პასიური მოწევა მსოფლიოს 2,7 მილიარდ ადამიანს ეხება — 2023 წელს მას 1,66 მილიონ სიკვდილთან აკავშირებენ

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

პასიური მოწევა მხოლოდ იმ ადამიანების პრობლემა არ არის, რომლებიც მწეველთან ერთ სივრცეში შემთხვევით აღმოჩნდებიან. ახალი გლობალური ანალიზი აჩვენებს, რომ თამბაქოს კვამლის ზემოქმედება კვლავ ფართომასშტაბიანი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემაა: 2023 წელს მსოფლიოში დაახლოებით 2,71 მილიარდი ადამიანი იყო პასიური მოწევის ზემოქმედების ქვეშ, მათ შორის 767 მილიონი ბავშვი 0–14 წლის ასაკში. იმავე წელს ამ რისკ-ფაქტორს დაახლოებით 1,66 მილიონი სიკვდილი და 44,8 მილიონი ჯანმრთელი ცხოვრების წლის დაკარგვა უკავშირდებოდა. (euronews)

მონაცემები წარმოდგენილია Global Burden of Disease 2023-ის ანალიზში, რომელიც გამოქვეყნდა The Lancet Public Health-ში და 1990–2023 წლებში 204 ქვეყანასა და ტერიტორიაზე პასიური მოწევის გავრცელებასა და მასთან დაკავშირებულ დაავადებათა ტვირთს აფასებს. (euronews)

კვლევის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გზავნილი ისაა, რომ პრობლემის მასშტაბი მხოლოდ მოწევის გავრცელებით არ განისაზღვრება. მიუხედავად იმისა, რომ მოსახლეობის წილი, რომელიც პასიურ მოწევას ექვემდებარება, ბოლო ათწლეულებში შემცირდა, მოსახლეობის ზრდის გამო ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ადამიანების აბსოლუტური რაოდენობა გლობალურად კვლავ ძალიან მაღალია. (EL PAÍS English)

რას აჩვენებს ახალი გლობალური კვლევა

კვლევამ პასიური მოწევის გავრცელება და ჯანმრთელობაზე გავლენა 204 ქვეყანაში და ტერიტორიაზე შეაფასა. 2023 წელს გლობალურად მოსახლეობის დაახლოებით 33,9% ექვემდებარებოდა მეორად თამბაქოს კვამლს. 1990 წელს ეს მაჩვენებელი 43,6% იყო, რაც დაახლოებით 22%-იან შედარებით შემცირებას წარმოადგენს. (EL PAÍS English)

- Advertisement -

თუმცა პროცენტული მაჩვენებლის შემცირება არ ნიშნავს, რომ პრობლემა მცირე გახდა. 1990 წელს პასიური მოწევის ზემოქმედების ქვეშ დაახლოებით 2,38 მილიარდი ადამიანი იყო, 2023 წელს კი მათი რაოდენობა დაახლოებით 2,71 მილიარდამდე გაიზარდა. მთავარი მიზეზი მსოფლიოს მოსახლეობის ზრდაა. (EL PAÍS English)

ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის: ერთი მხრივ, პრევენციულმა პოლიტიკამ გარკვეული შედეგი გამოიღო, მაგრამ მეორე მხრივ, არსებული ზომები ჯერ კიდევ არ არის საკმარისი იმისთვის, რომ თამბაქოს კვამლის ზემოქმედება გლობალურად მნიშვნელოვნად შემცირდეს.

პასიური მოწევა და დაავადებების ტვირთი

კვლევის მიხედვით, 2023 წელს პასიური მოწევა დაახლოებით 1,66 მილიონ სიკვდილთან იყო დაკავშირებული. ამასთან, მკვლევრებმა შეაფასეს დაახლოებით 44,8 მილიონი DALY — ჯანმრთელობისთვის სრულად დაკარგული ან შეზღუდული ცხოვრების წლები, რომელიც აერთიანებს ნაადრევი სიკვდილისა და დაავადებით გამოწვეული ჯანმრთელობის დაკარგვის კომპონენტებს. (HERE Columbia)

ყველაზე დიდი წილი მოდიოდა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებზე. პასიურ მოწევასთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის დაახლოებით 537 ათასი შემთხვევა გულის იშემიურ დაავადებაზე მოდიოდა. შემდეგ იყო ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება — დაახლოებით 354 ათასი სიკვდილი, ინსულტი — 278 ათასი, ქვედა სასუნთქი გზების დაავადებები — დაახლოებით 185 ათასი და ტრაქეის, ბრონქებისა და ფილტვის კიბო — დაახლოებით 161 ათასი შემთხვევა. (Tribune Online)

ეს მონაცემები კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ პასიური მოწევის ჯანმრთელობის რისკი მხოლოდ ფილტვების დაავადებებით არ შემოიფარგლება. თამბაქოს კვამლის ზემოქმედება დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა სისტემის, სასუნთქი სისტემისა და ონკოლოგიურ დაავადებებთან.

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციაც ხაზს უსვამს, რომ მეორადი თამბაქოს კვამლის ზემოქმედების უსაფრთხო დონე არ არსებობს და იგი უკავშირდება გულ-სისხლძარღვთა და რესპირატორულ დაავადებებს, მათ შორის გულის იშემიურ დაავადებასა და ფილტვის კიბოს. (World Health Organization)

რატომ არიან ბავშვები განსაკუთრებული რისკის ქვეშ

კვლევის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი შედეგი ბავშვების მდგომარეობას ეხება. 2023 წელს პასიური მოწევის ზემოქმედების ქვეშ დაახლოებით 767 მილიონი 0–14 წლის ბავშვი იმყოფებოდა. (euronews)

ბავშვებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ქვედა სასუნთქი გზების ინფექციები. კვლევის შეფასებით, პასიურ მოწევასთან დაკავშირებული ქვედა სასუნთქი გზების ინფექციების ტვირთმა ბავშვებში მილიონობით შემთხვევა შეადგინა; აღნიშნულ ასაკობრივ ჯგუფში ეს ჯანმრთელობის დაკარგვის ერთ-ერთი მთავარი კომპონენტი იყო. (HERE Columbia)

ბავშვისთვის პრობლემა განსაკუთრებით რთულია იმიტომ, რომ თამბაქოს კვამლის ზემოქმედება ხშირად ხდება სახლში ან ავტომობილში — სივრცეებში, სადაც ბავშვს გარემოს არჩევა ან შეცვლა თავად არ შეუძლია.

ამიტომ ბავშვების დაცვა მხოლოდ საზოგადოებრივ ადგილებში მოწევის შეზღუდვას არ გულისხმობს. მნიშვნელოვანია კვამლისგან თავისუფალი სახლი და ავტომობილი, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ოჯახში მწეველია.

ქალები და პასიური მოწევა

კვლევის მონაცემებით, პასიური მოწევის ზემოქმედების ქვეშ მყოფთა დაახლოებით 1,49 მილიარდი ქალი იყო. ზოგიერთ რეგიონში ქალებში ექსპოზიციის გავრცელება მამაკაცებთან შედარებით მნიშვნელოვნად მაღალი აღმოჩნდა. სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში, აღმოსავლეთ აზიასა და ოკეანეთში ქალების პასიური მოწევის ზემოქმედების ალბათობა მამაკაცებთან შედარებით დაახლოებით 59%-ით მაღალი იყო. (Scimex)

ეს გარემოება საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია, რადგან მოწევის კონტროლის პოლიტიკის შეფასებისას მხოლოდ აქტიური მწეველების რაოდენობა საკმარისი მაჩვენებელი არ არის. საჭიროა შეფასდეს ის ადამიანებიც, რომლებიც თავად არ ეწევიან, მაგრამ სხვების მოწევის შედეგად რეგულარულად იღებენ თამბაქოს კვამლის ზემოქმედებას.

როგორ შეიცვალა მდგომარეობა 1990 წლიდან

1990–2023 წლებში პასიური მოწევის ასაკ-სტანდარტიზებული გავრცელება მსოფლიოში მნიშვნელოვნად შემცირდა — 43,6%-დან 33,9%-მდე. ბავშვებში შემცირება კიდევ უფრო გამოხატული იყო: 15 წლამდე ასაკში მაჩვენებელი 51,7%-დან 37,9%-მდე დაეცა. (EL PAÍS English)

ეს ცვლილება მიუთითებს, რომ თამბაქოს კონტროლის პოლიტიკას შედეგი აქვს. თუმცა აბსოლუტური რაოდენობის ზრდა აჩვენებს, რომ მიღწეული პროგრესი საკმარისი არ აღმოჩნდა.

განსაკუთრებული ყურადღება საჭიროა რეგიონებში, სადაც მოსახლეობის სწრაფი ზრდა პასიური მოწევის გავრცელების შემცირების ეფექტს ნაწილობრივ ან სრულად ანეიტრალებს. სუბსაჰარულ აფრიკაში პასიური მოწევის ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ადამიანების რაოდენობა 1990 წლიდან თითქმის გაორმაგდა, ხოლო ჩრდილოეთ აფრიკასა და ახლო აღმოსავლეთში მნიშვნელოვანი ზრდა დაფიქსირდა. (EL PAÍS English)

ევროპა და საქართველო — რატომ არის რეგულაციების აღსრულება მნიშვნელოვანი

ცენტრალურ ევროპაში, აღმოსავლეთ ევროპასა და ცენტრალურ აზიაში პასიური მოწევის გავრცელება 2023 წელს 37,7% იყო — გლობალურ 33,9%-ზე მაღალი. ამ რეგიონში დაახლოებით 146 მილიონი ადამიანი ექვემდებარებოდა თამბაქოს კვამლს. (euronews)

ამავე დროს, მაღალი შემოსავლის მქონე რიგ ქვეყნებში მნიშვნელოვანი პროგრესი დაფიქსირდა. მაგალითად, 1990 წლიდან დანიასა და ნორვეგიაში პასიური მოწევის ზემოქმედების მაჩვენებელი შესაბამისად დაახლოებით 48,8%-ით და 44,3%-ით შემცირდა. (euronews)

საქართველოსთვის ეს გამოცდილება მნიშვნელოვანია, რადგან ქვეყანაში თამბაქოს კონტროლის კანონმდებლობა მნიშვნელოვანწილად მიმართულია მოწევისგან თავისუფალი გარემოს შექმნისკენ. საქართველოს კანონმდებლობა თამბაქოს კონტროლს საზოგადოებაში თამბაქოს მოხმარებით გამოწვეული ავადობისა და სიკვდილიანობის შემცირების მიზნით არეგულირებს. (Matsne)

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის საქართველოს პროფილში ასევე აღნიშნულია, რომ ქვეყანაში თამბაქოსგან თავისუფალი კანონები მოქმედებდა ჯანდაცვის დაწესებულებებში, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში, სამთავრობო დაწესებულებებში, დახურულ ოფისებსა და სამუშაო ადგილებსა და საზოგადოებრივ ტრანსპორტში; თუმცა 2022 წლის მონაცემებში გარკვეული გამონაკლისები და შესაბამისობის საკითხები კვლავ არსებობდა. (World Health Organization)

საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით, კანონის არსებობასთან ერთად მნიშვნელოვანია მისი პრაქტიკული აღსრულებაც. სწორედ ამ მიმართულებით საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ მოწევისგან თავისუფალი სივრცეების ეფექტიანი დაცვა ამცირებს არამწეველთა ექსპოზიციას.

თამბაქოს კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხებზე დამატებითი სამეცნიერო და პროფესიული ინფორმაცია ხელმისაწვდომია [SheniEkimi.ge]-ს, [PublicHealth.ge]-ისა და [საქართველოს სამედიცინო ჟურნალის — GMJ]-ის შესაბამის მასალებში.

მხოლოდ აკრძალვა საკმარისი არ არის

The Lancet Public Health-ის ანალიზი მიუთითებს, რომ მოწევისგან თავისუფალი კანონები მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტია, მაგრამ პასიური მოწევის შემცირება მრავალკომპონენტიან პოლიტიკას მოითხოვს. (euronews)

მსოფლიოში მოწევისგან თავისუფალი კანონებით სრულად ან ფართოდ დაცული მოსახლეობის წილი 2007 წლის დაახლოებით 3%-დან 2024 წელს 33%-მდე გაიზარდა და ასეთი კანონებით დაახლოებით 2,6 მილიარდი ადამიანი იყო მოცული. თუმცა მსოფლიოს მოსახლეობის დაახლოებით 70% ჯერ კიდევ არ იყო დაცული ყოვლისმომცველი მოწევისგან თავისუფალი კანონებით. (euronews)

საერთაშორისო გამოცდილება მიუთითებს რამდენიმე მიმართულებაზე: თამბაქოს ნაწარმზე გადასახადების ზრდა, რეკლამისა და მარკეტინგის შეზღუდვა, სტანდარტიზებული შეფუთვა, მოწევის შეწყვეტის პროგრამები და საზოგადოებრივ ადგილებში მოწევის აკრძალვის ეფექტიანი აღსრულება.

ამ მიდგომების მიზანი მხოლოდ მწეველთა რაოდენობის შემცირება არ არის. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიზანია იმ ადამიანების დაცვაც, რომლებიც თავად არ იყენებენ თამბაქოს.

მითები და ფაქტები პასიური მოწევის შესახებ

მითი: „თუ ადამიანი თავად არ ეწევა, ჯანმრთელობისთვის სერიოზული საფრთხე არ არსებობს.“

ფაქტი: პასიური მოწევა დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა, რესპირატორულ და ონკოლოგიურ დაავადებებთან და ყოველწლიურად მნიშვნელოვან ნაადრევ სიკვდილიანობას იწვევს. (World Health Organization)

მითი: „ფანჯრის გაღება სახლში საკმარისია.“

ფაქტი: ვენტილაცია შეიძლება კვამლის კონცენტრაციას ამცირებდეს, მაგრამ ჯანმრთელობისთვის უსაფრთხო ექსპოზიციის დონეს ვერ უზრუნველყოფს. ყველაზე ეფექტიანი ღონისძიება არის შიდა სივრცეში მოწევის სრულად გამორიცხვა.

მითი: „ბავშვს რამდენიმე წუთის განმავლობაში კვამლის ზემოქმედება მნიშვნელოვნად ვერ ავნებს.“

ფაქტი: ბავშვები განსაკუთრებით მგრძნობიარე ჯგუფს წარმოადგენენ და პასიური მოწევა მათში სასუნთქი გზების დაავადებებისა და ინფექციების რისკთან არის დაკავშირებული. (Scimex)

მითი: „პასიური მოწევა მხოლოდ ფილტვებს აზიანებს.“

ფაქტი: კვლევის მიხედვით, პასიური მოწევით გამოწვეული ჯანმრთელობის ტვირთის ყველაზე დიდი ნაწილი გულის იშემიურ დაავადებაზე მოდიოდა. ასევე მნიშვნელოვანი იყო ინსულტი, ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება და ზოგიერთი კიბო. (Tribune Online)

ხშირად დასმული კითხვები

რა არის პასიური მოწევა?

პასიური მოწევა არის თამბაქოს კვამლის ჩასუნთქვა იმ ადამიანის მიერ, რომელიც თავად არ ეწევა. იგი მოიცავს როგორც მწეველის მიერ ამოსუნთქულ კვამლს, ასევე თამბაქოს წვის პროცესში წარმოქმნილ კვამლს.

რამდენ ადამიანს ეხება პრობლემა?

2023 წლის შეფასებით, მსოფლიოში დაახლოებით 2,71 მილიარდი ადამიანი ექვემდებარებოდა პასიურ მოწევას. (euronews)

რამდენი ბავშვი იყო ნარევში?

დაახლოებით 767 მილიონი 0–14 წლის ბავშვი ექვემდებარებოდა თამბაქოს კვამლს. (Scimex)

შეიძლება თუ არა პასიური მოწევა სიკვდილის მიზეზთან იყოს დაკავშირებული?

დიახ. GBD 2023-ის შეფასებით, 2023 წელს პასიური მოწევა დაახლოებით 1,66 მილიონ სიკვდილთან იყო დაკავშირებული. (HERE Columbia)

ყველაზე მეტად რომელ დაავადებებთან არის დაკავშირებული პასიური მოწევა?

მნიშვნელოვან დაავადებებს შორისაა გულის იშემიური დაავადება, ინსულტი, ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება, ქვედა სასუნთქი გზების დაავადებები და ტრაქეის, ბრონქებისა და ფილტვის კიბო. (Tribune Online)

როგორ დავიცვათ ბავშვები?

ყველაზე ეფექტიანი ნაბიჯია ბავშვის გარემოში თამბაქოს კვამლის სრულად გამორიცხვა — სახლში, ავტომობილში და სხვა დახურულ სივრცეებში. ოჯახის წევრების მიერ მოწევის შეწყვეტა ჯანმრთელობისთვის დამატებით მნიშვნელოვან სარგებელს ქმნის.

სად შეიძლება დამატებითი პროფესიული ინფორმაციის მიღება?

თამბაქოს კონტროლის, საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისა და სამედიცინო განათლების საკითხებზე ინფორმაცია შეგიძლიათ იხილოთ [PublicHealth.ge]-სა და [GMJ.ge]-ზე. პროფესიული სერტიფიცირებისა და უწყვეტი სამედიცინო განათლების მიმართულებით შესაბამისი ინფორმაცია ხელმისაწვდომია [Certificate.ge]-ზეც.

საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელობა

ახალი კვლევის მთავარი მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ პასიური მოწევა კვლავ რჩება ფართოდ გავრცელებულ, მაგრამ პრევენცირებად რისკ-ფაქტორად. ბოლო სამი ათწლეულის განმავლობაში ექსპოზიციის წილი შემცირდა, რაც თამბაქოს კონტროლის პოლიტიკის ეფექტიანობის მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია. თუმცა 2,71 მილიარდი ექსპოზიციის ქვეშ მყოფი ადამიანი და 1,66 მილიონთან დაკავშირებული სიკვდილი მიუთითებს, რომ არსებული პროგრესი საკმარისი არ არის. (euronews)

განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს ბავშვებს, ქალებსა და იმ ადამიანებს, რომლებიც თავად არ მოიხმარენ თამბაქოს, მაგრამ სხვების მოწევის გამო ექვემდებარებიან მის კვამლს. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით, მოწევისგან თავისუფალი გარემო ინდივიდუალური არჩევანის საკითხზე მეტია — ეს არის მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის მექანიზმი.

საქართველოსთვისაც მნიშვნელოვანი რჩება მოწევისგან თავისუფალი სივრცეების კანონით განსაზღვრული წესების თანმიმდევრული აღსრულება, თამბაქოს მოხმარების პრევენცია და მოწევის შეწყვეტის მხარდაჭერა. ამ მიმართულებით სამეცნიერო მტკიცებულებებისა და საერთაშორისო გამოცდილების გამოყენება ხელს უწყობს პოლიტიკის უფრო ეფექტიან დაგეგმვას.

წყაროები

1. GBD 2023 Second-hand Smoke Collaborators. Global, regional, and national prevalence of second-hand smoke and attributable disease burden in 204 countries and territories, 1990–2023. The Lancet Public Health. 2026. (Alert Miejski)
2. World Health Organization. Tobacco and nicotine — second-hand smoke and health effects. 2026. (World Health Organization)
3. Global Burden of Disease Study 2023. Institute for Health Metrics and Evaluation. (euronews)
4. World Health Organization. WHO report on the global tobacco epidemic 2023 — Georgia country profile. (World Health Organization)
5. საქართველოს პარლამენტი. საქართველოს კანონი თამბაქოს კონტროლის შესახებ. (Matsne)
6. The Lancet Public Health. Global, regional, and national prevalence of second-hand smoke and attributable disease burden in 204 countries and territories, 1990–2023. 2026.

SheniEkimi.ge · PublicHealth.ge · საქართველოს სამედიცინო ჟურნალი — GMJ.ge · Certificate.ge