საქართველოს პარლამენტში ფასების ფორმირების საკითხების შემსწავლელი დროებითი საგამოძიებო კომისიის მეშვიდე სამუშაო სხდომაზე საცალო სავაჭრო ქსელების წარმომადგენლებმა ბაზარზე მოქმედ საფასო პოლიტიკასა და ფასდაკლების მექანიზმებზე ისაუბრეს. სხდომაზე „ნიკორა ტრეიდის“ აღმასრულებელმა დირექტორმა თემურ ალექსანდრიამ განმარტა, რომ სოციალურად მნიშვნელოვან პროდუქტებზე საცალო ბიზნესი ხშირად მინიმალურ მარჟას აწესებს, ზოგიერთ შემთხვევაში კი პროდუქცია თვითღირებულებაზე დაბალ ფასადაც იყიდება. მისი თქმით, ასეთი მიდგომა მიზნად ისახავს მოქალაქეებისთვის ძირითადი საკვები პროდუქტების ხელმისაწვდომობის შენარჩუნებას, მაშინ როდესაც სხვა კატეგორიებში ფასდაკლებები განსხვავებული ეკონომიკური გათვლებით განისაზღვრება.
მოვლენების აღწერა
საქართველოს პარლამენტში მოქმედი დროებითი საგამოძიებო კომისია, რომელიც ქვეყანაში სამომხმარებლო პროდუქციის ფასების ფორმირების საკითხებს სწავლობს, მეშვიდე სამუშაო სხდომაზე მსხვილი საცალო სავაჭრო ქსელების წარმომადგენლებს შეხვდა. შეხვედრის მიზანი იყო საცალო ბაზრის სტრუქტურის, ფასების განსაზღვრის პროცესისა და სავაჭრო ქსელების საოპერაციო პრაქტიკის განხილვა.
სხდომაზე სიტყვით გამოვიდა „ნიკორა ტრეიდის“ აღმასრულებელი დირექტორი თემურ ალექსანდრია, რომელმაც ყურადღება გაამახვილა იმ ეკონომიკურ მექანიზმებზე, რომლებსაც საცალო ქსელები პროდუქციის ფასების განსაზღვრისას იყენებენ.
მისი განცხადებით, ყოველდღიური მოხმარების ზოგიერთი პროდუქტი, რომელიც მოსახლეობის დიდი ნაწილისთვის აუცილებელ კატეგორიად მიიჩნევა, ხშირად მინიმალური მარჟით იყიდება. ალექსანდრიამ განმარტა, რომ ასეთ შემთხვევაში ბიზნესისთვის მთავარი მიზანი არის პროდუქციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა.
მისივე თქმით, გარკვეულ სიტუაციებში შესაძლოა პროდუქცია თვითღირებულებაზე დაბალ ფასადაც გაიყიდოს, რათა მოქალაქეებს ჰქონდეთ შესაძლებლობა შეიძინონ აუცილებელი საკვები პროდუქტები შედარებით ხელმისაწვდომ ფასად.
სხდომაზე ასევე განიხილეს ფასდაკლების პოლიტიკა და ის ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენს სავაჭრო აქციების დაგეგმვაზე.
კონტექსტი და ფონი
საქართველოში სამომხმარებლო პროდუქციის ფასები ბოლო წლებში აქტიურად განიხილება როგორც ეკონომიკურ, ისე საზოგადოებრივ სივრცეში. ფასების ზრდის ტენდენციამ და ინფლაციის გავლენამ განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა იმაზე, თუ როგორ ნაწილდება ხარჯები და მოგება მიწოდების ჯაჭვის სხვადასხვა ეტაპზე.
პროდუქციის საბოლოო ფასი, როგორც წესი, რამდენიმე კომპონენტისგან შედგება. მასში შედის წარმოების ხარჯები, ტრანსპორტირება, იმპორტი, დისტრიბუცია და საცალო ვაჭრობის მარჟა. სწორედ ამ კომპონენტების ურთიერთქმედება განსაზღვრავს პროდუქციის ფასს მაღაზიაში.
სწორედ ამ საკითხების შესწავლის მიზნით შეიქმნა პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისია, რომელიც ცდილობს გაარკვიოს, რა ფაქტორები განსაზღვრავს ფასების დინამიკას საქართველოში.
კომისიის მუშაობა რამდენიმე ეტაპად მიმდინარეობს. პირველ ეტაპზე მოისმინეს სხვადასხვა პროდუქციის მწარმოებლებისა და იმპორტიორების პოზიციები. შემდეგ ეტაპზე კი ყურადღება საცალო სავაჭრო ქსელების საქმიანობასა და საფასო პოლიტიკაზე გადაიტანეს.
ამ პროცესის მიზანია ბაზრის სტრუქტურის უფრო ღრმა ანალიზი და იმ ეკონომიკური მექანიზმების შესწავლა, რომლებიც გავლენას ახდენს მომხმარებლისთვის ხელმისაწვდომ ფასებზე.
დეტალები და ფაქტები
თემურ ალექსანდრიას განცხადებით, საცალო სავაჭრო ქსელებში ფასდაკლების პოლიტიკა პროდუქციის კატეგორიის მიხედვით მნიშვნელოვნად განსხვავდება.
მისი განმარტებით, სოციალურად მნიშვნელოვანი პროდუქციის ჯგუფი ხშირად იყიდება მინიმალური მარჟით. ზოგ შემთხვევაში კი ასეთი პროდუქტი შეიძლება თვითღირებულებაზე დაბალ ფასადაც იყოს შეთავაზებული.
როგორც მან აღნიშნა, მაგალითად შეიძლება დასახელდეს მცენარეული ზეთი, რომელიც ხშირად წარმოადგენს ყოველდღიური მოხმარების აუცილებელ პროდუქტს.
ალექსანდრიას თქმით, ასეთი გადაწყვეტილებები მიზნად ისახავს მოსახლეობისთვის მაქსიმალური წვდომის უზრუნველყოფას პირველადი საჭიროების პროდუქტებზე.
მისივე განცხადებით, სხვადასხვა პროდუქტის კატეგორიაში ფასდაკლების წილი განსხვავებულია. არსებობს კატეგორიები, სადაც პროდუქციის დიდი ნაწილი აქციების ფარგლებში იყიდება, ხოლო სხვა კატეგორიებში ფასდაკლებების მიმართ მოთხოვნა შედარებით დაბალია.
მისი განმარტებით, საცალო ქსელები ფასდაკლებებს მხოლოდ პროდუქციის ვადის ამოწურვასთან არ აკავშირებენ.
„ფასდაკლება პირველ რიგში არის მომხმარებლისთვის მიმზიდველობის ფაქტორის შექმნა. ის ყოველთვის არ არის დაკავშირებული პროდუქციის ვადასთან. გარკვეულ შემთხვევაში მას სოციალური დატვირთვაც აქვს“, – აღნიშნა თემურ ალექსანდრიამ.
მისი თქმით, საცალო ქსელებში ფასდაკლების კამპანიები ხშირად ისე იგეგმება, რომ მომხმარებელს ჰქონდეს შესაძლებლობა თვის განმავლობაში ძირითადი საკვები პროდუქტების ერთგვარი კალათა შედარებით ხელმისაწვდომ ფასად შეიძინოს.
ალექსანდრიას განმარტებით, ასეთი აქციების დაგეგმვისას ჯგუფდება სხვადასხვა საკვები კატეგორია, მაგალითად ცილები, ცხიმები და სხვა ძირითადი საკვები პროდუქტები, რათა მომხმარებლისთვის შეთავაზება უფრო მრავალფეროვანი იყოს.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
საერთაშორისო პრაქტიკაში საცალო სავაჭრო ქსელებში ფასდაკლების პოლიტიკა ფართოდ გავრცელებული ეკონომიკური ინსტრუმენტია. იგი გამოიყენება როგორც მომხმარებლის მოზიდვისთვის, ასევე ბაზარზე კონკურენციის გასაძლიერებლად.
ევროკავშირის ქვეყნებში საცალო ქსელები ხშირად იყენებენ ე.წ. აქციების სტრატეგიას, რომლის მიზანია კონკრეტული პროდუქციის დროებითი გაიაფება მომხმარებლის მოთხოვნის გასაზრდელად [1].
ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის კვლევების მიხედვით, საცალო ბაზრებზე ფასდაკლებები ხშირად გამოიყენება არა მხოლოდ გაყიდვების გაზრდის მიზნით, არამედ მომხმარებლისთვის ძირითადი პროდუქტების ხელმისაწვდომობის შესანარჩუნებლად, განსაკუთრებით ეკონომიკური გამოწვევების პერიოდში [2].
საერთაშორისო გამოცდილება ასევე აჩვენებს, რომ ზოგიერთი საცალო ქსელი იყენებს „მიზიდვის პროდუქტის“ სტრატეგიას, როდესაც გარკვეული პროდუქტები დაბალი მარჟით ან ზარალითაც იყიდება. ამ მიდგომის მიზანია მომხმარებლის მაღაზიაში მოზიდვა, რის შედეგადაც იგი სხვა პროდუქციასაც შეიძენს.
ასეთი პრაქტიკა განსაკუთრებით გავრცელებულია დიდ საცალო ქსელებში ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოს საცალო ვაჭრობის ბაზარი ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად განვითარდა და მასში წარმოდგენილია როგორც ადგილობრივი, ისე საერთაშორისო ქსელები.
მიუხედავად ამისა, ეკონომისტები აღნიშნავენ, რომ ბაზარი ჯერ კიდევ განვითარების ეტაპზეა და ფასების ფორმირების სტრუქტურა ზოგჯერ განსხვავდება იმ მოდელებისგან, რომლებიც განვითარებულ ეკონომიკებში მოქმედებს.
პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის მუშაობა სწორედ ამ საკითხების უკეთ შესწავლას ემსახურება. კომისიამ უკვე გამართა რამდენიმე შეხვედრა სხვადასხვა სექტორის წარმომადგენლებთან.
მანამდე ჩატარებულ სხდომებზე კომისიის წევრებმა მოისმინეს კვერცხის, რძის, ხორცპროდუქტების, ხილ-ბოსტნეულის, პურ-პროდუქტებისა და სხვა პირველადი მოხმარების პროდუქციის მწარმოებლებისა და იმპორტიორების პოზიციები.
შემდეგ ეტაპზე კომისიის ყურადღება საცალო სავაჭრო ქსელებზე გადავიდა, რომლებიც მიწოდების ჯაჭვის ბოლო რგოლს წარმოადგენენ და პირდაპირ ურთიერთობენ მომხმარებელთან.
კომისიის გადაწყვეტილებით, ფასების ფორმირების სტრუქტურის შესასწავლად დაგეგმილია საერთაშორისო ტენდერის გამოცხადება, რომლის შედეგად უცხოური საკონსულტაციო კომპანია შეისწავლის საქართველოს ბაზარს.
ეკონომიკური საკითხების შესახებ დამატებითი ანალიზი და მიმდინარე მოვლენების მიმოხილვა პერიოდულად ქვეყნდება საინფორმაციო პლატფორმაზეც — https://www.sheniambebi.ge, სადაც განიხილება ეკონომიკური პოლიტიკისა და ბაზრის განვითარების სხვადასხვა ასპექტი.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
პარლამენტში მიმდინარე განხილვები აჩვენებს, რომ სამომხმარებლო პროდუქციის ფასების ფორმირება მრავალფაქტორიანი პროცესია, რომელიც მოიცავს როგორც წარმოების ხარჯებს, ისე დისტრიბუციისა და საცალო ვაჭრობის ეტაპებს.
საცალო სავაჭრო ქსელების წარმომადგენლების განცხადებით, ზოგიერთ შემთხვევაში კომპანიები სოციალურად მნიშვნელოვან პროდუქტებზე მინიმალურ მარჟას იყენებენ, ხოლო გარკვეულ კატეგორიებში ფასდაკლებები ეკონომიკური და სოციალური ფაქტორების კომბინაციით განისაზღვრება.
პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის მუშაობა მიზნად ისახავს სწორედ ამ მექანიზმების დეტალურ შესწავლას და იმ ფაქტორების იდენტიფიცირებას, რომლებიც გავლენას ახდენს პროდუქციის საბოლოო ფასზე.
კომისიის საქმიანობა, რომელიც სავარაუდოდ აპრილის ბოლომდე გაგრძელდება, შესაძლოა გახდეს საფუძველი უფრო ფართო ანალიზისა იმ ეკონომიკური პროცესების შესახებ, რომლებიც საქართველოში სამომხმარებლო ბაზარზე მოქმედებს.
წყაროები
- European Commission. Retail market and pricing practices in the EU.
https://single-market-economy.ec.europa.eu/sectors/retail_en - OECD. Competition and pricing strategies in retail markets.
https://www.oecd.org/competition/retail-pricing-strategies.htm
