ანტარქტიდის აღმოსავლეთ ნაწილში, დენმანისა და შეკლტონის შელფური მყინვარების ქვეშ, ავტონომიურმა ოკეანურმა აპარატმა, რომელიც გარკვეული პერიოდით დაკარგულად მიიჩნეოდა, კვლავ მოახერხა ზედაპირზე ამოსვლა და მონაცემების გადაცემა; კვლევის ავტორების ცნობით, აპარატმა რამდენიმე თვის განმავლობაში ყინულის ქვეშ შეაგროვა უწყვეტი ოკეანოგრაფიული გაზომვები და დააფიქსირა თბილი წყლის ცირკულაცია დენმანის მყინვარის ქვეშ, რაც მყინვარის დნობასთან და მისი სტაბილურობის რისკებთან არის დაკავშირებული [1,2].
მოვლენების აღწერა
ავსტრალიის ეროვნული სამეცნიერო სააგენტოს (CSIRO) ინფორმაციით, სპეციალურად „ყინულის ქვეშ მუშაობისთვის“ ადაპტირებულმა პროფილურმა აპარატმა (Argo ტიპის მცურავი პლატფორმა) შეძლო იმ სივრცის გაზომვა, რომელიც აქამდე პრაქტიკულად მიუწვდომელი იყო — შელფური მყინვარების ქვემოთ არსებული ოკეანური ღრუები [1]. სააგენტოს მიხედვით, აპარატმა დაახლოებით 300 კილომეტრის მონაკვეთი გაიარა დენმანისა და შეკლტონის შელფური მყინვარების ქვეშ და ჯამში თითქმის 200 პროფილი შეაგროვა, მათ შორის ის პერიოდიც, როცა მან გარკვეული ხნით სატელიტური კავშირი დაკარგა [1].
დადასტურებული კვლევა, რომელიც Science Advances-ში გამოქვეყნდა, დეტალურად აღწერს ოკეან–ყინულის ურთიერთქმედებას დენმანისა და შეკლტონის შელფური მყინვარების ქვეშ და მიუთითებს, რომ დენმანის მყინვარის ქვემოთ ღრუში სიღრმეში არსებული შედარებით თბილი წყალი აღწევს, რაც ბაზალური დნობის გაძლიერებასთან არის დაკავშირებული [2]. ავტორები აღნიშნავენ, რომ ამ ტიპის „უწყვეტი ტრანზექტი“ აღმოსავლეთ ანტარქტიდის შელფური მყინვარების ქვეშ პირველად დაფიქსირდა სწორედ ასეთ პროფილურ გაზომვებში [2].
კონტექსტი და ფონი
ანტარქტიდის შელფური მყინვარები არა მხოლოდ ყინულის მასივებია, არამედ გლობალური კლიმატის სისტემის მნიშვნელოვანი „ბუფერია“. შელფური მყინვარები მოქმედებენ როგორც შემაკავებელი სტრუქტურა: როცა ისინი თხელდება ან სუსტდება, მატერიკზე არსებული მყინვარები უფრო სწრაფად იწყებენ ზღვისკენ სრიალს, რაც ზღვის დონის ზრდას უწყობს ხელს [2]. ამ პროცესში ოკეანის სითბო გადამწყვეტი ფაქტორია, თუმცა შელფური მყინვარების ქვეშ უშუალო გაზომვები რთულია — სწორედ ამიტომ, ახალი მონაცემები მეცნიერებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია [1,2].
დენმანის მყინვარი აღმოსავლეთ ანტარქტიდაში ერთ-ერთ დიდ სისტემად მიიჩნევა, რომლის ყინულის მოცულობასაც რიგი ინსტიტუციური წყაროები უკავშირებენ გლობალური ზღვის დონის დაახლოებით 1.5 მეტრამდე პოტენციურ მატებას, იმ სცენარში, თუ მისი ყინული სრულად დაკარგულია ოკეანეში [3,4]. ეს „პოტენციალი“ არ ნიშნავს, რომ ასეთი მატება მოკლე დროში აუცილებლად დადგება; ის მიუთითებს მაქსიმალურ შესაძლო გავლენაზე, თუ დესტაბილიზაციის პროცესი დიდ მასშტაბამდე მივა [3,4].
დეტალები და ფაქტები
Science Advances-ში გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, პროფილურმა აპარატმა შეაგროვა 195 ოკეანოგრაფიული პროფილი (ტემპერატურა, მარილიანობა და სხვა პარამეტრები) დენმანისა და შეკლტონის შელფური მყინვარების ქვეშ არსებულ სივრცეებში [2]. CSIRO-ის განცხადებაში ხაზგასმულია, რომ აპარატი რამდენიმე თვის განმავლობაში ყინულის ქვეშ იმყოფებოდა და ამ პერიოდში ვერ ახერხებდა რეგულარულ ამოტივტივებასა და მონაცემთა გადაცემას, რის გამოც გარკვეული დროით „დაკარგულად“ მიიჩნიეს, თუმცა შემდეგ კვლავ გამოვიდა კავშირზე [1]. სხვადასხვა წყაროებში ყინულის ქვეშ ყოფნის პერიოდი ხშირად აღწერილია როგორც დაახლოებით რვა–ცხრა თვე [1].
მთავარი სამეცნიერო შედეგი უკავშირდება ოკეანის შედარებით თბილი წყლის შეღწევას დენმანის მყინვარის ქვეშ არსებულ ღრუში. კვლევის ავტორები აღწერენ, რომ სიღრმეში არსებული თბილი წყლის მასა აღწევს დენმანის ქვეშ, რაც აძლიერებს ბაზალურ დნობას (ყინულის დნობას ქვედა მხრიდან) და ამცირებს შელფური მყინვარის „შემაკავებელ“ ფუნქციას [2]. იმავე კვლევაში ასევე აღნიშნულია, რომ შეკლტონის შელფური მყინვარის ქვეშ, ფართო არეალში, წყალი უფრო ახლოსაა ზედაპირული გაყინვის წერტილთან და დნობაც შედარებით სუსტია, მაშინ როცა დენმანის ქვეშ აღმოჩენილი პირობები უფრო რისკიან სურათს ქმნის [2].
მასშტაბის უკეთ გასაგებად, 195 პროფილი ნიშნავს, რომ აპარატმა მრავალჯერ გაზომა წყლის სვეტი ზღვის ფსკერიდან შელფური ყინულის ძირამდე, პრაქტიკულად იმ სივრცეში, სადაც გაზომვები მანამდე ფრაგმენტული ან საერთოდ არ არსებობდა [2]. სწორედ ამ „უწყვეტობას“ მიიჩნევენ მკვლევრები მნიშვნელოვანი ნაბიჯად იმის გასაგებად, როგორ აღწევს ოკეანის სითბო შელფური მყინვარის ქვედა ზედაპირთან და რა პროცესები აჩქარებს დნობას [2].
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
საერთაშორისო კლიმატურ დისკურსში ანტარქტიდის ყინულის დნობა განიხილება როგორც გრძელვადიანი ზღვის დონის ცვლილებების ერთ-ერთი ძირითადი მამოძრავებელი. NASA-ის განმარტებით, დენმანის მყინვარის ყინულის სრული დაკარგვის ჰიპოთეტური სცენარი გლობალური ზღვის დონის დაახლოებით 1.5 მეტრამდე მატებას უკავშირდება [4]. ავსტრალიის სამთავრობო სამეცნიერო გვერდზეც მითითებულია ანალოგიური მასშტაბი, როგორც „პოტენციური ზღვის დონის მატება“ დენმანის სისტემის კონტექსტში [3].
ამავე დროს, ახალი ოკეანოგრაფიული მონაცემები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა, რადგან შელფური მყინვარების ქვეშ მიმდინარე პროცესები ხშირად „უხილავია“ სატელიტური დაკვირვებებისთვის: თანამგზავრები ეფექტიანად აფიქსირებენ ზედაპირის ცვლილებებს, მაგრამ რთულია, ზუსტად აღწერონ რა ხდება შელფის ქვემოთ, სადაც ბაზალური დნობა ოკეანური დინებებით არის მართული [2]. ამიტომ, ავტონომიური პროფილური აპარატები, რომლებიც პერიოდულად იღებენ ვერტიკალურ პროფილებს, განიხილება როგორც დამატებითი ინსტრუმენტი კლიმატური რისკების შეფასებაში [1,2].
რეგიონული პერსპექტივით, აღმოსავლეთ ანტარქტიდა ხანგრძლივად ითვლებოდა შედარებით სტაბილურად, თუმცა ბოლო წლებში მეცნიერები სულ უფრო ხშირად საუბრობენ, რომ გარკვეული უბნები შეიძლება უფრო მოწყვლადი აღმოჩნდეს ოკეანური სითბოს მიმართ, ვიდრე აქამდე მიიჩნეოდა [2,3]. სწორედ ამ კონტექსტში განიხილება დენმანის მყინვარის ქვემოთ თბილი წყლის ცირკულაციის დაფიქსირება.
საქართველოს კონტექსტი (თუ რელევანტურია)
ანტარქტიდის შელფური მყინვარების ქვეშ აღმოჩენილი პროცესები პირდაპირ საქართველოს ტერიტორიაზე არ მიმდინარეობს, თუმცა ზღვის დონის გლობალური ზრდა, როგორც გრძელვადიანი ტენდენცია, დაკავშირებულია შავი ზღვის სანაპირო ზოლთან, პორტულ ინფრასტრუქტურასთან, ურბანულ განვითარებასთან და სანაპირო ეკოსისტემებთან. ამგვარი კვლევები, რომლებიც ზუსტად აღწერს სად და როგორ ხდება ბაზალური დნობა, გამოიყენება საერთაშორისო შეფასებებში, რომლითაც სხვადასხვა ქვეყნები საკუთარ კლიმატურ რისკებს აფასებენ [2,4].
საქართველოსთვის ამ ტიპის ცნობები მნიშვნელოვანია ინფორმაციული თვალსაზრისითაც: ისინი აჩვენებს, რომ კლიმატური ცვლილებების „დისტანციური“ პროცესები ხშირად უკავშირდება გლობალურ ზღვის დონის ცვლილებების საერთო სურათს. მსგავს თემებზე ფაქტებზე დაფუძნებული მასალების გავრცელება საინფორმაციო სივრცეში, მათ შორის https://www.sheniambebi.ge-ზე, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მაშინ, როცა ინფორმაცია ეფუძნება აკადემიურ პუბლიკაციებს და ინსტიტუციურ წყაროებს [2,4].
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
ანტარქტიდის აღმოსავლეთ ნაწილში ჩატარებულმა გაზომვებმა აჩვენა, რომ შელფური მყინვარების ქვეშ არსებული ოკეანური პროცესები შეიძლება მკვეთრად განსხვავდებოდეს ერთმანეთისგან: შეკლტონის ქვეშ პირობები შედარებით „ცივი“ და ფართოდ გავრცელებული სუსტი დნობით ხასიათდება, ხოლო დენმანის ქვეშ დაფიქსირდა თბილი წყლის შეღწევა, რაც ბაზალური დნობის გაძლიერებას უკავშირდება [2]. ამ შედეგის მნიშვნელობა იმაშია, რომ ის ეფუძნება უწყვეტი პროფილური გაზომვების სერიას იმ სივრციდან, სადაც პირდაპირი დაკვირვება იშვიათია [1,2].
მიღებული მონაცემები არ წარმოადგენს ერთჯერად პროგნოზს კონკრეტულ თარიღზე, თუმცა ემსახურება პროცესების უკეთ ახსნას, რაც შემდგომში კლიმატურ მოდელებსა და ზღვის დონის გრძელვადიანი ცვლილებების შეფასებებს აძლიერებს [2,4]. დენმანის მყინვარის „1.5 მეტრამდე პოტენციალი“ ინსტიტუციური წყაროების მიხედვით აღწერს მაქსიმალურ შესაძლო გავლენას სრული დაკარგვის სცენარში და გამოიყენება რისკის მასშტაბის გასაგებად, ვიდრე ახლო პერიოდის სავალდებულო სცენარის დასასახელებლად [3,4].
წყაროები
- CSIRO. Adrift like Shackleton: Robot float survives Antarctic ice. 2025 Dec 6. Available from: https://www.csiro.au/en/news/all/news/2025/december/robot-float-survives-antarctic-ice
- Rintoul SR, et al. Circulation and ocean–ice shelf interaction beneath the Denman and Shackleton Ice Shelves. Science Advances. 2025 Dec 5. Available from: https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adx1024
- Australian Antarctic Program. Denman Campaign – Understanding the Denman Glacier. 2025 Jun 3. Available from: https://www.antarctica.gov.au/science/climate-processes-and-change/antarctic-palaeoclimate/denman-terrestrial-campaign/
- NASA Sea Level Change Team. Huge East Antarctic glacier especially susceptible to climate impacts. 2020 Mar 25. Available from: https://sealevel.nasa.gov/news/185/huge-east-antarctic-glacier-especially-susceptible-to-climate-impacts/
