სოფელ დოღურაშში აღმოჩენილი ბრინჯაოს ხანის მეტალურგიული სახელოსნო საქართველოში ამ დრომდე აღმოჩენილთა შორის ყველაზე მასშტაბურად მიიჩნევა
ცაგერის მუნიციპალიტეტის სოფელ დოღურაშში არქეოლოგებმა დაახლოებით 3000 წლის წინანდელი მეტალურგიული სახელოსნო აღმოაჩინეს, რომელიც არსებული მონაცემებით საქართველოში, ხოლო მკვლევართა შეფასებით – კავკასიაშიც ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური მსგავსი ობიექტია. აღმოჩენა ბრინჯაოს ხანას, ძველი წელთაღრიცხვის XIII–IX საუკუნეებს მიეკუთვნება და მნიშვნელოვანი ცნობებს იძლევა კოლხური ტომების მეტალურგიული ცოდნის, ტექნოლოგიური შესაძლებლობებისა და ეკონომიკური საქმიანობის შესახებ. [1][2]
მოვლენების აღწერა
სოფელი დოღურაში ცაგერის მუნიციპალიტეტში, ცხენისწყლის ერთ-ერთი შენაკადის ხეობაში მდებარეობს. სწორედ აქ აღმოაჩინეს უძველესი მეტალურგიული კომპლექსი, სადაც ბრინჯაოს ხანაში სპილენძის მადანს ამუშავებდნენ და ლითონს ადნობდნენ.
მკვლევრების ინფორმაციით, სახელოსნოს ადგილმდებარეობა შემთხვევითი არ ყოფილა. ტერიტორიაზე ერთდროულად არსებობდა ყველა აუცილებელი ბუნებრივი რესურსი: სპილენძის მადნის შემცველი ქანები, თიხა ქურებისა და ტიგელების დასამზადებლად, ტყე ნახშირის მისაღებად, მდინარე წყლით უზრუნველყოფისთვის და შედარებით ბრტყელი სივრცე საწარმოო პროცესის ორგანიზებისთვის. [1]
გათხრების შედეგად აღმოჩენილია ქურების ფრაგმენტები, თიხის მილები, ტიგელები, ქვის იარაღები და დიდი რაოდენობით წიდა, რაც ადასტურებს, რომ ტერიტორიაზე მეტალურგიული საქმიანობა ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში მიმდინარეობდა.
არქეოლოგიური მასალის მიხედვით, სახელოსნო რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში ფუნქციონირებდა, რის შემდეგაც მისი საქმიანობა გაურკვეველი მიზეზით შეწყდა.
კონტექსტი და ფონი
ძველი წელთაღრიცხვის XIII საუკუნე ბრინჯაოს ხანის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ეტაპია. ამ პერიოდში სხვადასხვა დანიშნულების ნივთების უმეტესობა სპილენძისა და ბრინჯაოსგან მზადდებოდა. რკინა ჯერ კიდევ ფართოდ გავრცელებული არ იყო და მისი გამოყენება შეზღუდულ მასშტაბებს მოიცავდა.
სპილენძის მოპოვება და დამუშავება იმ დროისთვის მაღალ ტექნოლოგიურ ცოდნას მოითხოვდა. საჭირო იყო მადნის მოძიება, მისი პირველადი დამუშავება, მაღალი ტემპერატურის მიღწევა და ლითონის გამოყოფა.
საქართველოში უძველესი მეტალურგიის კვალი გასული საუკუნის შუა წლებში არაერთმა გეოლოგიურმა და არქეოლოგიურმა კვლევამ დაადასტურა. თუმცა დოღურაშის აღმოჩენა მნიშვნელოვნად გამოირჩევა როგორც მასშტაბით, ისე კომპლექსურობით, რადგან აქ ერთ სივრცეში აღმოჩნდა მეტალურგიული პროცესის თითქმის ყველა ძირითადი ელემენტი. [2]
სამუშაოების დაწყებამდე ადგილობრივ მოსახლეობას ტყეში მიმოფანტული უჩვეულო წიდები დიდი ხნის განმავლობაში ჰქონდა შემჩნეული. სწორედ მათი ინფორმაციის საფუძველზე დაიწყეს არქეოლოგებმა ტერიტორიის შესწავლა.
დღეს უკვე რამდენიმე ობიექტია იდენტიფიცირებული, რომლებიც პირობითად დოღურაში 1, დოღურაში 2, დოღურაში 3 და სხვა ნომრებით არის აღრიცხული. მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ მსგავსი სახელოსნოები შესაძლოა კიდევ არსებობდეს.
დეტალები და ფაქტები
დოღურაშის კვლევა 2016 წელს დაიწყო. მალევე გაირკვა, რომ აღმოჩენილი იყო განსაკუთრებული მნიშვნელობის არქეოლოგიური კომპლექსი.
ოქსფორდის უნივერსიტეტის მკვლევარმა ბრაიან გილმორმა რადიონახშირბადული ანალიზისა და სხვა კვლევების საფუძველზე სახელოსნო ძველი წელთაღრიცხვის XIII–IX საუკუნეებით დაათარიღა. ეს ნიშნავს, რომ მეტალურგიული საქმიანობა დაახლოებით ოთხიდან ხუთ საუკუნემდე გრძელდებოდა. [2]
გათხრებით გამოვლინდა:
- დაახლოებით 120 კვადრატული მეტრის ფართობის სახელოსნო „დოღურაში 1“;
- დაახლოებით 88 კვადრატული მეტრის ფართობის „დოღურაში 2“;
- ტონობით მეტალურგიული წიდა;
- ქურების ნაშთები;
- ტიგელების ფრაგმენტები;
- თიხის მილები;
- ქვის სამუშაო იარაღები.
ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორის, ნინო სულავას განცხადებით, გათხრებისას აღმოჩნდა 50–70 სანტიმეტრის დიამეტრის დიდი წიდები, რომლებიც სპეციალურად იყო დაწყობილი. ეს მიანიშნებს, რომ მათი ხელახალი გამოყენება იყო დაგეგმილი, თუმცა რატომ არ განხორციელდა ეს პროცესი, დღემდე უცნობია. [1]
ექსპედიციის ხელმძღვანელი ნანა რეზესიძე განმარტავს, რომ სპილენძის გადასადნობად დაახლოებით 1200 გრადუსი ტემპერატურაა საჭირო. ასეთი ტემპერატურის მისაღწევად გამოიყენებოდა ხის ნახშირი, რომელსაც ხელოსნები ადგილზე ამზადებდნენ.
მაკრობოტანიკურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ნახშირის დასამზადებლად ძირითადად გამოიყენებოდა:
- წაბლი;
- წიფელი;
- რცხილა;
- მურყანი.
მკვლევრების შეფასებით, იმ პერიოდის კლიმატი დღევანდელზე უფრო თბილი იყო, რის გამოც ტყე უფრო ინტენსიურად იყო განვითარებული.
წიდების მიკროსკოპულმა ანალიზმა საინტერესო გარემოებაც გამოავლინა. მათ ფორებში შემორჩენილი აღმოჩნდა გვიმრისა და სხვა თბილი კლიმატის მცენარეების მტვერი, რაც იმდროინდელი გარემოს რეკონსტრუქციის შესაძლებლობას იძლევა. [1]
გეოლოგ რუსუდან ჩაგელიშვილის განმარტებით, უძველესი მეტალურგები მხოლოდ მადნის მოპოვებით არ შემოიფარგლებოდნენ. ისინი იყენებდნენ კვარციან ქანებს, რომლებიც ლითონის გამოყოფის პროცესს ამარტივებდა, გოგირდის მოცილებასა და სპილენძისა და რკინის განცალკევებას უწყობდა ხელს.
არქეოლოგების ვარაუდით, დოღურაშში მიღებული სპილენძი შემდეგ ბარის მიმართულებით გადაჰქონდათ, სადაც უკვე სამჭედლოებში ამზადებდნენ სხვადასხვა დანიშნულების ნივთებს.
ერთ-ერთ ასეთ ადგილად მიიჩნევა სადეხვირო, სადაც აღმოჩენილია კოლხური პერიოდის ნასახლარი, სპილენძისა და ბრინჯაოს ზოდები, ყალიბები და მეტალურგიული წიდები.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
ბრინჯაოს ხანის მეტალურგიული ცენტრები მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში კარგად არის ცნობილი, თუმცა იშვიათად გვხვდება ისეთი კომპლექსები, სადაც წარმოების თითქმის ყველა ეტაპის კვალი ერთდროულად არის შემონახული.
არქეოლოგიური კვლევები ადასტურებს, რომ სამხრეთ კავკასია უძველესი მეტალურგიის განვითარების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან რეგიონს წარმოადგენდა. საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული მრავალრიცხოვანი მადნეული რესურსები ხელს უწყობდა ლითონთა წარმოების განვითარებას ჯერ კიდევ პრეისტორიულ ეპოქაში. [2][3]
დოღურაშის აღმოჩენა ამ საერთო სურათში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს, რადგან აქ წარმოდგენილია როგორც მადნის დამუშავების, ისე ლითონის დნობის ტექნოლოგიური ჯაჭვის თითქმის ყველა ელემენტი.
ნანა რეზესიძის შეფასებით, მსგავსი მასშტაბისა და მთლიანობის საწარმო დღემდე არც საქართველოში და არც კავკასიაში არ არის გათხრილი. სწორედ ამიტომ მკვლევრები დამატებითი კვლევების გაგრძელებას მნიშვნელოვნად მიიჩნევენ.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველო ბუნებრივი რესურსებით მდიდარი ქვეყანაა. გეოლოგიური მონაცემებით, ქვეყნის ტერიტორიაზე ცნობილია სპილენძის, დარიშხანის, ანთიმონიტისა და პოლიმეტალური მადნების 200-ზე მეტი საბადო და მათი ზედაპირული გამოსავლები. [3]
მრავალ ასეთ საბადოზე აღმოჩენილია კვალი, რომელიც ადასტურებს, რომ ისინი პრეისტორიულ ეპოქაშიც გამოიყენებოდა.
დოღურაშის აღმოჩენა მნიშვნელოვნად ავსებს საქართველოს უძველესი ისტორიის შესახებ არსებულ ცოდნას და კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ქვეყნის როლს ადრეული მეტალურგიის განვითარებაში.
კულტურული მემკვიდრეობის თვალსაზრისით, მსგავსი ძეგლები განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა როგორც სამეცნიერო კვლევებისთვის, ისე ისტორიული მემკვიდრეობის დაცვისა და პოპულარიზაციისთვის.
საქართველოში მიმდინარე არქეოლოგიური აღმოჩენების შესახებ სხვა მასალებიც ხელმისაწვდომია SheniAmbebi.ge-ზე: https://www.sheniambebi.ge
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
დოღურაშში აღმოჩენილი მეტალურგიული სახელოსნო წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან არქეოლოგიურ აღმოჩენას, რომელიც ბოლო წლებში საქართველოში განხორციელდა. კვლევები აჩვენებს, რომ ბრინჯაოს ხანის მოსახლეობას ჰქონდა როგორც ბუნებრივი რესურსების ეფექტიანი გამოყენების, ისე რთული მეტალურგიული პროცესების მართვის ცოდნა.
აღმოჩენილი ინფრასტრუქტურა, მრავალსაუკუნოვანი ფუნქციონირება, დიდი მოცულობის წიდა, ქურები, ტიგელები და სხვა მასალები მეცნიერებს საშუალებას აძლევს, უფრო დეტალურად აღადგინონ ძველი კოლხეთის ტექნოლოგიური და ეკონომიკური ისტორია.
მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ დოღურაშის მიმდებარე ტერიტორიაზე შესაძლოა კიდევ არაერთი მსგავსი ობიექტი იყოს შემორჩენილი, რის გამოც სამომავლო არქეოლოგიურ სამუშაოებს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება.
წყაროები
- საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებელი. სოფელ დოღურაშში აღმოჩენილი ბრინჯაოს ხანის მეტალურგიული სახელოსნო. ხელმისაწვდომია: https://1tv.ge
- University of Oxford. Archaeometallurgical research in the South Caucasus. ხელმისაწვდომია: https://www.arch.ox.ac.uk
- საქართველოს ეროვნული მუზეუმი. საქართველოს უძველესი მეტალურგია და არქეოლოგიური კვლევები. ხელმისაწვდომია: https://museum.ge
სოფელ დოღურაშთან აღმოჩენილი 3000 წლის წინანდელი მეტალურგიული სახელოსნო საქართველოში ყველაზე მასშტაბურია, აქამდე აღმოჩენილებს შორის.
ძვ.წ. მე-13 საუკუნე, ბრინჯაოს ხანა. ეს ის დროა, როცა ხმლით დაწყებული და ნემსით დამთავრებული ყველაფერი ან სპილენძისგან კეთდება ან ბრინჯაოსგან, რომლის მისაღებად ისევ სპილენძია საჭირო. რკინა თუ სადმე არის, ცოტაა და მისგან ბევრს ვერაფერს ამზადებენ.
ცხენისწყლის ერთ-ერთ შენაკადთან ხელოსნებს მადნის სადნობი აქვთ მოწყობილი. როცა გამოზაფხულდება, ადიან და მუშაობენ.
დოღურაში – ასე ჰქვია სოფელს, სადაც 3000-ზე მეტი წლის წინანდელი სახელოსნო აღმოაჩინეს. სოფელი ცაგერის მუნიციპალიტეტშია. მაშინ კი, როდესაც პირველად გამართეს სახელოსნო, აქ კოლხური ტომები ცხოვრობდნენ. რაც უნდა გასაკვირი იყოს, ბუნება არ შეცვლილა, მდინარე ისევ ჩამოედინება, იქაურობაც ისევ ტყითაა დაფარული, ხეებიც კი იგივე იზრდება. ეს ყველაფერი მხოლოდ ლამაზი პეიზაჟი არ არის, მეტალურგიისთვის აუცილებელი პირობაცაა.
სახელოსნოს გასამართად საჭირო იყო მადანი, ამ შემთხვევაში სპილენძის შემცველი ძარღვები; თიხა, რომლისგანაც ქურას და დიდ ქვაბებს – ტიგელებს – ამზადებდნენ; ტყე და წყალი. დოღურაშში ეს ყველაფერი დღემდე მოიპოვება. საჭიროა მოსწორებული ადგილიც: ქურებისთვის, ტიგელებისთვის, მადნის გადამუშავების შედეგად დარჩენილი წიდებისთვის, ადამიანის საცხოვრებლადაც. რამდენი კაცი მუშაობდა სახელოსნოში, არ ვიცით, ალბათ, ათობით. სავარაუდოდ, სეზონურ სამუშაოზე ოჯახებით ადიოდნენ და მცირე მეურნეობაც ჰქონდათ, რადგან კვლევებმა აჩვენეს, რომ იქ შინაური ცხოველებიც ჰყავდათ.
წიდებს ანალიზი რომ ჩაუტარეს, ისიც გაირკვა, რომ მის ფორებში შემორჩენილი იყო გვიმრისა და სხვა ისეთი მცენარეების მტვერი, რომლებსაც თბილი კლიმატი უყვართ. ანუ იმ დროს მთიან კოლხაში იმაზე მეტად თბილოდა, ვიდრე ახლა.
ძველ მეტალურგიულ სახელოსნოებზე ინფორმაცია საქართველოში ჯერ კიდევ 60-იან წლებში გამოჩნდა. ამაზე წერდნენ გეოლოგებიც და არქეოლოგებიც. ხალხიც ამბობდა, რომ ტყეში ხეტიალისას თუ ნაკვეთის დამუშავებისას, რაღაც უჩვეულოს პოულობენ. ხალხმა მიიყვანა არქეოლოგები დოღურაშის სახელოსნომდეც და დღემდე შემორჩენილი წიდები აჩვენა. თან რამდენიმე ძეგლი ერთდროულად აღმოაჩინეს, ამიტომ იქაურობა ახლა ასეა დანომრილი: დოღურაში 1, დოღურაში 2, დოღურაში 3… ეჭვობენ, რომ კიდევ იქნება.
„გეოლოგ გიორგი ბარკალაიას 1940 წლის რუკაზე, ამ ადგილიდან ცოტა მოშორებით რვა წერტილი აქვს მონიშნული. ოღონდ ჩვენ ვეღარ მივაგენით. მიწით და მცენარეებით არის დაფარული“, – ამბობს გეოლოგი რუსუდან ჩაგელიშვილი.
დოღურაშზე მუშაობა 2016 წელს დაიწყო. მალევე მიხვდნენ, რომ ძალიან მნიშვნელოვან ძეგლს გადააწყდნენ. ოქსფორდის უნივერსიტეტის მკვლევარმა ბრაიან გილმორმა აღმოჩენა ძველი წელთაღრიცხვის XIII-IX საუკუნეებით დაათარიღა. ანუ აქ სახელოსნოები 4-5 საუკუნის განმავლობაში არსებობდა. იცვლებოდა თაობები, უფროსები უმცროსებს ასწავლიდნენ, როგორ მოეძებნათ სპილენძი, როგორ მოეჭრათ ხეები მაშინდელი არც თუ ბასრი ხელსაწყოებით, დაემზადებინათ ნახშირი, და რაც მთავარია, მადანი გადაედნოთ.
შემდეგ სახელოსნოში მუშაობა წყდება, რატომ – არ ვიცით.
დოღურაში 1 დაახლოებით 120 კვ.მ არის, დოღურაში 2 – 88 კვ.მ. ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი ნინო სულავა, რომელიც ექსპედიციას ხელმძღვანელობდა, ამბობს, რომ გათხრებისას იპოვეს 50-70 სმ დიამეტრის მქონე წიდები, თანაც დასაწყობებული, ანუ საგანგებოდ შენახული იმისთვის, რომ კიდევ ერთხელ გამოეყენებინათ. რატომ არ გამოიყენეს, ამის გაგება ამდენი წლის შემდეგ ადვილი არ არის.
ექსპედიციის ამჟამინდელი ხელმძღვანელი არქეოლოგი ნანა რეზესიძე ჰყვება, რომ სპილენძს დაახლოებით 1200 გრადუსზე ადნობენ. ამ ტემპერატურაზე ქურის გაცხელებას ნახშირი სჭირდება. ნახშირს ხელოსნები თავად ამზადებდნენ. ამოთხრიდნენ ორმოს, შიგ ხის ნაჭრებს ჩაყრიდნენ, ცეცხლს წაუკიდებდნენ და რაღაც დროის შემდეგ წყალს ასხამდნენ. ნახშირის მაკრობოტანიკურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ლითონის გადასადნობად იყენებდნენ წაბლს, წიფელს, რცხილას და მურყანს. რადგანაც მაშინ კლიმატი უფრო თბილი იყო, ხეებიც მაღლები და დიდები იზრდებოდა. ეს მნიშვნელოვანია, ნახშირის დასამზადებლად ბლომად ტყე იყო საჭირო.
„ახლა ძნელია მადანი მოძებნო, მაგრამ მაშინ, ინტენსიურად რომ ჩეხდნენ ხეებს, მიწის ეროზია იწყებოდა, ფერდობები იშლებოდა და ახალი, მინერალიზებული უბნები გამოჩნდებოდა ხოლმე“, – ამბობს რუსუდან ჩაგელიშვილი.
დოღურაშში აღმოჩენილ სახელოსნოზე ქურები ქვებისგან და თიხისგან უნდა ყოფილიყო გაკეთებული. მილები თიხის ჰქონდა, ბოლოში ტყავის საბერვლით. ასევე შემორჩენილია ტიგელების ფრაგმენტები და ტონობით წიდა. ნანა რეზესიძე ვარაუდობს, რომ ლითონი მხოლოდ ადგილობრივი მოხმარებისთვის არ უნდოდათ და სხვა ქვეყნებშიც გაჰქონდათ.
რუსუდან ჩაგელიშვილი ჰყვება, რომ მაშინდელმა ხელოსნებმა არა მხოლოდ სპილენძის მოპოვება იცოდნენ, არამედ ხრიკებიც მისი გადასამუშავებლად. მადანს ამატებდნენ კვარციან ქანებს, რომელთა მეშვეობითაც ახერხებდნენ, მადნისთვის გოგირდი მოეშორებინათ, სპილენძი და რკინა გაეცალკევებინათ.
უშუალოდ სპილენძის ნივთებს ამზადებდნენ უკვე სამჭედლოებში, რომლებიც ბარში იყო, სავარაუდოდ, ცხენისწყლის მარცხენა ნაპირზე, სადეხვიროში, სადაც აღმოჩენილია ძვ.წ.-ის VIII-V საუკუნეების კოლხური ნასახლარი სპილენძ/ბრინჯაოს ზოდით, ყალიბით და წიდებით. სპილენძი სამჭედლოებამდე ურმებით ჩაჰქონდათ.
გეოლოგიური მონაცემებით, საქართველოში სპილენძის, დარიშხანის, ანთიმონიტის და პოლიმეტალური 200-ზე მეტი საბადო და მათი ზედაპირული გამოსავალია ცნობილი. თითქმის ყველა მთავარ საბადოზე ნაპოვნია კვალი იმისა, რომ აქ პრეისტორიულ ხანაში მადანს მოიპოვებდნენ და ამუშავებდნენ.
