კვლევებმა აჩვენა, რომ E ვიტამინის მაღალი დოზა, კერძოდ ოთხას საერთაშორისო ერთეულზე მეტი დღეში, ზრდის სიკვდილიანობის რისკს. ეს ინფორმაცია დაფუძნებულია მეტა-ანალიზზე, რომელიც მოიცავს 135 ათასზე მეტ მონაწილეს. მიუხედავად იმისა, რომ E ვიტამინი პოპულარული ანტიოქსიდანტია, მისი მაღალი დოზით მიღება შეიძლება იყოს სახიფათო, განსაკუთრებით სინთეზური ალფა-ტოკოფეროლის სახით. ბუნებრივი წყაროებიდან მიღებული ვიტამინი E კი არ იწვევს ასეთ რისკებს. ამიტომ, რეკომენდირებულია, რომ ვიტამინის მიღება მოხდეს დაბალ დოზებში და საკვები წყაროებიდან.
როდესაც ედგარ მილერმა და მისმა კოლეგებმა 2005 წელს თავიანთი მეტა-ანალიზი გამოაქვეყნეს ჟურნალში Annals of Internal Medicine, აღმოჩენამ დაუყოვნებლივ გამოიწვია დავა: E ვიტამინის მაღალი დოზით დანამატი დაკავშირებული იყო სიკვდილიანობის რისკის ზრდასთან. ვიტამინი E ორი ათწლეულის განმავლობაში ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ანტიოქსიდანტური დანამატი იყო, რომელიც იყიდებოდა იმ მოსაზრებით, რომ თავისუფალი რადიკალების ნეიტრალიზაცია დაგვიცავდა გულის დაავადებებისგან, კიბოსგან და დაბერებისგან. ინდუსტრიის მხრიდან რეაქცია მოსალოდნელი იყო — მეთოდოლოგიური კრიტიკა, ალტერნატიული ანალიზები, მეტი კვლევის ჩატარების მოწოდებები. თუმცა, ძირითადი დასკვნა მას შემდეგ არაერთხელ დადასტურდა და გაძლიერდა, რის გამოც ვიტამინი E საკვები დანამატების მეცნიერებაში ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან შემთხვევად იქცა, რომლის მიმართაც სიფრთხილეა საჭირო.
ვიტამინი E არის ცხიმში ხსნადი ანტიოქსიდანტი, რომელიც არსებობს რვა ბუნებრივ ფორმით — ოთხი ტოკოფეროლი და ოთხი ტოკოტრიენოლი. მაღალი დოზის შემცველ საკვებ დანამატებში, ძირითადად, გამოიყენება სინთეზური ალფა-ტოკოფეროლი (dl-ალფა-ტოკოფეროლი), რომელიც განსხვავდება ბუნებრივი ალფა-ტოკოფეროლისგან (d-ალფა-ტოკოფეროლი) და ქსოვილებში ვიტამინ E-ს სხვა ფორმებს იხრჩობს. გამა-ტოკოფეროლის ეს გადაადგილება, რომელსაც აქვს გამოხატული ანთების საწინააღმდეგო და ანტინიტრაციული ფუნქციები, შეიძლება ხსნიდეს პარადოქსული ზიანის ნაწილს: საქმე არ არის იმაში, რომ ანტიოქსიდანტები თავისთავად საშიშია, არამედ იმაში, რომ იზოლირებული, მაღალი დოზის ალფა-ტოკოფეროლი არღვევს ვიტამინ E-ს ბუნებრივ ბალანსს, რომელიც ევოლუციამ ოპტიმიზირა.
ქართული კვლევა: საქართველოს სამედიცინო ჟურნალმა (GMJ) გამოაქვეყნა რეცენზირებული კვლევების მიმოხილვები, რომლებიც მოიცავს კლინიკურ მტკიცებულებებს E ვიტამინისა და მასთან დაკავშირებული ნაერთების შესახებ. ამ კვლევების რეზიუმეები, რომლებიც ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე news.gmj.ge, წარმოადგენდა საცნობარო წყაროებს ამ სტატიაში განხილული მტკიცებულებებისთვის.
კვლევის დიზაინი და მეთოდოლოგია
მილერმა და სხვებმა (2005) ჩაატარეს E ვიტამინის დანამატის 19 რანდომიზებული კონტროლირებადი კვლევის სისტემური მიმოხილვა და მეტა-ანალიზი, მინიმუმ 1-წლიანი შემდგომი დაკვირვებით და მინიმუმ 10 დაფიქსირებული სიკვდილით, რომელიც მოიცავდა n=135 967 მონაწილეს. ანალიზში გამოყენებული იყო როგორც ფიქსირებული ეფექტების, ისე შემთხვევითი ეფექტების მოდელები და ჩატარდა დოზა-რეაქციის ანალიზი, რომლის დროსაც შემოწმდა, იზრდებოდა თუ არა სიკვდილიანობის რისკი პროპორციულად დოზასთან. კვლევები ვარირებდა 50 სე/დღე-დან 2000 სე/დღე-მდე და მოიცავდა როგორც პირველადი, ისე მეორადი პროფილაქტიკის პოპულაციებს.
| ამონაკრების მოცულობა | 19 კვლევა, n=135 967 მონაწილე | ძალიან დიდი; საკმარისი სიმძლავრე სიკვდილიანობის მცირე განსხვავებების დასადგენად |
| ხანგრძლივობა | მინიმუმ 1 წელი; უმეტეს კვლევაში 2–8 წელი | საკმარისად ხანგრძლივი, რომ დააფიქსიროს სიკვდილიანობის მაჩვენებლების განსხვავებები |
| ინტერვენცია | 50–2000 სე ვიტამინი E/დღეში (ძირითადად, ალფა-ტოკოფეროლი) | დოზის ფართო დიაპაზონი საშუალებას იძლევა, ჩატარდეს დოზა-რეაქციის ანალიზი |
| შედეგის გაზომვა | ყველა მიზეზით სიკვდილიანობა | წინასწარ განსაზღვრული, ობიექტური, ცალსახა საბოლოო წერტილი |
| ძირითადი შედეგები | დოზები ≥400 სე/დღეში: RR 1,06 (p=0,04); დოზა-პასუხი სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი (p=0,03) | 39-ით მეტი სიკვდილი 10 000 ადამიან-წელზე მაღალი დოზების დროს |
| შეზღუდვები | მაღალი დოზის უმეტეს კვლევაში ჩართული იყო ავადმყოფი ან ხანდაზმული მონაწილეები; შესაძლებელია დამაბნეველი ფაქტორები | სრულად ვერ გამოვრიცხავთ, რომ აღმოჩენის მიზეზი ავადმყოფი პოპულაციები იყო |

ძირითადი დასკვნები
დოზა-რეაქციის ანალიზმა გამოავლინა სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი წრფივი კავშირი E ვიტამინის დოზასა და სიკვდილიანობის რისკს შორის (p=0,03 ტენდენციისთვის). 400 სე/დღეში და უფრო მაღალი დოზების დროს სიკვდილის შედარებითი რისკი დაახლოებით 6%-ით გაიზარდა (RR 1,06, 95% CI 1,00–1,12, p=0,04). აბსოლუტურ მაჩვენებლებში გადაყვანისას: დამატებით 39 სიკვდილი 10 000 ადამიან-წელზე E ვიტამინის მაღალი დოზით დანამატის მიღებისას. უფრო დაბალი დოზებით (150 სე/დღე-ზე ნაკლები) სიკვდილიანობის სიჭარბე არ დაფიქსირებულა. შემდგომი ანალიზი, რომელიც ჩატარდა ბიელაკოვიჩისა და სხვების მიერ (Cochrane, 2012), რომელშიც განხილული იყო 78 ანტიოქსიდანტური რანდომიზებული კონტროლირებადი კვლევა (n=296 707), აღმოჩნდა, რომ ბეტა-კაროტინი, A ვიტამინი და E ვიტამინი ზრდიდა სიკვდილიანობას, როდესაც ისინი მაღალი დოზებით მიეცა კარგად კვებიან პოპულაციებს — რაც ადასტურებს E ვიტამინის აღმოჩენას, როგორც უფრო ფართო კანონზომიერების ნაწილს. შემოთავაზებული მექანიზმი: ფარმაკოლოგიური დოზებით სინთეზური ალფა-ტოკოფეროლი შეიძლება ჩაანაცვლოს გამა-ტოკოფეროლი, აინჰიბიროს CYP ფერმენტებს, რომლებიც მონაწილეობენ წამლისა და ჰორმონების მეტაბოლიზმში, და პოტენციურად გამოიწვიოს პროოქსიდაცია უკვე დაჟანგულ გარემოში (ფენომენი, რომელიც ცნობილია, როგორც ანტიოქსიდანტური პარადოქსი).
1,0
1,05
1,10
50 სე
100 სე
რას ნიშნავს ეს თქვენთვის
პრაქტიკული მნიშვნელობა მკაფიოა და მოქმედებას ითხოვს: თავი აარიდეთ E ვიტამინის მაღალი დოზის შემცველ დანამატებს (200 სე/დღე-ზე მეტი), განსაკუთრებით მათ, რომლებიც შეიცავენ სინთეზურ dl-ალფა-ტოკოფეროლს. ვიტამინი E საკვებიდან — ზეითუნის ზეთი, კაკალი, თესლები, ფოთლოვანი ბოსტნეული, ტრადიციული ხმელთაშუაზღვისპირული და კავკასიური დიეტა — არ შეიცავს ამ რისკს და დაკავშირებულია ჯანმრთელობისთვის სასარგებლო თვისებებთან სადამკვირვებლო კვლევებში. ორგანიზმი ბუნებრივად არეგულირებს საკვებიდან მიღებულ E ვიტამინს; მას არ შეუძლია მაღალი დოზის დანამატებით მიღებული ფარმაკოლოგიური დოზების რეგულირება. თუ ამჟამად იღებთ E ვიტამინის შემცველ დანამატს, შეამოწმეთ დოზა: მრავალი მულტივიტამინი შეიცავს 400 სე-ს ან მეტს. განიხილეთ E ვიტამინის უფრო დაბალი შემცველობის (100 სე-ზე ნაკლები) ან საერთოდ არაშემცველი ფორმის გამოყენებაზე გადასვლა, თუ თქვენმა ექიმმა არ დაადგინა დანამატის მიღების კონკრეტული კლინიკური საჭიროება.

კვლევის შეზღუდვები და გაფრთხილებები
მილერის მეტა-ანალიზს გაუკრიტიკეს ის, რომ მაღალი დოზის უმეტეს კვლევაში ჩართული იყო ქრონიკულად ავადმყოფი, ხანდაზმული მონაწილეები — და არა ჯანმრთელი ზრდასრულები — რამაც, შესაძლოა, გაართულა სიკვდილიანობის შესახებ დასკვნის გამოტანა. თუმცა, ბიელაკოვიჩის კოხრეინის ანალიზი (2012), რომელიც მოიცავდა ჯანმრთელი პოპულაციის კვლევებს, მივიდა მსგავს დასკვნებამდე E ვიტამინის მაღალი დოზისთვის. როგორც ჩანს, სიკვდილიანობის რისკი დამახასიათებელია მხოლოდ იზოლირებული მაღალი დოზის ალფა-ტოკოფეროლისთვის, და არა საკვებ წყაროებში არსებული E ვიტამინისთვის ან დაბალი დოზის შერეული ტოკოფეროლის დანამატებისთვის. აბსოლუტური რისკი (39 დამატებითი სიკვდილი 10 000 ადამიან-წელზე) მცირეა, მაგრამ მნიშვნელოვანია მოსახლეობის მასშტაბით.
მოკლე ინფორმაცია
What dose of vitamin E is dangerous?
სიკვდილიანობის მაჩვენებელი სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი ხდება 400 სე/დღეში და მეტ დოზაზე. ჯანმოს მიერ რეკომენდებული საკვებიდან მიღების დონე დაახლოებით 15 მგ-ია (დაახლოებით 22 სე) — რაც მნიშვნელოვნად დაბალია რისკის ზღვარზე. სისხლდენის რისკის საფუძველზე უმეტესი ორგანოს მიერ დადგენილი უსაფრთხო ზედა ზღვარია 1000 მგ/დღეში (დაახლოებით 1500 სე), მაგრამ სიკვდილიანობის მონაცემები მიუთითებს, რომ უმჯობესია, თავი აარიდოთ 400+ სე-საც კი.
How strong is the evidence?
ძლიერი — 135 000 მონაწილის 19 რანდომიზებულ კონტროლირებად კვლევაში (RCT) ჩატარებული მეტაანალიზი, თანმიმდევრული დოზა-რეაქციის კავშირით, რაც დადასტურებულია 78 ანტიოქსიდანტური კვლევის 296 000 მონაწილის ცალკეული კოხრეინის ანალიზით.
What is the practical takeaway?
ნუ მიიღებთ E ვიტამინის მაღალი დოზის დანამატებს (200 სე/დღე-ზე მეტს). მიიღეთ E ვიტამინი საკვებიდან: ზეითუნის ზეთი, ნუში, მზესუმზირის თესლები, ფოთლოვანი მწვანილეული. თუ თქვენი მულტივიტამინი შეიცავს E ვიტამინის 400 სე-ს, განიხილეთ იმ მულტივიტამინზე გადასვლის ვარიანტი, რომელიც შეიცავს E ვიტამინის ნაკლებ რაოდენობას ან არ შეიცავს მას იზოლირებული ფორმით.
Is dietary vitamin E dangerous?
არა — სიკვდილიანობის მომატებული რისკი დამახასიათებელია მხოლოდ იზოლირებული, მაღალი დოზის სინთეზური ალფა-ტოკოფეროლის დანამატისთვის. საკვებიდან მიღებული ვიტამინი E არ უკავშირდება სიკვდილიანობის მომატებას და დაკავშირებულია ჯანმრთელობისთვის სასარგებლო თვისებებთან სადამკვირვებლო კვლევებში.
What research is still needed?
კვლევები კონკრეტულად ჯანმრთელ, კარგად კვებაზე მყოფ პოპულაციებში 400 სე ზღვარზე; კვლევა იმის შესახებ, ახლავს თუ არა შერეული ტოკოფეროლის დანამატებს (რომლებიც შეიცავს გამა-ტოკოფეროლს) იგივე რისკი; და მექანიკური კვლევები ანტიოქსიდანტური პარადოქსის შესახებ მაღალი დოზებით.
წყაროები
- მილერი და სხვ., მაღალი დოზის ვიტამინ E-ს და სიკვდილიანობის მეტა-ანალიზი: Ann Intern Med 2005
- ბიელაკოვიჩი და სხვ., კოხრეინის მიმოხილვა — ანტიოქსიდანური დანამატები და სიკვდილიანობა 2012
- HOPE და HOPE-TOO კვლევები — ვიტამინი E და გულ-სისხლძარღვთა სისტემის შედეგები: Am J Cardiol 2004
- SELECT კვლევა — E ვიტამინი, სელენი და პროსტატის კიბო: NEJM 2009
#დრპხახაძე #შენიექიმი #დანამატებისუსაფრთხოება #მტკიცებულებებზედაფუძნებული #phig
წყარო: ეს სტატია გამოქვეყნებულია news.gmj.ge-ს ჯანდაცვის ჟურნალისტიკის ინიციატივის ფარგლებში, რომელიც ქართველ მკითხველს სთავაზობს მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ინფორმაციას საკვები დანამატებისა და კვების შესახებ.
წყარო: supplement.ge
