დამოუკიდებელი ანგარიშვალდებულება გლობალურ ჯანმრთელობაში
რა გვასწავლა ახალი საერთაშორისო ანგარიშმა და რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი საქართველოსთვის
პროფესორი გიორგი ფხაკაძე
ყოფილი წევრი გაეროს გენერალური მდივნის დამოუკიდებელი ანგარიშვალდებულების პანელის (IAP)
დავით ტვილდიანის სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი
საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის ხელმძღვანელი
პროფესორის კომენტარი:
„ჯანდაცვაში ნამდვილი პროგრესი იქ იწყება, სადაც მთავრობები, საერთაშორისო ინსტიტუტები და ძლიერი ორგანიზაციები იციან, რომ მათგან ელოდებიან პასუხს. ანგარიშვალდებულება და ხარისხიანი ჯანდაცვა არის ადამიანის უფლება. ეს არ არის პრივილეგია და არც პოლიტიკური ნების საკითხი.
გაეროს გენერალური მდივნის მიერ შექმნილი დამოუკიდებელი ანგარიშვალდებულების პანელი (IAP) იყო უნიკალური მცდელობა, დაედგინა მაღალი სტანდარტი ქალების, ბავშვებისა და მოზარდების ჯანმრთელობის დაცვისა და საერთაშორისო ვალდებულებების შესრულების თვალსაზრისით. მე ამ პანელის წევრი ვიყავი მისი შექმნის დღიდან მის დასრულებამდე.
ახლახან გამოქვეყნებული ანალიტიკური სტატია კიდევ ერთხელ გვახსენებს, რა იყო მიღწეული, რა დარჩა საბოლოოდ მიუღწეველი და რატომ არის დღესაც აუცილებელი, რომ ანგარიშვალდებულება იყოს არა დეკლარაცია, არამედ მოქმედების მყარი სტანდარტი.“
რა არის ეს ახალი პუბლიკაცია
Health and Human Rights Journal-მა გამოაქვეყნა Alicia Ely Yamin-ის ახალი ანალიტიკური სტატია, რომელიც ასახავს გაეროს IAP-ის მუშაობის გამოცდილებას და გლობალური ჯანმრთელობის სისტემის სისუსტეებს. ავტორი იყო IAP-ის წევრი და ახდენს კონცეპტუალურ შეფასებას, თუ რატომ არის რთული საერთაშორისო დონეზე რეალური პასუხისმგებლობის უზრუნველყოფა.
პუბლიკაციის მთავარი მესიჯი ასეთია
მსოფლიოს ჯანდაცვის მმართველობა პოლიტიკური გავლენებით, ფინანსური ინტერესებით და გაუმჭვირვალე გადაწყვეტილებებით ისე არის გადაჯაჭვული, რომ ხშირად ვერ ხდება იმ ვალდებულებების შესრულება, რომლებიც ქვეყნებმა, საერთაშორისო სააგენტოებმა და დონორებმა საკუთარ თავზე აიღეს.
რა იყო IAP და რატომ შეიქმნა
IAP (Independent Accountability Panel) შეიქმნა გაეროს გენერალური მდივნის მანდატით 2015 წელს, როგორც მაღალი დონის, დამოუკიდებელი ექსპერტების გუნდი. მისი მიზანი იყო გაეროს გლობალური სტრატეგიის განხორციელების შეფასება ქალების, ბავშვებისა და მოზარდების ჯანმრთელობის მიმართულებით 2016–2030 წლების პერიოდში.
პანელის ძირითადი პრინციპები იყო
• მონიტორინგი
• შეფასება
• რეკომენდაციები
• გამჭვირვალობა და ადამიანის უფლებები
IAP-ის წევრები დაინიშნენ გენერალური მდივნის მიერ და წარმოადგენდნენ სხვადასხვა ქვეყნისა და დისციპლინის წამყვან ექსპერტებს. მათ შორის ვიყავი მეც, როგორც საქართველოს წარმომადგენელი უდიდესი საერთაშორისო მანდატით.
IAP ყოველწლიურად ამზადებდა ანგარიშებს, სადაც მიუთითებდა პროგრესსა და პრობლემებს და სახელმწიფოთა მთავრობებს, WHO-ს, UNICEF-ს, UNFPA-სა და სხვა მნიშვნელოვან მოთამაშეებს რეკომენდაციებს აძლევდა.
IAP-ის ანგარიშები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა COVID-19-ის პერიოდში, თუმცა სწორედ ამ კრიტიკულ მომენტში პანელი ოფიციალურად შეწყდა.
რა მთავარ გაკვეთილებს გამოყოფს სტატია IAP-ის გამოცდილებიდან
სტატიაში ჩამოყალიბებულია რამდენიმე ძირითადი პრობლემა, რომლებიც დღემდე რჩება გლობალური ჯანმრთელობის მმართველობის დაუსრულებელ გამოწვევად.
1. ანგარიშვალდებულება ვერ დაიყვანება მხოლოდ ტექნიკურ ანგარიშებზე
თუ პასუხისმგებლობა არ ეფუძნება ადამიანის უფლებებს, თანასწორობას და სამართლიანობას, ის კარგავს ეფექტს. ანგარიშები მხოლოდ ქაღალდზე რჩება, ხოლო ცვლილებები არ ხდება.
2. IAP-ს არ ჰქონდა საკმარისი იურიდიული ძალა
პანელი აკეთებდა რეკომენდაციებს, მაგრამ სახელმწიფოები და საერთაშორისო ინსტიტუტები ხშირად არ იყვნენ ვალდებულნი რეაგირება მოეხდინათ. ეს ქმნიდა ლიმიტებს.
3. ნამდვილი დამოუკიდებლობა ყოველთვის რთულია
პოლიტიკური გარემო, ბიუჯეტის შეზღუდულობა, ინსტიტუციური ინტერესები და حساس თემების განხილვა ხშირად აფერხებდა პანელის საქმიანობას.
4. საჭიროა მკაფიო შეთანხმება, რას ნიშნავს „პასუხისმგებლობა“
ქვეყნები, ორგანიზაციები და დონორები სხვადასხვა გზით განსაზღვრავენ ამ ტერმინს, რაც მექანიზმის სისუსტეს ზრდის.
5. გლობალური ჯანმრთელობის მმართველობა მკაცრად არის მიბმული ფინანსურ და პოლიტიკურ ძალებზე
ამ პირობებში რთულია ისეთი პანელის არსებობა, რომელიც სისტემას რეალურად სთხოვს პასუხს.
რატომ არის ეს საკითხი მნიშვნელოვანი საქართველოსთვის
აღნიშნული ანალიზი პირდაპირ და მტკივნეულად ეხება საქართველოს რეალობასაც. რამდენიმე ასპექტი განსაკუთრებით თვალსაჩინოა.
• თუ არ არსებობს დამოუკიდებელი ზედამხედველობა, ჯანდაცვის სისტემაში გადაწყვეტილებებს ხშირად პოლიტიკა განსაზღვრავს და არა ხარისხი
• პანდემიამ აჩვენა, რომ გამჭვირვალობა და სამართლიანი ხელმისაწვდომობა პრობლემად რჩება
• ხარისხი, უსაფრთხოება და სამედიცინო სერვისებზე თანაბარი წვდომა კვლავ არ არის სტანდარტი
• ჯანდაცვის ბიუჯეტის ხარჯვა არ არის დაკავშირებული მკაფიო პასუხისმგებლობასთან
საქართველოსთვის მთავარი გაკვეთილებია
• საჭირო არის დამოუკიდებელი, საჯარო მონიტორინგის მექანიზმები
• ხარისხი და უსაფრთხოება უნდა იყოს არამხოლოდ პროფესიული სტანდარტი, არამედ სამართლებრივი ვალდებულება
• პაციენტების ხმა და სამოქალაქო საზოგადოების ჩართულობა უნდა იყოს სისტემური
• ანგარიშვალდებულება უნდა იყოს მკაფიოდ განსაზღვრული: ვინ, რაზე და როგორ აგებს პასუხს
„IAP-ის გამოცდილებამ ჩემთვის ერთი რამ აბსოლუტურად ნათელი გახადა.
ჯანდაცვის ხარისხი და ანგარიშვალდებულება არ არის კომფორტი, არც კეთილი ნება და არც პოლიტიკური არჩევანი.
ეს არის ადამიანის უფლება.
რაც უფრო სწრაფად გავიაზრებთ ამას საქართველოში, მით უფრო სწრაფად შევძლებთ შევქმნათ ისეთი სისტემა, სადაც არცერთი ადამიანი არ დარჩება დაუცველი, სადაც გადაწყვეტილებებს განსაზღვრავს არა ინტერესი, არამედ პასუხისმგებლობა და სადაც ჯანდაცვა არის უსაფრთხო, სამართლიანი და პატივისცემაზე დაფუძნებული.“
წყაროები
Yamin AE. Chasing Accountability in Global Health. Health and Human Rights Journal, 2025.
IAP – Independent Accountability Panel, გაეროს გენერალური მდივნის მანდატი.
Global Strategy for Women’s, Children’s and Adolescents’ Health 2016–2030.
გადმოწერე აპლიკაცია „შენი ექიმი“ – პირველი ქართული სამედიცინო პლატფორმა!
მიიღე სანდო და აქტუალური ინფორმაცია ჯანმრთელობის შესახებ – საქართველოდან და მთელი მსოფლიოდან.
iPhone: https://apps.apple.com/fr/app/sheni/id6746877342?l=en-GB
Telegram არხი: https://t.me/SheniEkimi
შენი ექიმი – ცოდნა ჯანმრთელობისთვის.
