შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ენდომეტრიოზი ქრონიკული გინეკოლოგიური დაავადებაა, რომელიც რეპროდუქციული ასაკის ქალების დაახლოებით 10 პროცენტს, ანუ დაახლოებით 190 მილიონ ადამიანს, ეხება მსოფლიოში. დაავადებას შეუძლია გამოიწვიოს მენჯის ქრონიკული ტკივილი, მტკივნეული მენსტრუაცია, ძლიერი სისხლდენა, სქესობრივი კავშირის დროს ტკივილი, ნაწლავებთან ან შარდვის პროცესთან დაკავშირებული ჩივილები და დაორსულების სირთულეები. [1]
ენდომეტრიოზის მკურნალობა თანამედროვე მედიცინისთვის კვლავ რთული ამოცანაა. ამჟამად არ არსებობს საშუალება, რომელიც დაავადებას საბოლოოდ კურნავს. მკურნალობის მიზანია ტკივილისა და სხვა სიმპტომების კონტროლი, ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება, დაავადების გავლენის შემცირება და, საჭიროების შემთხვევაში, რეპროდუქციული ფუნქციის გათვალისწინება. [1][2]
ამ ფონზე განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ახალი კვლევები, რომლებიც ეძებს ისეთ ნივთიერებებს, რომლებმაც შესაძლოა გავლენა მოახდინონ ენდომეტრიოზის დროს მიმდინარე უჯრედულ პროცესებზე.
ერთ-ერთი ასეთი ნივთიერებაა ბერბერინი — მცენარეული წარმოშობის ნაერთი, რომელიც სხვადასხვა ბიოლოგიურ პროცესზე მოქმედების გამო სამეცნიერო კვლევებში უკვე წლებია შეისწავლება.
2021 წელს ჟურნალში „მოლეკულური მედიცინის ანგარიშები“ გამოქვეყნებულმა კვლევამ ლაბორატორიულ პირობებში შეაფასა, როგორ მოქმედებს ბერბერინი ადამიანის ენდომეტრიუმის სტრომულ უჯრედებზე. მკვლევრებმა დააკვირდნენ უჯრედების გამრავლებას, გადაადგილებასა და მიმდებარე ქსოვილებში შეჭრის უნარს. [3]
შედეგები საინტერესო იყო, თუმცა მათი მნიშვნელობის სწორად შეფასება აუცილებელია: ეს იყო უჯრედული ლაბორატორიული კვლევა და არა ადამიანებში ჩატარებული კლინიკური ცდა. შესაბამისად, მიღებული შედეგები ვერ ადასტურებს, რომ ბერბერინი ენდომეტრიოზის ეფექტური სამკურნალო საშუალებაა.
პრობლემის აღწერა
ენდომეტრიოზის დროს საშვილოსნოს შიგნით არსებული ლორწოვანი გარსის მსგავსი ქსოვილი საშვილოსნოს გარეთ ჩნდება. ყველაზე ხშირად კერები მენჯის ღრუში გვხვდება, თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში დაავადება სხვა უბნებზეც შეიძლება გავრცელდეს. ქსოვილი ჰორმონალურ ცვლილებებზე რეაგირებს და შეიძლება გამოიწვიოს ანთება, სისხლდენა, ნაწიბუროვანი ცვლილებები და შეხორცებები. [1]
დაავადების ზუსტი მიზეზები ჯერ ბოლომდე ცნობილი არ არის. თანამედროვე კვლევები მიუთითებს, რომ მის განვითარებაში შეიძლება მონაწილეობდეს ჰორმონალური, იმუნური, გენეტიკური და უჯრედული მექანიზმების ურთიერთქმედება. [1]
ენდომეტრიოზის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი თავისებურებაა ის, რომ დაავადების კერების უჯრედები მხოლოდ არსებობით არ შემოიფარგლება. ისინი შეიძლება გამრავლდნენ, გადაადგილდნენ და მიმდებარე ქსოვილებთან ურთიერთქმედებდნენ. სწორედ ამიტომ მკვლევრები ცდილობენ დაადგინონ ისეთი ბიოლოგიური გზები, რომელთა შეცვლამ შესაძლოა დაავადების პროგრესირებაზე გავლენა მოახდინოს.
ბერბერინის კვლევა სწორედ ამ მიმართულებას შეეხო.
თუმცა მნიშვნელოვანია მკითხველმა ერთმანეთისგან მკაფიოდ განასხვავოს სამი სხვადასხვა ეტაპი: ლაბორატორიული აღმოჩენა, ცხოველებზე ჩატარებული კვლევა და ადამიანებში ჩატარებული კლინიკური კვლევა. ნივთიერების ეფექტი უჯრედებზე ჯერ არ ნიშნავს, რომ იგივე ეფექტი ადამიანის ორგანიზმში აუცილებლად განმეორდება.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
კვლევის ავტორებმა გამოიყენეს ადამიანის ენდომეტრიუმის სტრომული უჯრედები და სხვადასხვა კონცენტრაციის ბერბერინის ზემოქმედება შეაფასეს. დაკვირვება 72 საათამდე გრძელდებოდა. [3]
კვლევაში განსაკუთრებული ყურადღება მიექცა უჯრედების გამრავლებას. უფრო მაღალი კონცენტრაციის, კერძოდ 80 მიკრომოლარული ბერბერინის ზემოქმედებისას, უჯრედების სიცოცხლისუნარიანობა და გამრავლების უნარი მნიშვნელოვნად შემცირდა.
მკვლევრებმა ასევე შეაფასეს Ki-67-ისა და PCNA-ის მაჩვენებლები. ეს ცილები უჯრედების გამრავლებასთან დაკავშირებული ბიოლოგიური პროცესების შეფასებაში გამოიყენება. ბერბერინით დამუშავებულ უჯრედებში მათი დონე შემცირდა, რაც უჯრედების გამრავლების პროცესის შესუსტებას შეესაბამებოდა. [3]
კვლევის კიდევ ერთი მიმართულება უჯრედების გადაადგილებისა და მიმდებარე არეებში შეჭრის უნარის შესწავლა იყო. ბერბერინის ზემოქმედების შემდეგ ეს უნარებიც შემცირდა.
ეს მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ენდომეტრიოზის კერების ჩამოყალიბებისა და შენარჩუნებისას უჯრედების გადაადგილება, მიმაგრება და მიმდებარე ქსოვილებთან ურთიერთქმედება მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
მაგრამ კვლევა ამით არ დასრულებულა.
მკვლევრებმა შეისწავლეს მიკრორნმ-429-ის როლი. მიკრორნმ-ები ძალიან მცირე ზომის მოლეკულებია, რომლებიც გენების აქტივობის რეგულაციაში მონაწილეობენ და უჯრედის ზრდაზე, გამრავლებასა და სხვა ფუნქციებზე გავლენა შეუძლიათ.
კვლევის მიხედვით, ბერბერინის ზემოქმედებამ მიკრორნმ-429-ის დონე შეამცირა. როდესაც მკვლევრებმა უჯრედებში ამ მოლეკულის რაოდენობა ხელოვნურად კვლავ გაზარდეს, ბერბერინის მიერ გამოწვეული დათრგუნვის ნაწილი შესუსტდა და უჯრედებმა ნაწილობრივ აღიდგინეს გამრავლების, გადაადგილებისა და შეჭრის უნარი. [3]
ამ დაკვირვებამ მკვლევრებს მისცა საფუძველი ევარაუდათ, რომ მიკრორნმ-429 შესაძლოა ერთ-ერთი მექანიზმი იყოს, რომლის საშუალებითაც ბერბერინი გავლენას ახდენს ენდომეტრიოზთან დაკავშირებულ უჯრედულ პროცესებზე.
თუმცა აქ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ერთი სამეცნიერო შეზღუდვა: ასეთი მექანიზმის გამოვლენა არ ნიშნავს, რომ უკვე არსებობს ადამიანის სამკურნალო მეთოდი.
80 მიკრომოლარული კონცენტრაცია, რომელიც კვლევაში მნიშვნელოვან ეფექტთან იყო დაკავშირებული, არ წარმოადგენს დადგენილ სამკურნალო დოზას ადამიანისთვის. უჯრედულ კულტურაში გამოყენებული ნივთიერების კონცენტრაციის პირდაპირ გადატანა ადამიანის ორგანიზმზე დაუშვებელია.
ადამიანის ორგანიზმში ნივთიერების შეწოვა, განაწილება, მეტაბოლიზმი, ქსოვილებში მოხვედრა, მოქმედების ხანგრძლივობა და უსაფრთხოება გაცილებით უფრო რთული საკითხებია.
ამიტომ კვლევის შედეგი შეიძლება ჩაითვალოს სამომავლო კვლევის საფუძვლად და არა ენდომეტრიოზის მკურნალობის ახალ რეკომენდაციად.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ენდომეტრიოზი ფართოდ გავრცელებული დაავადებაა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, იგი რეპროდუქციული ასაკის ქალების დაახლოებით 10 პროცენტს, ანუ დაახლოებით 190 მილიონ ადამიანს, ეხება. [1]
დაავადების რეალური გავრცელების შეფასება გარკვეულ სირთულეებთან არის დაკავშირებული. სიმპტომები განსხვავებულია, ზოგიერთ ადამიანს საერთოდ არ აქვს გამოხატული ჩივილები, ხოლო დიაგნოზამდე მისვლას ხშირად წლები სჭირდება. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია მიუთითებს, რომ დიაგნოზის დაყოვნება ზოგიერთ გარემოში 4-დან 12 წლამდე შეიძლება გაგრძელდეს. [1]
ეს გარემოება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ახალი მკურნალობის კვლევების შეფასებისას. ენდომეტრიოზის მქონე ადამიანებისთვის ახალი, ეფექტური და უსაფრთხო თერაპიული მიდგომების საჭიროება ნამდვილად არსებობს, მაგრამ სწორედ ამიტომ საჭიროა ახალი მეთოდების მკაცრი კლინიკური შემოწმება.
ბერბერინის შესახებ განხილული კვლევა 2021 წელს გამოქვეყნდა და მის საფუძველს ლაბორატორიული ექსპერიმენტი წარმოადგენს. [3]
დღეს არსებული ენდომეტრიოზის საერთაშორისო რეკომენდაციები ბერბერინს სტანდარტულ სამკურნალო საშუალებად არ ასახელებს. ევროპის რეპროდუქციისა და ემბრიოლოგიის საზოგადოებამ ენდომეტრიოზის მართვის გაიდლაინში ტკივილისთვის განიხილა ტკივილგამაყუჩებლები, ჰორმონული მკურნალობა და ქირურგიული მიდგომები, ინდივიდუალური მდგომარეობის, გვერდითი ეფექტების, ეფექტიანობისა და პაციენტის სურვილების გათვალისწინებით. [2]
ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია: ერთი კვლევის საინტერესო შედეგი და კლინიკური გაიდლაინი სხვადასხვა დონის მტკიცებულებაა.
საერთაშორისო გამოცდილება
ენდომეტრიოზის თანამედროვე მართვა ეფუძნება პაციენტის სიმპტომების, დაავადების გავრცელების, რეპროდუქციული გეგმების, მკურნალობის შესაძლო გვერდითი ეფექტებისა და ინდივიდუალური პრეფერენციების გათვალისწინებას. [2]
ევროპის რეპროდუქციისა და ემბრიოლოგიის საზოგადოების მოქმედი გაიდლაინი რეკომენდაციების ფართო სპექტრს მოიცავს. ტკივილის სამართავად შესაძლებელია არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებებისა და სხვა ტკივილგამაყუჩებლების გამოყენება. ჰორმონული მკურნალობა ასევე წარმოადგენს ერთ-ერთ ძირითად მიმართულებას. კონკრეტულ შემთხვევებში განიხილება ქირურგიული მკურნალობაც. [2]
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ხაზს უსვამს, რომ მკურნალობის არჩევანი დამოკიდებულია დაავადების სიმძიმეზე, სიმპტომებზე, პაციენტის სურვილებზე, გვერდითი ეფექტების რისკზე, ხანგრძლივ უსაფრთხოებაზე, ღირებულებასა და ხელმისაწვდომობაზე. [1]
ამავე დროს, ენდომეტრიოზის კვლევა აქტიურად გრძელდება. 2026 წელს ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ ახალი გლობალური გაიდლაინის მოსამზადებლად ექსპერტთა ჯგუფის შექმნის პროცესი დაიწყო, რაც დაავადების დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის მტკიცებულებების შემდგომ განახლებაზე საერთაშორისო ყურადღებას ასახავს. [4]
ბერბერინის მსგავსი ნივთიერებების კვლევა სწორედ ამ ფართო სამეცნიერო პროცესის ნაწილია. ლაბორატორიული კვლევები შეიძლება დაეხმაროს მეცნიერებს ახალი სამიზნეების აღმოჩენაში, მაგრამ სანამ ასეთი ნივთიერება კლინიკურ პრაქტიკაში შევა, საჭიროა რამდენიმე ეტაპის გავლა: პრეკლინიკური კვლევები, უსაფრთხოების შეფასება, დოზის განსაზღვრა და ადამიანებში ჩატარებული კარგად დაგეგმილი კლინიკური კვლევები.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ენდომეტრიოზის პრობლემა მნიშვნელოვანია ისევე, როგორც სხვა ქვეყნებისთვის, რადგან დაავადება გავლენას ახდენს ტკივილზე, ყოველდღიურ აქტივობაზე, შრომისუნარიანობაზე, ფსიქოლოგიურ კეთილდღეობასა და რეპროდუქციულ ჯანმრთელობაზე.
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიხედვით, ენდომეტრიოზის მქონე ადამიანებს შეიძლება ჰქონდეთ როგორც ქრონიკული ტკივილი, ისე დაორსულების სირთულეები და ცხოვრების ხარისხის მნიშვნელოვანი გაუარესება. [1]
საქართველოს სამედიცინო პრაქტიკისთვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ამოცანაა დაავადების დროული ამოცნობა. ძლიერი ან განმეორებადი მენსტრუალური ტკივილი, ქრონიკული მენჯის ტკივილი, სქესობრივი კავშირის დროს ტკივილი, ნაწლავური ან შარდის სიმპტომები ციკლთან კავშირში და დაორსულების სირთულეები საჭიროებს სამედიცინო შეფასებას. [1]
ამასთან, მსგავსი სიმპტომები მხოლოდ ენდომეტრიოზისთვის დამახასიათებელი არ არის. შესაბამისად, თვითდიაგნოსტიკა არასწორი მიდგომაა.
ბერბერინის შემცველი საკვები დანამატის შეძენა და მისი თვითნებურად მიღება ასევე არ უნდა ჩაითვალოს ენდომეტრიოზის მკურნალობის შემცვლელად. ლაბორატორიული კვლევა არ განსაზღვრავს ადამიანისთვის უსაფრთხო და ეფექტურ დოზას და არც იმას ადასტურებს, რომ დანამატის მიღება შეამცირებს ტკივილს, კერების რაოდენობას ან გააუმჯობესებს ნაყოფიერებას.
მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელებას ამ მიმართულებით განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. აკადემიური კვლევებისა და სამედიცინო საკითხების შესახებ დამატებითი მასალების მოძიება შესაძლებელია www.gmj.ge-ის აკადემიურ სივრცეში. სამედიცინო მომსახურების ხარისხისა და სტანდარტების საკითხები შეიძლება განიხილებოდეს www.certificate.ge-ის შესაბამის კონტექსტში. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის უფრო ფართო საკითხები წარმოდგენილია www.publichealth.ge-ზეც, ხოლო პაციენტებისთვის გასაგები სამედიცინო ინფორმაციის მიწოდების ერთ-ერთი მიზანია www.sheniekimi.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ბერბერინი ენდომეტრიოზის ახალი დადასტურებული მკურნალობაა.
რეალობა: არსებული კვლევა ლაბორატორიულ უჯრედებზე ჩატარდა. ადამიანებში ბერბერინის ეფექტიანობა ენდომეტრიოზის სამკურნალოდ ამ კვლევით არ დადასტურებულა. [3]
მითი: თუ ნივთიერება ამცირებს ენდომეტრიოზის უჯრედების გამრავლებას ლაბორატორიაში, იგივე ეფექტი აუცილებლად ექნება ქალის ორგანიზმშიც.
რეალობა: ლაბორატორიული უჯრედული მოდელი ადამიანის ორგანიზმის მხოლოდ მცირე ნაწილს ასახავს. ორგანიზმში ნივთიერების მოქმედებაზე გავლენას ახდენს შეწოვა, მეტაბოლიზმი, დოზა, ქსოვილებში განაწილება და სხვა მრავალი ფაქტორი.
მითი: 80 მიკრომოლარული კონცენტრაცია ბერბერინის რეკომენდებული სამკურნალო დოზაა.
რეალობა: ეს იყო ლაბორატორიულ ექსპერიმენტში გამოყენებული კონცენტრაცია და არა ადამიანებისთვის დადგენილი კლინიკური დოზა. კვლევის შედეგიდან მისი პირდაპირი გამოყენება სამკურნალო დოზის სახით არ შეიძლება. [3]
მითი: ბერბერინით მკურნალობამ შეიძლება ჩაანაცვლოს ექიმის მიერ დანიშნული ენდომეტრიოზის თერაპია.
რეალობა: ბერბერინი ამჟამად ენდომეტრიოზის სტანდარტულ მკურნალობაში არ შედის. დაავადების მართვისთვის გამოიყენება მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მედიკამენტური და ქირურგიული მიდგომები, ინდივიდუალური მდგომარეობის შესაბამისად. [1][2]
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა ბერბერინმა მომავალში ენდომეტრიოზის მკურნალობაში ადგილი დაიკავოს?
თეორიულად, ეს შესაძლებელია, თუ შემდგომი კვლევები მის ეფექტიანობასა და უსაფრთხოებას ადამიანებში დაადასტურებს. ამ ეტაპზე არსებული მონაცემები საკმარისი არ არის ასეთი დასკვნისთვის.
რა აჩვენა კვლევამ?
კვლევამ აჩვენა, რომ ბერბერინის გარკვეული კონცენტრაციები ლაბორატორიულ პირობებში ამცირებდა ადამიანის ენდომეტრიუმის სტრომული უჯრედების გამრავლებას, გადაადგილებასა და მიმდებარე არეებში შეჭრის უნარს. მკვლევრებმა ეს ეფექტი მიკრორნმ-429-ის დონის ცვლილებასაც დაუკავშირეს. [3]
ნიშნავს თუ არა ეს, რომ ბერბერინი ამცირებს ენდომეტრიოზის ტკივილს?
არა. კვლევა ადამიანებში არ ჩატარებულა და მასში ტკივილის შემცირება არ შეფასებულა.
შეიძლება თუ არა ბერბერინის მიღება ექიმთან კონსულტაციის გარეშე?
ენდომეტრიოზის სამკურნალოდ ბერბერინის თვითნებური გამოყენება არ არის გამართლებული ამ კვლევის საფუძველზე. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ექიმთან კონსულტაცია ორსულობის დაგეგმვის, სხვა მედიკამენტების მიღების ან ქრონიკული დაავადებების არსებობის შემთხვევაში.
არის თუ არა ენდომეტრიოზი განკურნებადი?
ამჟამად ენდომეტრიოზის საბოლოო განკურნების უნივერსალური მეთოდი არ არსებობს. მკურნალობა მიმართულია სიმპტომების კონტროლის, ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებისა და ინდივიდუალური რეპროდუქციული მიზნების გათვალისწინებისკენ. [1]
როდის არის საჭირო გინეკოლოგთან მიმართვა?
თუ მენსტრუალური ტკივილი ძლიერია ან ყოველდღიურ საქმიანობას ხელს უშლის, არსებობს ქრონიკული მენჯის ტკივილი, სქესობრივი კავშირის დროს ტკივილი, ციკლთან დაკავშირებული ნაწლავური ან შარდის სიმპტომები, ან დაორსულება გართულებულია, საჭიროა ექიმის შეფასება. [1]
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ბერბერინისა და ენდომეტრიოზის შესახებ ჩატარებული კვლევა საინტერესოა იმიტომ, რომ ის დაავადების უჯრედულ მექანიზმებზე მოქმედების შესაძლო ახალ მიმართულებას გვთავაზობს. ლაბორატორიულ პირობებში ბერბერინმა შეამცირა ენდომეტრიუმის სტრომული უჯრედების გამრავლება, გადაადგილება და მიმდებარე არეებში შეჭრის უნარი, ხოლო მკვლევრებმა ამ პროცესში მიკრორნმ-429-ის შესაძლო როლიც გამოავლინეს. [3]
თუმცა ამ შედეგის კლინიკური მნიშვნელობა ჯერ დადგენილი არ არის.
მთავარი გზავნილი პაციენტებისთვის სწორედ ეს განსხვავებაა: ლაბორატორიული აღმოჩენა არ უდრის დადასტურებულ მკურნალობას. იმის გასარკვევად, შეუძლია თუ არა ბერბერინს რეალურად შეამციროს ენდომეტრიოზის ტკივილი, შეამციროს დაავადების კერები, გააუმჯობესოს ცხოვრების ხარისხი ან გავლენა მოახდინოს ნაყოფიერებაზე, აუცილებელია ადამიანებში ჩატარებული კარგად დაგეგმილი კლინიკური კვლევები.
ამ ეტაპზე ენდომეტრიოზის მქონე ადამიანებისთვის რეკომენდებულია დაავადების სიმპტომების შესაბამისი სამედიცინო შეფასება და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მკურნალობის გამოყენება. ბერბერინი კი უნდა დარჩეს კვლევის საგნად და არა დადასტურებული თერაპიის შემცვლელად.
ენდომეტრიოზის შესახებ სამეცნიერო ცოდნის განვითარებასთან ერთად ახალი სამკურნალო სამიზნეების აღმოჩენა მნიშვნელოვანია. მაგრამ ახალი შესაძლებლობის მიმართ სამედიცინო პასუხისმგებლობა გულისხმობს არა მხოლოდ იმედისმომცემი შედეგების წარმოჩენას, არამედ მათი მტკიცებულების ხარისხისა და შეზღუდვების მკაფიო ახსნასაც.
წყაროები
- World Health Organization. Endometriosis. 15 October 2025. WHO — Endometriosis
- Becker CM, Bokor A, Heikinheimo O, Horne A, Jansen F, Kiesel L, et al. ESHRE guideline: endometriosis. Hum Reprod Open. 2022;2022(2):hoac009. ESHRE — Endometriosis Guideline
- Gu Y, Zhou Z. Berberine inhibits the proliferation, invasion and migration of endometrial stromal cells by downregulating miR-429. Mol Med Rep. 2021;23(6):416. doi:10.3892/mmr.2021.12055. Molecular Medicine Reports — Berberine inhibits the proliferation, invasion and migration of endometrial stromal cells by downregulating miR-429
- World Health Organization. Call for experts: new WHO guideline on endometriosis. 9 April 2026. WHO — New guideline on endometriosis
- Rahmioglu N, Zondervan KT. Endometriosis: disease mechanisms and health disparities. Bull World Health Organ. 2024;102:919-921. doi:10.2471/BLT.24.292660. Bulletin of the World Health Organization — Endometriosis: disease mechanisms and health disparities
QR კოდი
სტატიის ციტირება
შენი ამბები. (2026). კვლევა: როგორ მოქმედებს ბერბერინი ადამიანის ენდომეტრიუმის სტრომულ უჯრედებზე. 2 ოქტომბერი, 2026. https://sheniekimi.ge/ambebi/კვლევა-როგორ-მოქმედებს-ბ/
