შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
აუტიზმის სპექტრის აშლილობა წარმოადგენს ნეიროგანვითარებით მდგომარეობას, რომელიც გავლენას ახდენს კომუნიკაციაზე, სოციალურ ურთიერთობებსა და ქცევით მოდელებზე. მისი გავრცელება ბოლო ათწლეულებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რაც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემებისთვის გამოწვევად რჩება. თანამედროვე მიდგომები მოიცავს ქცევით თერაპიას, საგანმანათლებლო ჩარევებსა და ზოგიერთ შემთხვევაში მედიკამენტოზურ მკურნალობას, თუმცა კვლევები გრძელდება დამატებითი ბიოლოგიური და კვებითი ჩარევების მიმართულებით. ამ კონტექსტში ყურადღებას იპყრობს ანთების საწინააღმდეგო და ანტიოქსიდანტური თვისებების მქონე ბუნებრივი ნაერთების შეფასება, მათ შორის ლუტეოლინის შემცველი დანამატები.
პრობლემის აღწერა
აუტიზმის სპექტრის აშლილობა ხასიათდება სოციალური კომუნიკაციის დარღვევით და განმეორებითი, სტერეოტიპული ქცევებით. მრავალი კვლევა მიუთითებს, რომ პაციენტთა ნაწილში აღინიშნება ნეიროანთებითი პროცესების ნიშნები და ოქსიდაციური სტრესის მატება, რაც იწვევს ინტერესს ანთების საწინააღმდეგო ბიოაქტიური ნივთიერებების მიმართ [1].
ჟურნალ Clinical Therapeutics-ში გამოქვეყნებულ ღია ტიპის საპილოტე კვლევაში შეფასდა ლუტეოლინის, კვერცეტინისა და რუტინის შემცველი საკვები დანამატის ეფექტი აუტიზმის სპექტრის აშლილობის მქონე ბავშვებში. კვლევა გაგრძელდა 26 კვირის განმავლობაში და არ მოიცავდა პლაცებოს ჯგუფს, რაც ნიშნავს, რომ ყველა მონაწილე იღებდა ერთსა და იმავე ფორმულას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ლუტეოლინი წარმოადგენს ფლავონოიდს, რომელიც ბუნებრივად გვხვდება მცენარეულ პროდუქტებში, მათ შორის ნიახურსა და გვირილაში. ექსპერიმენტული მონაცემები მიუთითებს მის ანტიოქსიდანტურ და ანთების საწინააღმდეგო მოქმედებაზე. კვერცეტინი და რუტინი ასევე ფლავონოიდებია, რომლებიც ხელს უწყობენ ბიოშეღწევადობის გაუმჯობესებას და უჯრედული დაზიანების შემცირებას [2].
კვლევის ფარგლებში ქცევითი ცვლილებები შეფასდა სტანდარტიზებული სკალების გამოყენებით. 26 კვირის შემდეგ დაფიქსირდა 26%-დან 35%-მდე შემცირება ქცევითი დარღვევების ზოგიერთ ქვე-სკალაზე, მათ შორის სოციალური იზოლაციის, განმეორებითი ქცევებისა და ჰიპერაქტიურობის მიმართულებით. ასევე აღინიშნა გაუმჯობესება კომუნიკაციისა და ყოველდღიური უნარების სფეროებში.
თუმცა მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ კვლევა მცირე მასშტაბის იყო და არ არსებობდა საკონტროლო ჯგუფი. ღია ტიპის დიზაინი ზრდის პლაცებოს ეფექტის ან დაკვირვებითი მიკერძოების ალბათობას, რაც ზღუდავს შედეგების გენერალიზაციას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, აუტიზმის სპექტრის აშლილობის გავრცელება მსოფლიოში საშუალოდ 1%-ს აღწევს, თუმცა რეგიონების მიხედვით მაჩვენებლები განსხვავებულია [3]. დაავადების მართვა მოითხოვს მრავალპროფილურ მიდგომას, რომელშიც მონაწილეობენ პედიატრები, ნევროლოგები, ფსიქოლოგები და სპეციალური განათლების სპეციალისტები.
დღემდე საკვები დანამატების გამოყენების შესახებ არსებული მტკიცებულებები შეზღუდულია. სისტემური მიმოხილვები მიუთითებს, რომ ბიოლოგიური დანამატების ეფექტიანობა საჭიროებს ფართომასშტაბიან, რანდომიზებულ კვლევებს მკაფიო მეთოდოლოგიური სტანდარტებით [4].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ინსტიტუტები, მათ შორის ეროვნული ჯანმრთელობის ინსტიტუტები და წამყვანი სამედიცინო ჟურნალები, ხაზს უსვამენ, რომ აუტიზმის მართვის ძირითადი საფუძველი კვლავ ქცევითი და საგანმანათლებლო ინტერვენციებია. საკვები დანამატები შეიძლება შეფასდეს როგორც დამატებითი კვლევითი მიმართულება, თუმცა მათი კლინიკური გამოყენება უნდა ეფუძნებოდეს მყარ მტკიცებულებებს [4].
ბიოაქტიური ნაერთების კვლევა აქტიურად მიმდინარეობს, განსაკუთრებით იმუნოლოგიური და ანთებითი მექანიზმების უკეთ გასაგებად, თუმცა ამ ეტაპზე არ არსებობს ფართოდ აღიარებული რეკომენდაცია ლუტეოლინის სტანდარტულ თერაპიაში ჩართვის შესახებ.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში აუტიზმის სპექტრის აშლილობის ადრეული დიაგნოსტიკა და ინტერვენცია თანდათან ვითარდება. სპეციალიზებული სერვისების ხელმისაწვდომობა განსხვავდება რეგიონების მიხედვით. მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელება მნიშვნელოვანია, რასაც უზრუნველყოფს პლატფორმები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რესურსები, მათ შორის https://www.publichealth.ge.
აკადემიური სივრცე, მაგალითად https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ახალი კვლევების კრიტიკულ შეფასებაში. საკვები დანამატების გამოყენებისას აუცილებელია ხარისხისა და სერტიფიცირების სტანდარტების დაცვა, რის შესახებაც ინფორმაცია ხელმისაწვდომია https://www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ბუნებრივი დანამატები აუტიზმის სრულად მკურნალობას უზრუნველყოფს.
რეალობა: არსებული მტკიცებულებები არ ადასტურებს სრულ სამკურნალო ეფექტს. კვლევები მხოლოდ შესაძლო სიმპტომურ გაუმჯობესებაზე მიუთითებს.
მითი: მცირე კვლევის დადებითი შედეგები საკმარისია ფართო კლინიკური რეკომენდაციისთვის.
რეალობა: საჭიროა დიდი, რანდომიზებული და კონტროლირებადი კვლევები შედეგების დასადასტურებლად.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა ლუტეოლინის შემცველი დანამატის გამოყენება დამოუკიდებლად?
ნებისმიერი დანამატის გამოყენება უნდა მოხდეს ექიმის ზედამხედველობით და ინდივიდუალური შეფასების საფუძველზე.
არის თუ არა ეს მეთოდი უსაფრთხო?
მცირე კვლევაში სერიოზული გვერდითი მოვლენები არ დაფიქსირდა, თუმცა უსაფრთხოების სრულყოფილი შეფასებისთვის საჭიროა დამატებითი კვლევები.
შეიძლება თუ არა ეს ჩარევა ჩაანაცვლოს ქცევითი თერაპია?
არა. ქცევითი და საგანმანათლებლო ინტერვენციები რჩება მართვის მთავარ საფუძვლად.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ლუტეოლინის შემცველი დანამატის შეფასებამ მცირე საპილოტე კვლევაში აჩვენა ქცევითი მაჩვენებლების გარკვეული გაუმჯობესება აუტიზმის სპექტრის აშლილობის მქონე ბავშვებში. თუმცა მეთოდოლოგიური შეზღუდვები არ იძლევა ფართო კლინიკური რეკომენდაციების საფუძველს.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინტერესშია, რომ ყველა ახალი ჩარევა შეფასდეს მკაცრი სამეცნიერო სტანდარტებით, უსაფრთხოების და ეფექტიანობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე. პაციენტებისა და მათი ოჯახების ინფორმირებული გადაწყვეტილება უნდა ეფუძნებოდეს სანდო, აკადემიურად გადამოწმებულ მონაცემებს.
წყაროები
- Estes ML, McAllister AK. Immune mediators in autism spectrum disorder. Nat Rev Neurosci. Available from: https://www.nature.com
- Theoharides TC, et al. Luteolin as a therapeutic candidate for autism spectrum disorders. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- World Health Organization. Autism spectrum disorders. Available from: https://www.who.int
- National Institutes of Health. Complementary and integrative approaches in autism research. Available from: https://www.nih.gov
