საქართველოს პარლამენტში გამართულ დროებითი საგამოძიებო კომისიის სხდომაზე, რომელიც სამომხმარებლო პროდუქციაზე ფასების ფორმირების საკითხებს სწავლობს, საცალო ვაჭრობის ქსელის „კარფურის“ გენერალურმა დირექტორმა დავით ქარქაშაძემ განაცხადა, რომ კომპანიაში პროდუქციის ფასების ოპტიმიზაციის ერთ-ერთ მთავარ ინსტრუმენტად საოპერაციო ხარჯების შემცირება და პროცესების ავტომატიზაცია განიხილება. მისი თქმით, ბიზნესისთვის ადამიანური რესურსის მოზიდვა სულ უფრო რთულდება, რის გამოც კომპანია ცდილობს მაქსიმალურად შეამციროს თანამშრომელთა მონაწილეობა იმ პროცესებში, სადაც ტექნოლოგიური გადაწყვეტილებები შესაძლებელია. ეს მიდგომა, კომპანიის შეფასებით, საბოლოოდ პროდუქციის თაროზე განთავსებულ ფასზეც აისახება და მის შემცირებას უწყობს ხელს.
მოვლენების აღწერა
საქართველოს პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის სხდომაზე, რომელიც ქვეყანაში სამომხმარებლო პროდუქციის ფასების ფორმირებასა და ბაზარზე არსებულ მარჟებს სწავლობს, საცალო ვაჭრობის ქსელ „კარფურის“ ხელმძღვანელმა დავით ქარქაშაძემ წარმოადგინა კომპანიის ხედვა იმის შესახებ, თუ რა მექანიზმებით შეიძლება შემცირდეს პროდუქციის საბოლოო ფასი მომხმარებლისთვის.
მისი განმარტებით, ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება საოპერაციო ხარჯების შემცირებაა. ამ მიზნით კომპანია აქტიურად ცდილობს სხვადასხვა პროცესის ავტომატიზაციას და ისეთი გადაწყვეტილებების დანერგვას, რომლებიც თანამშრომელთა უშუალო ჩართულობას ამცირებს.
ქარქაშაძის განცხადებით, თანამედროვე საცალო ვაჭრობის სექტორში ადამიანური რესურსის მობილიზება ერთ-ერთი ყველაზე რთული გამოწვევაა. სწორედ ამიტომ კომპანია ცდილობს ისეთი მოდელის ჩამოყალიბებას, სადაც ტექნოლოგიური პროცესები მაქსიმალურად ჩაანაცვლებს იმ სამუშაოებს, რომლებიც ადრე თანამშრომლების მონაწილეობას საჭიროებდა.
მისი თქმით, ამ მიმართულებით მაღაზიებში ინტენსიურად ვითარდება თვითმომსახურების სისტემები. ასევე იზრდება წინასწარ დაფასოებული პროდუქციის წილი, რაც ამცირებს პროცესებში ადამიანის ჩართულობის საჭიროებას.
კომპანიის წარმომადგენლის განცხადებით, ასეთი მიდგომა საბოლოოდ მიზნად ისახავს პროდუქციის თაროზე განთავსებული ფასის ოპტიმიზაციას და მომხმარებლისთვის შედარებით დაბალი ფასის უზრუნველყოფას.
კონტექსტი და ფონი
სამომხმარებლო პროდუქციის ფასები ბოლო წლებში საქართველოში აქტიური განხილვის საგანია. ინფლაციის ზრდამ, ლოგისტიკური ხარჯების მატებამ და გლობალურმა ეკონომიკურმა პროცესებმა გავლენა მოახდინა როგორც პროდუქციის თვითღირებულებაზე, ისე საცალო ფასებზე.
საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებით, ბოლო წლებში განსაკუთრებით გაიზარდა ყოველდღიური მოხმარების პროდუქციის ფასები, რაც საზოგადოების ფართო ინტერესს იწვევს და პოლიტიკურ თუ ეკონომიკურ დისკუსიებში მნიშვნელოვან თემად რჩება [1].
ამ ფონზე საქართველოს პარლამენტში შეიქმნა დროებითი საგამოძიებო კომისია, რომლის მიზანია შეისწავლოს ფასების ფორმირების პროცესი და დაადგინოს, რა ფაქტორები განსაზღვრავს პროდუქციის საბოლოო ღირებულებას მომხმარებლისთვის.
კომისიის მუშაობა მოიცავს როგორც დისტრიბუციისა და საცალო ვაჭრობის სექტორის წარმომადგენლების მოსმენას, ასევე ეკონომიკური ექსპერტებისა და რეგულირების სფეროში მოქმედი ინსტიტუტების შეფასებებს.
საცალო ვაჭრობის სექტორი, რომელსაც ხშირად რიტეილ ბაზარსაც უწოდებენ, წარმოადგენს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან რგოლს პროდუქციის მიწოდების ჯაჭვში. სწორედ ამ ეტაპზე განისაზღვრება პროდუქციის საბოლოო ფასი, რომელსაც მომხმარებელი მაღაზიაში იხდის.
ამ პროცესში მონაწილეობენ რამდენიმე ძირითადი მოთამაშე: მწარმოებლები, დისტრიბუტორები და საცალო ქსელები. თითოეული მათგანი საკუთარი მარჟის ფარგლებში მუშაობს, რაც საბოლოოდ პროდუქციის ფასის სტრუქტურას განსაზღვრავს.
დეტალები და ფაქტები
პარლამენტის კომისიის სხდომაზე საუბრისას დავით ქარქაშაძემ ყურადღება გაამახვილა ღირებულებათა ჯაჭვში მოგების განაწილების საკითხზეც.
მისი თქმით, საქართველოში საცალო ვაჭრობის სექტორის მოგებიანობა შედარებით დაბალია იმ ხარჯებთან და რისკებთან შედარებით, რომლებიც ქსელურ მარკეტებს აქვთ.
ქარქაშაძის განცხადებით, ამჟამად დისტრიბუტორების მარჟა დაახლოებით 8 პროცენტს შეადგენს, მაშინ როდესაც საცალო ქსელების მარჟა დაახლოებით ორჯერ ნაკლებია.
კომპანიის მონაცემებით, „კარფურის“ შემთხვევაში ნეტო მოგება (NOPAT) დაახლოებით 0.3 პროცენტია.
მისი შეფასებით, ეს მაჩვენებელი ეკონომიკურად ჯანმრთელ მოდელს არ წარმოადგენს.
ქარქაშაძემ განმარტა, რომ განვითარებული ქვეყნების მოდელის მიხედვით, დისტრიბუტორის წილი მოგებაში შედარებით მცირე უნდა იყოს, რადგან იგი მხოლოდ შუალედური რგოლია მიწოდების ჯაჭვში.
მისი თქმით, კლასიკური მოდელის მიხედვით დისტრიბუტორის მოგება დაახლოებით 5 პროცენტს შეადგენს, ხოლო საცალო ქსელების წილი დაახლოებით 45 პროცენტია.
საქართველოში არსებული მოდელი, მისი შეფასებით, მნიშვნელოვნად განსხვავდება ამ სტრუქტურისგან, თუმცა, როგორც მან აღნიშნა, ბაზარი ამ მიმართულებით თანდათან ვითარდება და შესაძლოა მომავალში უფრო ახლოს მივიდეს საერთაშორისო პრაქტიკასთან.
ქარქაშაძის განცხადებით, სწორედ ამგვარი სტრუქტურული განსხვავებები ქმნის დამატებით გამოწვევებს საცალო ქსელებისთვის და ზღუდავს მათ შესაძლებლობას, უფრო აქტიურად შეამცირონ ფასები.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
საცალო ვაჭრობის სექტორში ავტომატიზაცია ბოლო წლებში ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ტენდენციად იქცა მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში.
ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკასა და აზიის განვითარებულ ეკონომიკებში დიდი საცალო ქსელები აქტიურად იყენებენ თვითმომსახურების სალაროებს, ავტომატურ სასაწყობო სისტემებს და ციფრულ ტექნოლოგიებს, რომლებიც ამცირებს ადამიანური რესურსის საჭიროებას [2].
საერთაშორისო კვლევების მიხედვით, ტექნოლოგიური ავტომატიზაცია საშუალებას აძლევს კომპანიებს შეამცირონ საოპერაციო ხარჯები, გაზარდონ ეფექტიანობა და ნაწილობრივ დააბალანსონ ინფლაციის ზეწოლა საბოლოო ფასებზე [3].
ევროკავშირის რამდენიმე ქვეყანაში საცალო ქსელებში თვითმომსახურების სალაროების წილი ბოლო ათწლეულში მნიშვნელოვნად გაიზარდა. მაგალითად, დიდი ბრიტანეთისა და გერმანიის სუპერმარკეტებში მსგავსი სისტემები უკვე ყოველდღიური პრაქტიკის ნაწილია.
ასევე ფართოდ გამოიყენება წინასწარ დაფასოებული პროდუქციის გაყიდვა, რაც ამცირებს მომსახურების ხარჯებს და ამარტივებს ლოგისტიკურ პროცესებს.
თუმცა საერთაშორისო ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ ავტომატიზაცია ყოველთვის არ იწვევს ფასების პირდაპირ შემცირებას. ხშირ შემთხვევაში იგი კომპანიებს საშუალებას აძლევს შეინარჩუნონ სტაბილური ფასები მაშინ, როდესაც წარმოებისა და ტრანსპორტირების ხარჯები იზრდება.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოს საცალო ვაჭრობის ბაზარი შედარებით მცირეა, თუმცა ბოლო წლებში სწრაფად განვითარდა. ბაზარზე წარმოდგენილია როგორც ადგილობრივი, ისე საერთაშორისო ქსელები, რომლებიც მომხმარებლისთვის კონკურენტულ გარემოს ქმნიან.
ამავე დროს, ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ ბაზრის სტრუქტურა ჯერ კიდევ განვითარების ეტაპზეა და მიწოდების ჯაჭვში მარჟების განაწილება ხშირად განსხვავდება საერთაშორისო პრაქტიკისგან.
ფასების ფორმირების საკითხი განსაკუთრებით აქტუალური გახდა მას შემდეგ, რაც ქვეყანაში რამდენიმე პროდუქტის კატეგორიაში ფასების ზრდა დაფიქსირდა.
სწორედ ამიტომ პარლამენტში შექმნილმა დროებითმა საგამოძიებო კომისიამ დაიწყო ბაზრის სტრუქტურისა და ფასების ფორმირების პროცესის დეტალური შესწავლა.
ამ პროცესში განიხილება როგორც საცალო ქსელების, ისე დისტრიბუტორებისა და მწარმოებლების როლი.
ეკონომიკური საკითხების შესახებ დამატებითი მასალები და ანალიზი ხშირად ქვეყნდება ქართულ საინფორმაციო სივრცეშიც, მათ შორის პლატფორმაზე https://www.sheniambebi.ge, სადაც პერიოდულად ქვეყნდება ბაზრისა და ეკონომიკის თემებზე მიმდინარე პროცესების მიმოხილვა.
ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ საქართველოს ბაზარზე ავტომატიზაციისა და ციფრული ტექნოლოგიების დანერგვა ჯერ კიდევ განვითარების ეტაპზეა, თუმცა მსგავსი ინიციატივები შესაძლოა მომავალში უფრო ფართოდ გავრცელდეს.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
საქართველოს პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის განხილვებმა კიდევ ერთხელ გააჩინა დისკუსია იმაზე, თუ როგორ ნაწილდება მოგება სამომხმარებლო პროდუქციის მიწოდების ჯაჭვში და რა გავლენას ახდენს ეს საბოლოო ფასებზე.
საცალო ვაჭრობის სექტორის წარმომადგენლების განცხადებით, ერთ-ერთი გზა ფასების ოპტიმიზაციისთვის არის საოპერაციო ხარჯების შემცირება და ტექნოლოგიური ავტომატიზაციის ზრდა.
„კარფურის“ ხელმძღვანელის შეფასებით, საქართველოში მარჟების განაწილება მნიშვნელოვნად განსხვავდება იმ მოდელისგან, რომელიც განვითარებულ ეკონომიკებში მოქმედებს, სადაც საცალო ქსელებს უფრო დიდი წილი აქვთ.
პარლამენტის კომისიის მუშაობა მიზნად ისახავს სწორედ ამ საკითხების დეტალურ შესწავლას და იმ ფაქტორების იდენტიფიცირებას, რომლებიც განსაზღვრავს სამომხმარებლო პროდუქციის ფასებს.
მომდევნო ეტაპებზე სავარაუდოა, რომ განხილვები გაგრძელდება სხვა ბაზრის მოთამაშეებთანაც, რაც დამატებით ინფორმაციას მიაწვდის როგორც პოლიტიკის შემმუშავებლებს, ისე საზოგადოებას ბაზრის სტრუქტურისა და ფასების ფორმირების შესახებ.
წყაროები
- საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. სამომხმარებლო ფასების ინდექსი.
https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/39/samomkhmareblo-phasebis-indeksi - OECD. Retail digitalisation and automation trends.
https://www.oecd.org/industry/retail-digitalisation - European Commission. Digital transformation in retail sector.
https://single-market-economy.ec.europa.eu/sectors/retail_en
