შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა საქართველოში საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ მთავარ საყრდენად ითვლება, რადგან იგი უზრუნველყოფს მოსახლეობის ფართო ნაწილის ხელმისაწვდომობას გეგმურ და გადაუდებელ სამედიცინო მომსახურებაზე. სწორედ ამიტომ, მასთან დაკავშირებული ნებისმიერი ცვლილება სწრაფად იწვევს საზოგადოებრივ ინტერესს და ხშირად — არაზუსტ ინტერპრეტაციებს. ბოლო დღეებში მედიაში გავრცელებული განცხადება, თითქოს საქართველოს ფარგლებს გარეთ 6 თვეზე მეტი ვადით მყოფ მოქალაქეებს სრულად შეეზღუდებათ საყოველთაო ჯანდაცვით სარგებლობა, ოფიციალური განმარტებით სიმართლეს არ შეესაბამება; ცვლილება ეხება მხოლოდ გეგმური ამბულატორიული მომსახურების ფარგლებში კონკრეტული დაფინანსების მექანიზმს და არა მოქალაქეთა მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობას [1]. თემის მნიშვნელობა განსაკუთრებით მაღალია მიგრაციის მასშტაბებიდან გამომდინარე: საქართველოში მრავალი მოქალაქე პერიოდულად ან ხანგრძლივად იმყოფება საზღვარგარეთ, ხოლო ჯანმრთელობის დაცვის უწყვეტობა მათთვის რეალური საჭიროებაა.
პრობლემის აღწერა
განხილვის საგანია რეგულაცია, რომელიც დაკავშირებულია ბენეფიციართა რეგისტრაციის სტატუსის გადამოწმებასთან და გეგმური ამბულატორიული მომსახურების დაფინანსების ადმინისტრირებასთან. 2025 წლის 31 დეკემბერს გამოცემული სამართლებრივი ცვლილებით განისაზღვრა დამატებითი წესები, მათ შორის: 2026 წლის 1-ელი ივნისიდან ყოველთვიურად უნდა განხორციელდეს იმ ბენეფიციართა რეგისტრაციის შეჩერება, რომლებიც ქვეყნის ფარგლებს გარეთ უწყვეტად იმყოფებიან 6 თვე და მეტი ვადით, ხოლო ხელახალი რეგისტრაცია მოხდება პროგრამის დადგენილი პირობების შესაბამისად [1].
ამ ტექსტის ინტერპრეტაციამ საზოგადოებაში შექმნა შთაბეჭდილება, რომ მოქალაქეებს სამედიცინო მომსახურება „ეღობებათ“. თუმცა ოფიციალური განმარტებით, მოქალაქეთა სამედიცინო სერვისებზე ხელმისაწვდომობა არ იზღუდება, მათ შორის — არც საზღვარგარეთ მყოფი საქართველოს მოქალაქისთვის; ცვლილება უკავშირდება ამბულატორიული დაწესებულებების დაფინანსების წესს, როდესაც სახელმწიფო კლინიკას ფიქსირებულ ანაზღაურებას უხდიდა იმ შემთხვევაშიც, თუ მოქალაქე ქვეყანაში არ იყო და მომსახურებას ფაქტობრივად ვერ იღებდა [1].
სოციალური და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელობა აქ ორმხრივია: ერთი მხრივ, საჭიროა პროგრამის ფინანსური მიზნობრიობა და არამიზნობრივი ხარჯების შემცირება; მეორე მხრივ, აუცილებელია ისეთი ადმინისტრაციული გადაწყვეტები, რომლებიც არ შექმნის ბარიერებს მოქალაქისთვის, როდესაც მას რეალურად სჭირდება მომსახურება, განსაკუთრებით დაბრუნების შემდეგ.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დაფინანსებაში ორი იდეა ერთმანეთთან თანაარსებობს: „უნივერსალური დაფარვა“ და „რესურსების მიზნობრივი განაწილება“. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია უნივერსალურ ჯანმრთელობის დაფარვას განმარტავს როგორც მდგომარეობას, როცა ადამიანს შეუძლია მიიღოს საჭირო სერვისების სრული სპექტრი ფინანსური გაჭირვების გარეშე [2]. პრაქტიკაში, უნივერსალურობის მიღწევა ხშირად მოითხოვს ადმინისტრაციულ სიზუსტეს — ბენეფიციართა რეესტრის ხარისხს, მომსახურების მოხმარების სწორ აღრიცხვას და გადახდის მოდელების გამართულობას.
გეგმური ამბულატორიული სერვისების დაფინანსებაში საქართველოში ფართოდ გამოიყენება ფიქსირებული ან კაპიტაციური მოდელი, როდესაც პროვაიდერს (კლინიკას/ოჯახის ექიმის ქსელს) ეძლევა განსაზღვრული ანაზღაურება რეგისტრირებული ბენეფიციარის მიხედვით. ასეთი მიდგომა მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში გამოიყენება პირველადი ჯანდაცვის გასაძლიერებლად, მაგრამ მას აქვს „არაზუსტი რეგისტრაციის“ რისკიც: თუ სისტემაში რჩებიან ადამიანები, რომლებიც ფაქტობრივად სხვა ქვეყანაში არიან და მომსახურებას ვერ იღებენ, პროვაიდერი შესაძლოა იღებდეს ანაზღაურებას რეალური მომსახურების გარეშე. მსოფლიო ბანკის ანალიტიკურ მასალებში ხაზგასმულია, რომ კაპიტაციური განაკვეთი და მისი ადმინისტრირება უნდა იყოს რეალისტურ მოხმარებასთან თანხვედრაში, რათა დაფინანსებამ ხარისხს შეუწყოს ხელი და არ შექმნას არამიზნობრივი გადახდები [3].
კლინიკური თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია იმის მკაფიო გამიჯვნა, თუ რა „იცვლება“ მოქალაქისთვის. ოფიციალური განმარტების მიხედვით, ცვლილება არ ვრცელდება საყოველთაო ჯანდაცვის სხვა კომპონენტებზე, მათ შორის — გადაუდებელ ამბულატორიასა და სტაციონარულ სერვისებზე [1]. აქედან გამომდინარე, საუბარი არ არის იმაზე, რომ პაციენტს გადაუდებელი დახმარება ან ჰოსპიტალიზაცია შეეზღუდება. რისკი, რომლის მართვაც აუცილებელია, უფრო ადმინისტრაციული ხასიათისაა: მოქალაქემ დაბრუნების შემდეგ სწრაფად და შეუფერხებლად შეძლოს გეგმური ამბულატორიული პროვაიდერის ხელახალი არჩევა/რეგისტრაცია, რათა პირველადი რგოლის მომსახურება (კონსულტაცია, მართვა, რეფერირება) არ შეფერხდეს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მტკიცებულებებზე დაფუძნებული შეფასებისთვის მნიშვნელოვანია ორი პარალელური ფაქტორის დანახვა.
პირველი: საქართველოსთვის მიგრაცია ფართომასშტაბიანი სოციალური მოვლენა არის; შესაბამისად, სისტემაში ბენეფიციართა ნაწილი რეალურად შეიძლება ხანგრძლივად იმყოფებოდეს საზღვარგარეთ. ასეთ პირობებში, თუ დაფინანსების ნაწილი მიბმულია რეგისტრირებულ პირებზე, ხოლო მათი ფაქტობრივი მოხმარება ნულოვანია, იზრდება არამიზნობრივი ხარჯების რისკი. სწორედ ამ ლოგიკას ეყრდნობა ოფიციალური განმარტება, რომ სახელმწიფო ფიქსირებულ ანაზღაურებას უხდიდა კლინიკას იმ შემთხვევაშიც, როცა მოქალაქე ქვეყანაში არ იმყოფებოდა [1].
მეორე: უნივერსალური დაფარვის კონცეფცია მიუთითებს, რომ ხელმისაწვდომობა უნდა იყოს უზრუნველყოფილი საჭიროების მომენტში და „სადაც საჭიროა“ — განსაკუთრებით გადაუდებელი მდგომარეობების დროს [2]. ამიტომაც, ნებისმიერი რეგულაცია, რომელიც ეხება რეგისტრაციას ან პროვაიდერის დაფინანსებას, უნდა იყოს ისე აწყობილი, რომ არ დააზიანოს სერვისის მიღება მაშინ, როცა პაციენტი რეალურად ქვეყანაშია და დახმარება სჭირდება.
ქმედითი ადმინისტრირების მნიშვნელობა კვლევებითაც დასტურდება: საერთაშორისო პრაქტიკაში პირველადი ჯანდაცვის გადახდის მოდელების რეფორმისას ერთ-ერთ მთავარ საფრთხედ სახელდება „რეგისტრაციის მონაცემთა ხარისხი“ და „მოქმედი ბენეფიციარის“ ცნების არათანაბარი ინტერპრეტაცია, რაც საბოლოოდ ან ზედმეტ გადახდებს იწვევს, ან — პაციენტის ბიუროკრატიულ დაბრკოლებას [3]. საქართველოს შემთხვევაში დოკუმენტი პირდაპირ მიუთითებს, რომ ბენეფიციართა რეგისტრაციის სტატუსის გადამოწმების დამატებითი კრიტერიუმები 2026 წლის 1-ელ ივნისამდე უნდა დამტკიცდეს, რაც მიუთითებს პროცესის ეტაპობრივ გაძლიერებაზე [1].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო გამოცდილებაში გავრცელებულია პრინციპი, რომ სახელმწიფო დაფინანსებული ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამების ბევრი კომპონენტი დაკავშირებულია რეზიდენტობასთან, მომსახურების ფაქტობრივ მოხმარებასთან და რეგისტრაციის აქტუალობასთან. უნივერსალური დაფარვის შეფასებისას მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია ყურადღებას ამახვილებს არა მხოლოდ დაფარვის იდეაზე, არამედ სისტემის შესაძლებლობაზე — უზრუნველყოს სერვისი „როცა და სადაც საჭიროა“, ფინანსური დაბრკოლების გარეშე [2]. ეს მიდგომა პრაქტიკულად ნიშნავს, რომ მოქალაქის უფლებებზე არ უნდა აისახოს ადმინისტრაციული მოდელის ცვლილება, მაგრამ გადახდის წესები უნდა იყოს მიზნობრივი.
ამავე დროს, პირველადი ჯანდაცვაში კაპიტაციური დაფინანსება ფართოდაა გამოყენებული, რადგან იგი სტიმულს ქმნის პროფილაქტიკის, ქრონიკული დაავადებების მართვისა და უწყვეტი ზედამხედველობისთვის. თუმცა საერთაშორისო ინსტიტუტები ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ კაპიტაციური მოდელი საჭიროებს მკაფიო რეგისტრაციის წესებს, მონაცემთა განახლებას და მობილობის (მიგრაციის) გათვალისწინებას, რათა გადახდები შესაბამისობაში იყოს რეალურ პასუხისმგებლობასთან [3]. სწორედ ამ ჩარჩოში ჯდება საქართველოს გადაწყვეტილების ოფიციალური არგუმენტი — არამიზნობრივი ხარჯების თავიდან არიდება და პროგრამის გაძლიერება [1].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოს შემთხვევაში, საჯარო კომუნიკაციამ უკვე გამოავლინა მთავარი გამოწვევა: ერთი და იგივე რეგულაციის განსხვავებული ინტერპრეტაცია შეიძლება სწრაფად გადაიქცეს „მომსახურების შეზღუდვის“ ნარატივად და შექმნას არასაჭირო შფოთვა. ოფიციალური განმარტება ხაზგასმით ამბობს, რომ სამედიცინო მომსახურება არ ეზღუდება არც საქართველოში მყოფ მოქალაქეს და არც საზღვარგარეთ მყოფს; ცვლილება ეხება მხოლოდ გეგმური ამბულატორიული ნაწილის დაფინანსების ე.წ. კაპიტაციის მექანიზმს და არ ვრცელდება სხვა კომპონენტებზე, მათ შორის გადაუდებელ ამბულატორიასა და სტაციონარულ სერვისებზე [1].
სისტემური თვალსაზრისით, ეს ნიშნავს, რომ ცვლილების მთავარი სამიზნე არის ურთიერთობა სახელმწიფოსა და ამბულატორიულ დაწესებულებას შორის: როგორ და რა საფუძვლით ანაზღაურდება პროვაიდერი. მოქალაქისთვის კი კრიტიკული საკითხია ადმინისტრაციული სიმარტივე დაბრუნების შემდეგ: ოფიციალური განმარტებით, საქართველოში დაბრუნებისთანავე მოქალაქეს შეუძლია ყოველგვარი შეზღუდვის გარეშე დარეგისტრირდეს ამბულატორიულ დაწესებულებაში და სრულად მიიღოს პროგრამით გათვალისწინებული მომსახურება [1]. სწორედ აქ ჩნდება ხარისხისა და სტანდარტების მნიშვნელობა — პროცედურა უნდა იყოს გასაგები, სწრაფი და ერთგვაროვანი, რათა სერვისის მიღება პრაქტიკაში არ შეფერხდეს. ამ კონტექსტში მნიშვნელოვანია ხარისხისა და პროცესების სტანდარტიზაცია, რასაც თემატურად უკავშირდება https://www.certificate.ge, ხოლო პროფესიული დისკუსიისთვის შესაბამისი აკადემიური სივრცის ფუნქცია შეიძლება ჰქონდეს https://www.gmj.ge.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კომუნიკაციის კუთხით, სასურველია ერთიანი, მარტივად გასაგები განმარტებების გავრცელება ისეთ პლატფორმებზე, როგორებიცაა https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge — განსაკუთრებით მაშინ, როცა საკითხი ეხება ფართო მოსახლეობას და მაღალია არაზუსტი ინფორმაციის გავრცელების რისკი.
მითები და რეალობა
მითი: „საზღვარგარეთ მყოფი მოქალაქე 6 თვეზე მეტხანს თუ იქნება, საყოველთაო ჯანდაცვას მთლიანად დაკარგავს.“
რეალობა: ოფიციალური განმარტებით, მოქალაქეთა სამედიცინო მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობა არ იზღუდება; ცვლილება ეხება მხოლოდ გეგმური ამბულატორიული მომსახურების ნაწილში დაწესებულებების დაფინანსების კაპიტაციურ მექანიზმს და არ ვრცელდება სხვა კომპონენტებზე, მათ შორის გადაუდებელ ამბულატორიასა და სტაციონარულ სერვისებზე [1].
მითი: „ეს ცვლილება ნიშნავს, რომ საზღვარგარეთ მყოფ ადამიანს საქართველოში დახმარებას არ გაუწევენ.“
რეალობა: განმარტება პირდაპირ მიუთითებს, რომ სამედიცინო მომსახურება არ ეზღუდება არც საზღვარგარეთ მყოფ მოქალაქეს [1]. პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ გეგმური ამბულატორიული მომსახურებისთვის პროვაიდერზე რეგისტრაციის საკითხი შეიძლება საჭირო გახდეს ქვეყანაში დაბრუნების შემდეგ, რაც, ოფიციალური ინფორმაციით, შესაძლებელი იქნება შეზღუდვის გარეშე [1].
მითი: „რეგისტრაციის შეჩერება ნიშნავს, რომ პაციენტი ავტომატურად ვერ მიიღებს გადაუდებელ დახმარებას.“
რეალობა: ცვლილება არ ვრცელდება გადაუდებელ ამბულატორიასა და სტაციონარულ სერვისებზე [1]. შესაბამისად, გადაუდებელი საჭიროება ამ რეგულაციით არ უნდა დაიბლოკოს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
თუ მე საზღვარგარეთ ვარ 6 თვეზე მეტი ხნით, შემეზღუდება თუ არა საყოველთაო ჯანდაცვით მიღებული სამედიცინო მომსახურება?
ოფიციალური განმარტებით, მომსახურება არ იზღუდება; ცვლილება ეხება მხოლოდ გეგმური ამბულატორიული მომსახურების ფარგლებში დაწესებულებების დაფინანსების წესს [1].
რას ნიშნავს „ამბულატორიული დაწესებულების დაფინანსება“ და რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?
ეს ეხება იმას, როგორ უხდის სახელმწიფო თანხას კლინიკას/პროვაიდერს გეგმური ამბულატორიული მომსახურების ადმინისტრირების ფარგლებში. კაპიტაციური მიდგომისას ფიქსირებული ანაზღაურება შეიძლება იყოს მიბმული რეგისტრირებულ ბენეფიციარზე; თუ ბენეფიციარი ქვეყანაში არაა და მომსახურებას ვერ იღებს, იქმნება არამიზნობრივი ხარჯის რისკი [1], [3].
როდის და როგორ შემიძლია ხელახლა დარეგისტრირება, თუ ხანგრძლივად ვიყავი საზღვარგარეთ?
დოკუმენტში მითითებულია, რომ ხელახალი რეგისტრაცია განხორციელდება პროგრამის წესით განსაზღვრული პირობების შესაბამისად, ხოლო ოფიციალური განმარტებით — ქვეყანაში დაბრუნებისთანავე შესაძლებელია რეგისტრაცია შეზღუდვის გარეშე [1].
ვრცელდება თუ არა ეს ცვლილება გადაუდებელ შემთხვევებზე ან ჰოსპიტალიზაციაზე?
ოფიციალური განმარტება ხაზს უსვამს, რომ ცვლილება არ ვრცელდება გადაუდებელ ამბულატორიასა და სტაციონარულ სერვისებზე [1].
რატომ არის მნიშვნელოვანი, რომ „დამატებითი კრიტერიუმები“ 2026 წლის 1 ივნისამდე დამტკიცდეს?
ეს ნიშნავს, რომ გადამოწმების მექანიზმი საჭიროებს კონკრეტულ ტექნიკურ წესებს (როგორ დგინდება 6 თვიანი უწყვეტი ყოფნა, როგორ ხდება სტატუსის განახლება და ა.შ.), რაც გავლენას ახდენს ადმინისტრირების სიზუსტესა და მოქალაქისთვის პროცესის სიმარტივეზე [1].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ოფიციალური განმარტება მიუთითებს, რომ გავრცელებული ინფორმაცია მოქალაქეთა საყოველთაო ჯანდაცვით სარგებლობის „შეზღუდვაზე“ მიზნობრივად არაზუსტია: ცვლილება ეხება გეგმური ამბულატორიული მომსახურების ფარგლებში დაწესებულებების დაფინანსების კაპიტაციურ მექანიზმს და არა მოქალაქის უფლებას, მიიღოს სამედიცინო სერვისი [1]. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, ასეთი ცვლილებები ხშირად საჭიროა პროგრამის ფინანსური მდგრადობის გასაძლიერებლად და არამიზნობრივი ხარჯების შესამცირებლად, რაც საბოლოოდ შეიძლება უკეთესად დაიცვას ბენეფიციართა ინტერესები [1], [3].
ამავე დროს, წარმატების მთავარი პირობა არის გამჭვირვალე კომუნიკაცია და ბენეფიციარისთვის პრაქტიკული პროცედურების მაქსიმალური გამარტივება. რეალისტური ნაბიჯები, რომლებიც მოქალაქეს შეუძლია გადადგას, მოიცავს:
პირველი — დაბრუნებისას დროულად აირჩიოს და დარეგისტრირდეს გეგმური ამბულატორიული პროვაიდერთან (ოფიციალური განმარტებით, ეს შესაძლებელია შეზღუდვის გარეშე) [1];
მეორე — გადაამოწმოს საკუთარი სტატუსი შესაბამის ადმინისტრაციულ არხებში, რათა გეგმური სერვისების მიღება არ შეფერხდეს [1];
მესამე — დოკუმენტებისა და განმარტებების სანდო წყაროებად გამოიყენოს სამართლებრივი აქტები და ოფიციალური ინსტიტუტები, ხოლო ფართო საზოგადოებისთვის გასაგები განმარტებები მიიღოს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კომუნიკაციის სივრცეებიდან, როგორიცაა https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge.
წყაროები
- საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. „…გეგმური ამბულატორიული მომსახურების მოცულობის, დაფინანსების მეთოდოლოგიისა და ანაზღაურების წესის… ადმინისტრირებისთვის…“ მინისტრის 2025 წლის 30 აპრილის №9/ნ ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე (გამოქვეყნებულია 2025-12-31; ამოქმედდება 2026-01-01). ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/6745216
- World Health Organization. Universal health coverage (UHC) – Fact sheet (updated 5 Dec 2025). Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-%28uhc%29
- World Bank. Making Modern Healthcare Affordable in a Small Country: Georgia Healthcare Group – Universal Healthcare Delivered Through the Private Sector in Georgia (capitation and outpatient care financing discussion). Available from: https://documents1.worldbank.org/curated/en/889071548944011005/txt/Making-Modern-Healthcare-Affordable-in-a-Small-Country-Georgia-Healthcare-Group-Universal-Healthcare-Delivered-Through-the-Private-Sector-in-Georgia.txt
