შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
მეხსიერების ასაკობრივი გაუარესება ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად განიხილებადი საკითხია ნევროლოგიასა და საზოგადოებრივ ჯანდაცვაში, რადგან ის პირდაპირ უკავშირდება დამოუკიდებელ ცხოვრებას, სამუშაოუნარიანობას, უსაფრთხოებას და დემენციის რისკს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ე.წ. ეპიზოდური მეხსიერება — უნარი, გავიხსენოთ პირადი გამოცდილებები, დრო და ადგილი, სადაც მოვლენა მოხდა. მიუხედავად იმისა, რომ დაბერებისას გარკვეული ცვლილებები ბუნებრივად ითვლება, დიდხანს უცნობი იყო, რატომ უუარესდება მეხსიერება ზოგიერთ ადამიანს უფრო სწრაფად, სხვებს კი შედარებით ნელა და რა როლი აქვს ინდივიდუალურ რისკ-ფაქტორებს, მათ შორის ალცჰაიმერის დაავადებასთან დაკავშირებულ გენეტიკურ წინასწარგანწყობას, როგორიცაა APOE ε4 [1]. ახალი, დიდი მასშტაბის კვლევა ამ კითხვებზე უფრო დეტალურ სურათს გვთავაზობს და ხაზს უსვამს, რომ მეხსიერების ცვლილებები მხოლოდ ერთი ტვინის უბნის ამბავი არ არის — პროცესში მრავალი სტრუქტურული ცვლილება მონაწილეობს, განსაკუთრებით ასაკის მატებასთან ერთად [1].
პრობლემის აღწერა
ეპიზოდური მეხსიერების დაქვეითება ხშირად აღიქმება როგორც „ჩვეულებრივი დაბერება“, თუმცა რეალობაში ეს საკითხი უფრო კომპლექსურია. ყოველდღიურ ცხოვრებაში ეპიზოდური მეხსიერება საჭიროა მედიკამენტების დროულად მიღებისთვის, ფინანსური გადაწყვეტილებების მიღებისთვის, გზაზე ორიენტაციისთვის, სოციალური ურთიერთობების შენარჩუნებისთვის და თვითზრუნვისთვის. მეხსიერების დაქვეითება ზრდის შეცდომების, დაცემების, ტრავმების, იზოლაციისა და დეპრესიის რისკს, ხოლო მძიმე შემთხვევებში შეიძლება წინ უსწრებდეს მსუბუქ კოგნიტურ დარღვევას და დემენციას [2].
ქართველი მკითხველისთვის თემა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდება მოსახლეობის დაბერების პარალელურად: ასაკოვანი ადამიანების წილი იზრდება და შესაბამისად, იზრდება კოგნიტურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული გამოწვევებიც. ამავე დროს, საზოგადოებაში ფართოდ გავრცელებულია მცდარი წარმოდგენები, თითქოს მეხსიერების ნებისმიერი გაუარესება „აუცილებელია“ და არაფერს ექვემდებარება. თანამედროვე მონაცემები აჩვენებს, რომ ზოგი ცვლილება მართლაც ასაკთან ასოცირდება, მაგრამ რისკ-ფაქტორების მართვა და ადრეული ამოცნობა მნიშვნელოვნად ცვლის პროგნოზს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საუბარია ტვინის სტრუქტურულ ცვლილებებზე, სისხლძარღვოვან ჯანმრთელობაზე, ცხოვრების წესსა და ზოგიერთ შემთხვევაში გენეტიკურ მოწყვლადობაზე [1–3].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ახალი მასშტაბური ანალიზის მიზანი იყო გაერკვია, რამდენად ერთგვაროვანია ასაკთან დაკავშირებული ტვინის სტრუქტურული ცვლილებები და როგორ უკავშირდება ისინი ეპიზოდური მეხსიერების ცვლილებას. მკვლევრებმა გააერთიანეს 13 გრძელვადიანი კვლევის მონაცემები, რომლებიც მოიცავდა კოგნიტურად ჯანმრთელ 3737 მონაწილეს; გამოყენებული იყო 10 343 მაგნიტურ-რეზონანსული სკანირება და 13 460 მეხსიერების შეფასება მრავალწლიანი დაკვირვების განმავლობაში [1]. ასეთი მიდგომა მნიშვნელოვანი უპირატესობით გამოირჩევა: როდესაც ერთ კვლევაში მცირე ჯგუფია, ხშირად რთულია განვასხვაოთ ინდივიდუალური განსხვავებები საერთო ტრენდისგან; ხოლო მრავალი კოჰორტის გაერთიანება ზრდის სიზუსტეს და ამცირებს შემთხვევითი მერყეობის გავლენას.
კვლევის შედეგები რამდენიმე მთავარ მექანიზმს უსვამს ხაზს.
პირველი — ტვინის ქსოვილის მოცულობის შემცირება (ატროფია) დაკავშირებულია ეპიზოდური მეხსიერების გაუარესებასთან, თუმცა ეს კავშირი ერთნაირი სიძლიერის არ არის ყველა ასაკში და ყველა ადამიანში [1]. უფრო მკაფიო კავშირი ჩანს ასაკის მატებასთან ერთად, განსაკუთრებით 60 წლის შემდეგ, როცა სტრუქტურული ცვლილებები ხშირად აჩქარებს ტემპს [1]. ეს მნიშვნელოვანი დაკვირვებაა კლინიკისთვისაც: შუა ასაკში მსუბუქი მერყეობა ყოველთვის არ ნიშნავს პროგრესირებად პროცესს, მაგრამ ხანდაზმულობაში ტვინის მოცულობის უფრო სწრაფი კლება უფრო მეტად შეიძლება უკავშირდებოდეს მეხსიერების გაუარესებას.
მეორე — ჰიპოკამპუსი მართლაც საკვანძო რეგიონია მეხსიერებისთვის, მაგრამ მეხსიერების დაქვეითება არ აიხსნება მხოლოდ ჰიპოკამპუსის ცვლილებით [1]. ანუ, თუ ადრე ხშირად „ყველაფერი ჰიპოკამპუსზე“ გადაჰქონდათ, ახალი მონაცემები აჩვენებს ქსელურ სურათს: ასაკთან ერთად მრავალი უბნის მცირე ცვლილებების ჯამი შეიძლება გახდეს მეხსიერების პრობლემის საფუძველი. ეს მიდგომა ემთხვევა თანამედროვე ნეირომეცნიერების ხედვას, რომ კოგნიტური ფუნქციები ტვინის ქსელების ურთიერთქმედებაზეა დამოკიდებული და არა ერთ წერტილზე [3].
მესამე — ინდივიდუალური მოწყვლადობა მნიშვნელოვნად განსხვავდება. კვლევამ გამოყო ჯგუფი, სადაც ტვინის მოცულობა საშუალოზე სწრაფად მცირდებოდა და სწორედ ამ ჯგუფში იყო მეხსიერების გაუარესების უფრო ძლიერი კავშირი სტრუქტურულ ცვლილებებთან [1]. ეს შეიძლება ნიშნავდეს, რომ „საშუალო ტრაექტორია“ ყველას არ აღწერს და კლინიკურად საჭიროა ინდივიდუალური დინამიკის შეფასება: ერთჯერადი ტესტი ხშირად არასაკმარისია, ხოლო ცვლილების ტემპი მეტ ინფორმაციას იძლევა.
მეოთხე — გენეტიკური რისკ-ფაქტორი APOE ε4 ასოცირდა ტვინის ქსოვილის უფრო სწრაფ მოცულობით კლებასთან და მეხსიერების უფრო გამოხატულ დაქვეითებასთან, თუმცა საერთო მიმართულება (ტრაექტორია) მსგავსი რჩებოდა როგორც APOE ε4 მატარებლებში, ისე არამატარებლებში [1]. ეს ნიუანსი პრაქტიკულად მნიშვნელოვანია: APOE ε4 ზრდის მოწყვლადობას, მაგრამ არ განსაზღვრავს „აუცილებელ“ შედეგს. კლინიკაში ეს ნიშნავს, რომ გენეტიკური წინასწარგანწყობა უნდა განიხილებოდეს როგორც რისკის ერთ-ერთი კომპონენტი და არა დიაგნოზი.
ამ სურათს ავსებს სხვა კვლევებიც, რომლებიც მიუთითებენ, რომ APOE ε4 შესაძლოა დაკავშირებული იყოს ასაკთან ერთად ტვინის ზოგი სტრუქტურის უფრო სწრაფ ცვლილებებთან და კოგნიტური დაქვეითების რისკთან [4,5]. თუმცა, კვლევები ერთმანეთისგან განსხვავდება ასაკობრივი დიაპაზონით, მეთოდებით და მონაწილეთა პროფილით, რის გამოც შედეგების გადატანა „ყველაზე“ ერთნაირად ვერ ხდება. სწორედ ამიტომაა განსაკუთრებით ღირებული დიდი, გაერთიანებული მონაცემების ანალიზი, რომელიც განსხვავებული კოჰორტების ერთიან სურათს ქმნის [1].
კლინიკური თვალსაზრისით, ეს მიდგომა ხელს უწყობს ორი ძირითადი ამოცანის შესრულებას: პირველი — ვისწავლოთ, როგორ განვასხვაოთ ნორმალური ასაკობრივი ცვლილებები პათოლოგიურისგან; მეორე — დავგეგმოთ პრევენცია და ჩარევა ადრეულ ეტაპზე, როცა ტვინის ქსელური ცვლილებები ჯერ კიდევ სუსტია და გავლენის შემცირება უფრო რეალისტურია [2,3].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
კვლევის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მხარე მასშტაბებია: 3737 კოგნიტურად ჯანმრთელი მონაწილე, 10 343 მაგნიტურ-რეზონანსული კვლევა და 13 460 მეხსიერების შეფასება გრძელვადიან დაკვირვებაში [1]. ადამიანურ ენაზე ეს ნიშნავს, რომ შედეგი არ ეფუძნება ერთჯერად დაკვირვებას ან მცირე ჯგუფს, არამედ მრავალჯერად გამოკვლევებს, სადაც შესაძლებელია ცვლილების ტემპის შეფასება.
ამ მასალამ აჩვენა, რომ ტვინის მოცულობის კლებისა და მეხსიერების გაუარესების კავშირი ასაკთან ერთად უფრო მკაფიო ხდება და განსაკუთრებით ძლიერია მათში, ვისაც ტვინის მოცულობა საშუალოზე სწრაფად უმცირდება [1]. ასევე, APOE ε4 მატარებლებში უფრო ხშირად შეინიშნებოდა უფრო სწრაფი მოცულობითი კლება და მეხსიერების გაუარესება, თუმცა ეს განსხვავება არ ნიშნავს, რომ ყველა მატარებელი აუცილებლად სწრაფად დაკარგავს მეხსიერებას [1].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის აქ ორი მესიჯია მნიშვნელოვანი. პირველი: რისკი არ არის ერთნაირი — არსებობს მაღალი მოწყვლადობის ჯგუფები და მათი ამოცნობა შესაძლებელია დინამიკის მიხედვით. მეორე: ასაკობრივი მეხსიერების ცვლილება მრავალფაქტორიანია, ამიტომ ერთჯერადი „სასწაულებრივი“ გადაწყვეტა ნაკლებად რეალისტურია; უფრო ეფექტიანია მრავალმიზნობრივი მიდგომა, რომელიც ეხება სისხლძარღვოვან რისკებს, ცხოვრების წესს, სმენასა და მხედველობას, ძილს, ფსიქიკურ ჯანმრთელობას და მედიკამენტების სწორ გამოყენებას [2,6].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო პრაქტიკაში კოგნიტური ჯანმრთელობა განიხილება როგორც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრიორიტეტი. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია დემენციის რისკის შემცირებაზე საუბრობს მოდიფიცირებადი ფაქტორების მართვის კონტექსტში და ხაზს უსვამს ფიზიკური აქტივობის, თამბაქოსგან თავის შეკავების, ალკოჰოლის ზიანის შემცირების, ჰიპერტენზიისა და დიაბეტის მართვის, ჯანსაღი კვებისა და სოციალური ჩართულობის მნიშვნელობას [2]. ეს მიდგომა შესაბამისია იმ ქსელური სურათისთვისაც, რომელსაც ახალი კვლევა აღწერს: როცა მეხსიერებაზე ერთდროულად მრავალი ბიოლოგიური ცვლილება მოქმედებს, პრევენციაც მრავალმხრივი უნდა იყოს.
სამედიცინო კვლევების დიდი ნაწილი ასევე ადასტურებს, რომ ტვინის სტრუქტურული ცვლილებები დაბერებაში გავრცელებულია, მაგრამ მათი ტემპი და განაწილება ინდივიდუალურად განსხვავდება [3]. ამ განსხვავებების გაგება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ფონზე, რომ ალცჰაიმერის დაავადება და სხვა ნეიროდეგენერაციული პროცესები ხშირად იწყება კლინიკური სიმპტომების გამოვლენამდე წლები, ზოგჯერ ათწლეულებიც კი ადრე [6]. ამიტომ, სტრუქტურული ცვლილებებისა და მეხსიერების ცვლილებების კავშირის დადგენა ეხმარება მეცნიერებასაც და პრაქტიკასაც — როგორც სკრინინგის სტრატეგიების, ისე პრევენციული ჩარევების დაგეგმვაში.
გარდა ამისა, გენეტიკური რისკის თემა (APOE ε4) საერთაშორისო დონეზე განიხილება განსაკუთრებული სიფრთხილით. მრავალი პროფესიული რეკომენდაცია ხაზს უსვამს, რომ გენეტიკური ტესტირება უნდა ახლდეს კონსულტაცია, რადგან შედეგი არის რისკის მაჩვენებელი და არა დიაგნოზი; ფსიქოლოგიური და სოციალური შედეგებიც გასათვალისწინებელია [6,7]. ამ მიდგომამ შეიძლება ხელი შეუწყოს პასუხისმგებლიან კომუნიკაციას საზოგადოებაში და თავიდან აიცილოს როგორც ზედმეტი პანიკა, ისე საფრთხის იგნორირება.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის კოგნიტური ჯანმრთელობის თემა განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან ასაკოვანი მოსახლეობის ზრდასთან ერთად იზრდება დემენციასთან დაკავშირებული ზრუნვის საჭიროება ოჯახებში და ჯანდაცვის სისტემაში. პრაქტიკაში პრობლემას ემატება დიაგნოსტიკის გვიან დაწყება, სტიგმა და ინფორმაციის დეფიციტი. ამ ფონზე მნიშვნელოვანია, რომ მეხსიერების ცვლილებები შეფასდეს დროულად და სტანდარტიზებულად: ოჯახის ექიმის დონეზე პირველადი სკრინინგი, საჭიროების შემთხვევაში ნევროლოგის/გერიატრის ჩართვა, თანმხლები დაავადებების მართვა და უსაფრთხოების შეფასება.
ჯანდაცვის სისტემის შესაძლებლობებში შედის კოგნიტური ტესტირება და ზოგიერთ შემთხვევაში ნეიროვიზუალიზაცია, თუმცა რეალისტურად გასათვალისწინებელია ხელმისაწვდომობის განსხვავება რეგიონებს შორის და სპეციალისტების დეფიციტი. სწორედ ამიტომ საზოგადოებრივი განათლება და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული კომუნიკაცია მნიშვნელოვანია, რასაც ორგანულად უკავშირდება https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge თემატური სივრცე.
აკადემიური განხილვებისა და პროფესიული სტანდარტების ხაზგასასმელად შესაბამის კონტექსტში შეიძლება გამოყენებულ იქნას https://www.gmj.ge როგორც აკადემიური რესურსი, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების საკითხებზე — https://www.certificate.ge, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საუბარია დიაგნოსტიკური და ლაბორატორიული სერვისების სანდოობაზე. პრაქტიკულად, საქართველოს კონტექსტში მნიშვნელოვანი აქცენტებია: სისხლძარღვოვანი რისკების კონტროლი (წნევა, შაქარი, ქოლესტერინი), სმენისა და მხედველობის კორექცია, ძილის ხარისხი, დეპრესიის ამოცნობა, ფიზიკური აქტივობა და მედიკამენტების გადახედვა, რადგან ზოგი პრეპარატი კოგნიტურ ფუნქციებზე მოქმედებს [2,6].
მითები და რეალობა
მითი: მეხსიერების დაქვეითება ყოველთვის „ჩვეულებრივი დაბერებაა“ და ყურადღება არ სჭირდება
რეალობა: ასაკთან დაკავშირებული ცვლილებები არსებობს, მაგრამ მეხსიერების სწრაფი გაუარესება, ყოველდღიურ ფუნქციონირებაზე გავლენა, ახალი ინფორმაციის დამახსოვრების მკვეთრი გაძნელება ან დეზორიენტაცია საჭიროებს შეფასებას, რადგან შეიძლება იყოს როგორც მართვადი მიზეზები (მაგალითად, დეპრესია, ძილის დარღვევა, ვიტამინების დეფიციტი, მედიკამენტების გვერდითი ეფექტები), ისე ნეიროდეგენერაციული პროცესები [2,6].
მითი: თუ ჰიპოკამპუსი „კარგადაა“, მეხსიერების პრობლემა ვერ იქნება
რეალობა: ახალი დიდი კვლევა აჩვენებს, რომ მეხსიერების ცვლილებები არ აიხსნება მხოლოდ ერთ რეგიონში ცვლილებებით; ასაკთან ერთად მრავალი უბნის სტრუქტურული ცვლილებების კომბინაცია მონაწილეობს მეხსიერების დაქვეითებაში [1].
მითი: APOE ε4 მატარებლებს მეხსიერება აუცილებლად დაუქვეითდებათ
რეალობა: APOE ε4 ზრდის რისკს და ასოცირდება უფრო სწრაფ სტრუქტურულ ცვლილებებთან, მაგრამ შედეგი არ არის ფატალური და ყველას ერთნაირად არ ეხება; რისკის მართვა და ადრეული ჩარევა მნიშვნელოვნად ცვლის პერსპექტივას [1,4,7].
მითი: „ტვინის ვარჯიში“ მხოლოდ თავსატეხებია და საკმარისია
რეალობა: კოგნიტური სტიმულაცია შეიძლება სასარგებლო იყოს, მაგრამ ეფექტიანი მიდგომა მრავალმხრივია და მოიცავს ფიზიკურ აქტივობას, სისხლძარღვოვანი რისკების კონტროლს, ძილს, კვებას, სმენას/მხედველობას და სოციალურ ჩართულობას [2,6].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის ეპიზოდური მეხსიერება და როგორ ვლინდება მისი დაქვეითება?
ეპიზოდური მეხსიერება არის პირადი მოვლენების, დროისა და ადგილის გახსენების უნარი. დაქვეითება შეიძლება გამოვლინდეს იმით, რომ ადამიანს უჭირს ახლახან მომხდარის გახსენება, ხშირად ეშლება თარიღები, ეკარგება ნივთები, უჭირს ყოველდღიური გეგმების დამახსოვრება.
როდის არის საჭირო ექიმთან მიმართვა?
თუ მეხსიერების ცვლილება პროგრესირებს, ზღუდავს ყოველდღიურ ფუნქციონირებას, ახლავს დეზორიენტაცია, ქცევის ცვლილება, ან ოჯახის წევრები ამჩნევენ მკვეთრ განსხვავებას, მიზანშეწონილია შეფასება პირველადი რგოლის ექიმთან და საჭიროების შემთხვევაში სპეციალისტთან [2,6].
რას ნიშნავს, რომ კვლევაში ბევრი მაგნიტურ-რეზონანსული სკანირება იყო გამოყენებული?
ეს ნიშნავს, რომ მკვლევრებმა ტვინის სტრუქტურული ცვლილებები არ შეაფასეს მხოლოდ ერთხელ, არამედ მრავალჯერ, დროში. სწორედ ეს ქმნის შესაძლებლობას დავინახოთ ცვლილების ტემპი და მისი კავშირი მეხსიერების ცვლილებასთან [1].
აქვს თუ არა აზრი APOE ε4-ზე ტესტირებას?
ტესტირება ზოგ შემთხვევაში გამოიყენება კვლევით ან სპეციალურ კლინიკურ კონტექსტში, მაგრამ ფართო პოპულაციაში მისი გამოყენება უნდა გადაწყდეს კონსულტაციის შემდეგ, რადგან შედეგი არის რისკის მაჩვენებელი და არა დიაგნოზი; ასევე გასათვალისწინებელია ფსიქოლოგიური და სოციალური შედეგები [7].
რა არის ყველაზე რეალისტური ნაბიჯები მეხსიერების დასაცავად?
საერთაშორისო რეკომენდაციები ხაზს უსვამს მოდიფიცირებადი რისკების მართვას: წნევის, შაქრისა და ქოლესტერინის კონტროლს, ფიზიკურ აქტივობას, თამბაქოსგან თავის შეკავებას, ალკოჰოლის ზიანის შემცირებას, ხარისხიან ძილს, სმენისა და მხედველობის კორექციას და სოციალურ ჩართულობას [2,6].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ახალი, დიდი მასშტაბის კვლევა აჩვენებს, რომ ასაკთან დაკავშირებული ეპიზოდური მეხსიერების დაქვეითება დაკავშირებულია ტვინის ქსოვილის მოცულობის ცვლილებებთან, თუმცა ეს კავშირი ერთნაირი არ არის ყველა ასაკში და ყველა ადამიანში; უფრო მკაფიო სურათი ჩნდება ასაკის მატებასთან ერთად და განსაკუთრებით მათში, ვისაც ტვინის მოცულობა საშუალოზე სწრაფად უმცირდება [1]. ასევე გამოიკვეთა, რომ გენეტიკური მოწყვლადობა APOE ε4 ზრდის რისკს, მაგრამ არ განსაზღვრავს გარდაუვალ შედეგს [1].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მთავარი გზავნილია, რომ მეხსიერების დაცვა არ უნდა შემოიფარგლოს მხოლოდ ერთი „საბედისწერო“ ფაქტორით ან ერთი ტვინის უბნით. უფრო ეფექტიანია ადრეული ამოცნობა, მრავალმხრივი პრევენცია და ისეთი სისტემური მიდგომა, რომელიც ერთდროულად ეხება სისხლძარღვოვან ჯანმრთელობას, ცხოვრების წესს, ფსიქიკურ მდგომარეობას და უსაფრთხო გარემოს. საქართველოს კონტექსტში ეს ნიშნავს უფრო მეტ ყურადღებას პირველადი რგოლის დონეზე სკრინინგსა და რისკ-ფაქტორების მართვაზე, ინფორმაციის ხარისხიან გავრცელებას და სანდო, სტანდარტიზებულ სერვისებზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებას, რაშიც ინფორმაციული და საგანმანათლებლო პლატფორმები, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, პრაქტიკულად მნიშვნელოვან როლს თამაშობს.
წყაროები
- Vidal-Piñeiro D, et al. Vulnerability to memory decline in aging revealed by a mega-analysis of structural brain change. Nat Commun. 2025;16:66354. Available from: https://www.nature.com/articles/s41467-025-66354-y
- World Health Organization. Risk reduction of cognitive decline and dementia: WHO guidelines. Geneva: WHO; 2019. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/risk-reduction-of-cognitive-decline-and-dementia
- Fjell AM, Walhovd KB. Structural brain changes in aging: courses, causes and cognitive consequences. Rev Neurosci. 2010;21(3):187–221. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20879692/
- Huang Y, et al. Apolipoprotein E ε4 accelerates the longitudinal cerebral atrophy in elders without dementia at enrollment. Front Aging Neurosci. 2023;15:—. Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10265507/
- Bailey M, et al. Impact of Apolipoprotein E ε4 in Alzheimer’s Disease. J Clin Neurol. 2024;20:—. Available from: https://thejcn.com/DOIx.php?id=10.3988/jcn.2024.0176
- World Health Organization. Dementia fact sheet. Geneva: WHO; updated regularly. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
- National Institutes of Health. Alzheimer’s Disease Genetics Fact Sheet (APOE and genetic risk). Bethesda: NIH; updated regularly. Available from: https://www.nia.nih.gov/health/alzheimers-disease-genetics-fact-sheet
