ლეიშმანიოზი კავკასიასა და ცენტრალურ აზიაში: საქართველოს შემთხვევები 89%-ით მცირდება, სომხეთისა იზრდება, შვიდმა ქვეყანამ კი თვლა შეწყვიტა

ავტორი: პროფ. გიორგი ფხაკაძე · საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუტი (PHIG) · რეგიონული ინიციატივა „ერთიანი ჯანმრთელობა“

ყოველ ზაფხულს, დაახლოებით თორმეტი კვირის განმავლობაში, ბრინჯის მარცვლის ზომის მოსკიტი თბილისის ძაღლებსა და ბავშვებს შორის დაფრინავს. ის ატარებს Leishmania infantum-ს — ვისცერული ლეიშმანიოზის პარაზიტს, დაავადებისა, რომელიც მკურნალობის გარეშე შემთხვევათა 95%-ზე მეტში ლეტალურია და რომელთანაც ქალაქი უკვე ერთი საუკუნეა ცხოვრობს. საქართველო მას გულდასმით ითვლის: 106 შემთხვევა 2012 წელს, 12 — 2024 წელს, 21 — 2025 წელს. მისი მეზობლების უმეტესობა კი საერთოდ აღარ ითვლის.

ჯანმო-ს უახლესმა გლობალურმა ზედამხედველობის ანგარიშმა, რომელიც 2025 წლის ნოემბერში გამოქვეყნდა, აჩვენა, რომ ევროპის რეგიონს — ჯანმო-ს რეგიონს, რომელსაც ამ სერიის თერთმეტივე ქვეყანა მიეკუთვნება — ლეიშმანიოზის ანგარიშგების ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი აქვს მსოფლიოში: მისი ენდემური ქვეყნების 15%-მა შეატყობინა ვისცერული შემთხვევები 2024 წლისთვის და 16%-მა — კანის შემთხვევები [2]. ეს მიმოხილვა იკვლევს, რას ამბობს ჯანმო-ს ჩანაწერი კავკასიაზე, ცენტრალურ აზიაზე, თურქეთზე, უკრაინასა და მოლდოვაზე; რატომ აქვს დაავადება ჯერ კიდევ იმ ერთადერთ ქვეყანას, რომელსაც საუკეთესო მონაცემები აქვს; და რატომ ეკუთვნის ძაღლების მოსკიტებით გადამდები ინფექცია სწორედ რეგიონის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ დღის წესრიგს.

ძაღლების, მოსკიტებისა და ცუდი საცხოვრებლის დაავადება

ლეიშმანიოზს იწვევს პროტოზოული პარაზიტები, რომლებიც ინფიცირებული მდედრი ფლებოტომუსის გვარის მოსკიტების ნაკბენით გადაეცემა. ჯანმო-ს შეფასებით, ყოველწლიურად ვისცერული ლეიშმანიოზის 50 000-დან 90 000-მდე ახალი შემთხვევა ვითარდება, რომელთაგან მხოლოდ 25–45% არის შეტყობინებული, და კანის ლეიშმანიოზის 600 000-დან ერთ მილიონამდე შემთხვევა, რომელთაგან დაახლოებით 200 000 არის შეტყობინებული. სიღარიბე, არასრულფასოვანი კვება, ცუდი საცხოვრებელი პირობები, მოსახლეობის გადაადგილება და კლიმატის ცვლილება — ყველა ზრდის რისკს, ხოლო რეზერვუარად დაახლოებით 70 სახეობის ცხოველს შეუძლია იმოქმედოს [1].

ამ რეგიონში ორ ფორმას განსხვავებული ეკოლოგია აქვს. სამხრეთ კავკასიაში ვისცერულ ლეიშმანიოზს L. infantum იწვევს, ის ძაღლებში ნარჩუნდება, ძირითადად ღარიბი ქალაქური უბნების მცირეწლოვან ბავშვებს აავადებს და მას Phlebotomus kandelakii და P. balcanicus გადასცემენ [4,6]. ცენტრალურ აზიასა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთში კანის ლეიშმანიოზს იწვევს L. major, რომლის რეზერვუარი უდაბნოს დიდი ქვირითაა, და L. tropica, რომელიც ქალაქებში ადამიანიდან ადამიანს გადაეცემა [4,9]. ყოველ შემთხვევაში ადამიანი-პაციენტი ბოლო რგოლია ციკლში, რომელიც ცხოველსა და მწერზე გადის — სწორედ ამიტომ ვერცერთი კლინიკური სამსახური დაავადებას მარტო ვერ გააკონტროლებს.

რას აჩვენებს ჯანმო-ს ჩანაწერი

ჯანმო-ს გლობალური ჯანმრთელობის ობსერვატორია ყოველი ქვეყნისთვის ლეიშმანიოზის ექვს ინდიკატორს აქვეყნებს, რომლებიც ყოველწლიურ ეროვნულ ანგარიშებზეა აგებული. ამ რეგიონისთვის რიგი ინფორმაციულია ზუსტად იქ, სადაც არსებობს, და სხვაგან დუმს [3].

სამი ნიმუში გამოირჩევა. პირველი: სამხრეთ კავკასია რეგიონის ვისცერული ლეიშმანიოზის ცენტრია — 2015–2019 წლებში 926 შემთხვევიდან 560 საქართველომ, აზერბაიჯანმა და სომხეთმა შეატყობინეს. საქართველოს ინციდენტობა 2005–2009 წლების 100 000 მოსახლეზე 4,0-ზე მეტიდან 2020 წელს 1,13-მდე შემცირდა, ხოლო აზერბაიჯანის უმაღლესი ინციდენტობა, 100 000-ზე 0,40–0,61, 2016–2019 წლებზე მოდიოდა — და შემდეგ ქვეყანამ ანგარიშგება შეწყვიტა [4]. მეორე: კანის ლეიშმანიოზის ტვირთი ცენტრალურ აზიას აწევს — უზბეკეთმა 2020 წელს 761 შემთხვევა შეატყობინა, თურქმენეთი კი 2012 წლიდან ყოველწლიურად 49-დან 212-მდე შემთხვევას წარადგენს და ცენტრალური აზიის ერთადერთი ქვეყანაა უწყვეტი რიგით [3]. მესამე: თურქეთის მაჩვენებლები ვისცერული ფორმისთვის 2016 წელს, ხოლო კანის ფორმისთვის 2018 წელს წყდება, მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანამ რეგიონის ყველაზე დიდი რაოდენობა შეატყობინა — 1 554 შემთხვევა 2018 წელს და 3 094 შემოტანილი შემთხვევა 2013 წელს, სირიიდან პაციენტების ნაკადის პიკზე, როდესაც მისმა ინციდენტობამ 100 000-ზე 7,02-ს მიაღწია [3,4].

გლობალურად იგივე ანგარიში 2024 წლისთვის კანის ლეიშმანიოზის 211 466 და ვისცერული ლეიშმანიოზის 12 930 ახალ შემთხვევას აფიქსირებს და 2014 წლიდან შეტყობინებული ვისცერული შემთხვევების 58%-იან შემცირებას, რაც სამხრეთ აზიის ელიმინაციის პროგრამის დამსახურებაა. ის ევროპის რეგიონს, წყნარი ოკეანის დასავლეთ რეგიონთან ერთად, ასახელებს იმ ადგილად, სადაც „მნიშვნელოვანი არასრული ანგარიშგება“ ინტერპრეტაციას შეუძლებელს ხდის [2]. ამ სერიის რეგიონი ამ ხარვეზის დიდი ნაწილია: აქ შესწავლილი თერთმეტი ქვეყნიდან გლობალური ჯანმრთელობის ობსერვატორიას 2024 წლის ვისცერული ლეიშმანიოზის მაჩვენებელი მხოლოდ სამისთვის აქვს — საქართველოს, სომხეთისა და თურქმენეთისთვის [3].

საქართველო: ქვეყანა, რომელიც ითვლის და დაავადება მაინც აქვს

საქართველოს ჩანაწერი რეგიონში ყველაზე სრული და ყველაზე სასწავლოა. შემცირება 2012 წლის 106 შეტყობინებული ვისცერული შემთხვევიდან 2024 წელს 12-მდე რეალურია, ხოლო 2025 წლის მაჩვენებელი — 21 — აჩვენებს, რომ ეს ჯერ ელიმინაცია არ არის [3]. მიზეზი ძაღლებშია. ეროვნულმა კვლევამ rK39 სწრაფი ტესტებით 1 575 ძაღლი და 77 გარეული ძაღლისებრი გამოიკვლია: თბილისის ორ უბანში შინაური ძაღლების 28,1% და 26,9% სეროპოზიტიური იყო, ასევე უპატრონო ძაღლების 16,1%; ქუთაისში, დასავლეთის ახალ კერაში, შინაური ძაღლების 17,3% და უპატრონოების 8% აღმოჩნდა პოზიტიური. თბილისის ერთი უბნის მცხოვრებთა შორის 15–24 წლის ასაკის ადამიანების 37,5%-ს ლეიშმანინის კანის ტესტი დადებითი ჰქონდა, რაც ნიშნავს, რომ ისინი უკვე ინფიცირებულნი იყვნენ [5]. კახეთში 600 შინაური ძაღლიდან 15,8% სეროპოზიტიური იყო, ყვარლის რაიონში — 19,4% [7].

გადამტანების კვლევები გადაცემას ხსნის. თბილისის ვაკისა და მთაწმინდის უბნებში Phlebotomus-ის ხუთი სახეობა დაიჭირეს; P. kandelakii და P. balcanicus ატარებდნენ L. infantum-ს, რომელიც გენეტიკურად იდენტური იყო (99,8–99,9%) ადგილობრივი პაციენტებისა და ძაღლების იზოლატებისა, ხოლო P. kandelakii სისხლის 76%-ს ძაღლებისგან იღებდა. მოსკიტების სეზონი განსაკუთრებულად მოკლეა — ივნისის დასაწყისიდან სექტემბრის დასაწყისამდე, პიკით ივლისსა და აგვისტოში [6].

რაც საქართველოს ჯერ არ აქვს, ეს არის გამოქვეყნებული ძაღლების კონტროლის პროგრამა ცოფის ვაქცინაციის კამპანიის მასშტაბით. ამ სერიის ცოფის მიმოხილვამ აჩვენა, რომ სურსათის ეროვნული სააგენტო წელიწადში 260 000-ზე მეტ ძაღლსა და კატას აცრის; ლეიშმანიოზის ლიტერატურა ინსექტიციდიანი საყელოების, ძაღლების სკრინინგის ან ინფიცირებული ძაღლების მკურნალობის ეკვივალენტს არ აჩვენებს. 2016 წლის კვლევამ დაასკვნა, რომ „საქართველოში ვისცერული ლეიშმანიოზის ინფექციის მაჩვენებლები მაღალი რჩება როგორც ძაღლებში, ისე ადამიანებში“ [7]. მას შემდეგ გამოქვეყნებულს ეს დასკვნა არ შეუცვლია.

სომხეთი იზრდება, ცენტრალური აზია გაუზომავია

სომხეთი რეგიონის ერთადერთი ქვეყანაა, სადაც ტენდენცია ზევით მიუთითებს. ვისცერული ლეიშმანიოზი იქ 1999 წელს ხელახლა გამოჩნდა და 2019 წლამდე 167 შემთხვევა დაფიქსირდა; გლობალური ჯანმრთელობის ობსერვატორია აჩვენებს შეტყობინებული შემთხვევების ზრდას 2012 წლის 8-დან 2023 წელს 29-მდე, 23 — 2024 წელს და 19 — 2025 წელს [3,8]. სომხური L. infantum-ის 23 შტამის მოლეკულურმა ტიპირებამ ისინი გლობალურად გაბატონებულ MON-1 პოპულაციაში მოათავსა, ყველაზე ახლოს საბერძნეთისა და თურქეთის და ცენტრალური აზიის შტამებთან, ხოლო ეკოლოგიური ნიშის მოდელირებამ ერევანი და ლორის, ტავუშის, სიუნიქის, არმავირისა და არარატის რაიონები — ყველა საქართველოს, თურქეთის, ირანის ან აზერბაიჯანის საზღვარზე — გადამტანებისთვის ყველაზე შესაფერისად გამოავლინა. იმავე კვლევამ იწინასწარმეტყველა, რომ კლიმატის ცვლილებასთან ერთად ვისცერული ლეიშმანიოზის გადაცემისთვის შესაფერისი ჰაბიტატი მთელ ქვეყანაზე გაფართოვდება [8].

ცენტრალური აზია ის ადგილია, სადაც გაურკვევლობა ყველაზე დიდია. უზბეკეთმა 2020 წელს 47 ვისცერული და 761 კანის შემთხვევა შეატყობინა, ტაჯიკეთმა 2021 წელს — 14 ვისცერული და 35 კანის, ყაზახეთმა 2020 წელს — 79 კანის; მას შემდეგ არცერთს არ შეუტყობინებია, ხოლო ყირგიზეთს მაჩვენებელი არასდროს წარუდგენია, მიუხედავად იმისა, რომ ორივე ფორმისთვის ენდემურად ითვლება [3]. კვლევა გრძელდება — სამხრეთ უზბეკეთში 2 905 მოსკიტის 2026 წლის გამოკვლევამ ცხრა სახეობა გამოავლინა, P. sergenti-სა და P. papatasi-ს უპირატესობით [10], ხოლო 2015 წელს შეჯამებული რუსულენოვანი ლიტერატურა ფერგანის ველზე ვისცერული ლეიშმანიოზის ათწლეულების კერებს აღწერს [9] — მაგრამ ყოველწლიური ეროვნული აღრიცხვა, რომელიც კვლევას ზედამხედველობად აქცევს, არ არსებობს.

კლიმატი, მიგრაცია და თურქეთის საკითხი

რუკას ორი ძალა ამოძრავებს. პირველი კლიმატია. ევროპაში L. infantum-ის გადაცემის რისკის 2026 წლის მოდელმა, რომელიც გადამტანში პარაზიტის თერმულ ფანჯარაზეა (10–30 °C) აგებული, აჩვენა, რომ გადაცემა ზამთარში ლატენტურია, ზაფხულში ცენტრალური ევროპის უმეტეს ნაწილზე ფართოვდება და შემოდგომაზე უკან იხევს; მაღალი ემისიების სცენარით რისკის ქვეშ მყოფი ტერიტორია 2100 წლისთვის 347,9%-ით იზრდება და ამჟამად შესაფერისი არცერთი ტერიტორია შეუფერებელი არ ხდება [12]. სომხეთის ნიშის მოდელმა სამხრეთ კავკასიისთვის იგივე დასკვნა გამოიტანა [8]. მოკლე მოსკიტური სეზონები, როგორიც თბილისისაა, სწორედ ისაა, რასაც უფრო თბილი კლიმატი ახანგრძლივებს.

მეორე ადამიანების გადაადგილებაა. თურქეთის კანის ლეიშმანიოზის ეპიდემია 2012 წლის შემდეგ სირიიდან შემოტანილმა შემთხვევებმა განაპირობა — მხოლოდ 2013 წელს 3 094 — და ქვეყანამ მას შემდეგ ენდემური L. tropica-სა და L. infantum-ის გვერდით L. major-ისა და L. donovani-ს გამოჩენა დააფიქსირა [4,11]. თურქი პარაზიტოლოგების 2023 წლის მიმოხილვამ დაასაბუთა, რომ თურქეთის ლეიშმანიოზის ცვალებადი ლანდშაფტი, მისი ადგილი მიგრაციულ მარშრუტებზე და ფართოდ გავრცელებული კომპეტენტური გადამტანები მას იმის გასაღებად აქცევს, გავრცელდება თუ არა პარაზიტები ევროპაში უფრო ღრმად [11]. თურქეთი საქართველოსა და სომხეთს ესაზღვრება, ხოლო მისი ჯანმო-ს ჩანაწერი 2018 წლიდან ცარიელია.

რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის

ლეიშმანიოზი რეგიონის ყველაზე ჩუმი ზოონოზია. მისი მსხვერპლი — ღარიბი ქალაქური უბნების მცირეწლოვანი ბავშვები, ცენტრალური აზიის უდაბნოების სასოფლო-სამეურნეო მუშები, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ანატოლიის ლტოლვილები — იშვიათად ხვდება სიახლეებში. და მაინც, ის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ პრობლემის ყველა კრიტერიუმს აკმაყოფილებს: ცხოველური რეზერვუარი, რომლის რუკაზე დატანა და მკურნალობა შესაძლებელია; მწერი-გადამტანი, რომლის არეალი კლიმატთან ერთად მოძრაობს; და ადამიანის დაავადება, რომელიც მკურნალობის გარეშე ლეტალურია და დიაგნოსტიკისას განკურნებადი. საქართველო აჩვენებს, რომ ანგარიშგება შესაძლებელია და ადამიანური მაჩვენებლების შემცირება ხერხდება; ის ასევე აჩვენებს, რომ ძაღლების კონტროლის გარეშე ისინი ნულამდე ვერ მიდის.

PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის ვექტორული დაავადებების თემატური გვერდი ახლა თერთმეტი ქვეყნისთვის ჯანმო-ს ლეიშმანიოზის რიგს ყირიმ-კონგოს ჰემორაგიული ცხელებისა და დასავლეთ ნილოსის ვირუსის გვერდით ატარებს, ხოლო საქართველოსა და სომხეთის ქვეყნის პროფილები აქ ციტირებულ ძაღლებისა და გადამტანების კვლევებს აღრიცხავს. ინიციატივის დაგეგმილი აფეთქებათა ერთობლივი შემთხვევების სერია საქართველოს სამედიცინო ჟურნალში პედიატრიულ, ვეტერინარულ და ენტომოლოგიურ გუნდებს ვისცერული ლეიშმანიოზის კერების ერთობლივ დოკუმენტირებას სთავაზობს, რათა ყოველი ადამიანის შემთხვევა მის გარშემო მყოფ ძაღლებსა და მოსკიტებს დაუკავშირდეს. ლეიშმანიოზების კლინიკური მართვა შეჯამებულია GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკის MSF-ის კლინიკური გაიდლაინების ჩანაწერში [13].

ლიტერატურა

1. World Health Organization. Leishmaniasis: fact sheet. Geneva: WHO; 12 January 2023. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/leishmaniasis
2. World Health Organization. Global leishmaniasis surveillance updates 2024: consolidating gains and new initiatives. Wkly Epidemiol Rec. 2025;100(45):535–552. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/who-wer10045-535-552
3. World Health Organization. Global Health Observatory: leishmaniasis indicators (NTD_LEISHVNUM, NTD_LEISHCNUM, NTD_LEISHVEND, NTD_LEISHCEND). Geneva: WHO; accessed 13 November 2026. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/gho-ntd-leishmaniasis
4. Özbel Y, Töz S, Muñoz C, Ortuño M, Jumakanova Z, Pérez-Cutillas P, et al. The current epidemiology of leishmaniasis in Turkey, Azerbaijan and Georgia and implications for disease emergence in European countries. Zoonoses Public Health. 2022;69(5):395–407. doi:10.1111/zph.12977
5. Babuadze G, Alvar J, Argaw D, de Koning HP, Iosava M, Kekelidze M, et al. Epidemiology of visceral leishmaniasis in Georgia. PLoS Negl Trop Dis. 2014;8(3):e2725. doi:10.1371/journal.pntd.0002725
6. Giorgobiani E, Lawyer PG, Babuadze G, Dolidze N, Jochim RC, Tskhvaradze L, et al. Incrimination of Phlebotomus kandelakii and Phlebotomus balcanicus as vectors of Leishmania infantum in Tbilisi, Georgia. PLoS Negl Trop Dis. 2012;6(4):e1609. doi:10.1371/journal.pntd.0001609
7. Babuadze G, Farlow J, de Koning HP, Carrillo E, Chakhunashvili G, Murskvaladze M, et al. Seroepidemiology and molecular diversity of Leishmania donovani complex in Georgia. Parasit Vectors. 2016;9:279. doi:10.1186/s13071-016-1558-6
8. Kuhls K, Moskalenko O, Sukiasyan A, Manukyan D, Melik-Andreasyan G, Atshemyan L, et al. Microsatellite based molecular epidemiology of Leishmania infantum from re-emerging foci of visceral leishmaniasis in Armenia and pilot risk assessment by ecological niche modeling. PLoS Negl Trop Dis. 2021;15(4):e0009288. doi:10.1371/journal.pntd.0009288
9. Strelkova MV, Ponirovsky EN, Morozov EN, Zhirenkina EN, Razakov SA, Kovalenko DA, et al. A narrative review of visceral leishmaniasis in Armenia, Azerbaijan, Georgia, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, the Crimean Peninsula and Southern Russia. Parasit Vectors. 2015;8:330. doi:10.1186/s13071-015-0925-z
10. Usarov GX, Turitsin VS, Xalikov QM, Sim S, Yong TS, Lee IY, et al. Geographical distribution of phlebotomine sandflies (Diptera: Psychodidae) in southern Uzbekistan. Parasites Hosts Dis. 2026;64(2):173–179. doi:10.3347/phd.25041
11. Tunalı V, Özbilgin A. Knock, knock, knocking on Europe’s door: threat of leishmaniasis in Europe with a focus on Turkey. Curr Res Parasitol Vector Borne Dis. 2023;4:100150. doi:10.1016/j.crpvbd.2023.100150
12. Infante González-Mohino E, Rodríguez-Escolar I, Balmori-de la Puente A, Urizar-Molina I, Gil-Abad A, Collado-Cuadrado M, et al. Unveiling the seasonal dynamics of leishmaniosis: high-resolution monthly potential risk mapping and future expansion of Leishmania infantum in Europe. PLoS Negl Trop Dis. 2026;20(9):e0014673. doi:10.1371/journal.pntd.0014673
13. Médecins Sans Frontières. Leishmaniases. In: Clinical guidelines — diagnosis and treatment manual. GMJ Guidelines Library record. Available from: https://news.gmj.ge/guideline/leishmaniases-clinical-guidelines-diagnosis-and-treatment-manual-msf-clinical-guidelines/

გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: PHIG-ის თემატური გვერდი ვექტორული დაავადებების შესახებ · საქართველოს ქვეყნის პროფილი.

ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: Leishmaniasis in the Caucasus and Central Asia: Georgia’s cases fall by 89%, Armenia’s rise, and seven countries have stopped counting. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.

#ერთიანიჯანმრთელობა #ლეიშმანიოზი #drpkhakadze #sheniekimi