყველას შეხედულებები საბოლოოდ ჩამოყალიბებული არ არის, რაც ნიშნავს, რომ მომავალში მცდარი ინფორმაციისა და დეზინფორმაციის შემცირებამ შეიძლება შეამციროს ნებაყოფლობითი არავაქცინაციის დონე.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ის ძალისხმევა, რომელიც მცდარ ინფორმაციასა და დეზინფორმაციას ეფექტიანად შეამცირებს ან გაანეიტრალებს და დაკავშირებულ არავაქცინაციას სულ მცირე 10%-ით შეამცირებს, პანდემიის გაგრძელების პერიოდში შეიძლება ღირდეს დღეში 5–30 მილიონი დოლარი, ანუ თვეში 150–900 მილიონი დოლარი.
მცდარი ინფორმაციისა და დეზინფორმაციის ეკონომიკური ტვირთის შემდგომი ანალიზი აუცილებელია შეფასებების დასაზუსტებლად და იმის უზრუნველსაყოფად, რომ ეს ხარჯები არ დარჩეს უხილავი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისა და პოლიტიკური ხელმძღვანელობისთვის. წინასწარ შეფასებებს განვაახლებთ ახალი მონაცემების მიღებისთანავე.
გვერდი 3
წყაროები:
1. ნეთერი დ. Axios–Ipsos-ის გამოკითხვა: მცდარი ინფორმაციის მქონე ადამიანები ნაკლებად არიან მიდრეკილნი ვაქცინაციისკენ. Axios. გამოქვეყნდა 1 აპრილი, 2021. ხელმისაწვდომია 14 ოქტომბერი, 2021.
2. ლოომბა ს, დე ფიგუერედო ა, პიანტკოვსკი ს, დე გრიფ კ, ლარსონი ჰ. COVID-19-ის ვაქცინაციის შესახებ მცდარი ინფორმაციის გავლენის გაზომვა ვაქცინაციის განზრახვაზე დიდ ბრიტანეთსა და აშშ-ში. Nature Human Behaviour. 2021;5:337–348.
3. აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები. COVID-19-ის ვაქცინაცია შეერთებულ შტატებში. მონაცემები 2021 წლის 13 ოქტომბრის მდგომარეობით.
4. სპარკსი გ, კირზინგერი ა, ბროუდი მ. KFF COVID-19 ვაქცინის მონიტორი: არავაქცინირებული მოსახლეობის პროფილი. KFF. გამოქვეყნდა 11 ივნისი, 2021.
5. აშშ-ის ჯანმრთელობისა და ადამიანური სერვისების დეპარტამენტი. რეგულატორული ზემოქმედების ანალიზის სახელმძღვანელო. ვაშინგტონი, 2016.
6. ბარტშ სმ, ვედლოკ პტ, ო’შეა კჯ და სხვ. სიცოცხლისა და ხარჯების გადარჩენა COVID-19-ის ვაქცინაციის გაფართოებითა და დაჩქარებით. Journal of Infectious Diseases. 2021;224(6):938–948.
7. ბრანს რ, ჰოსანგადი დ, ტროტოშო მ, სელი ტკ. COVID-19-ის მცდარი ინფორმაციის ღირებულება. 2021.
8. ფრიმენი დ, ლოე ბს, იუ ლ-მ და სხვ. ვაქცინაციის შესახებ წერილობითი ინფორმაციის სხვადასხვა ტიპის გავლენა COVID-19-ის ვაქცინაციისადმი ყოყმანზე დიდ ბრიტანეთში. Lancet Public Health. 2021;6(6):e416–e427.
