- რას აჩვენებს WOAH-ის მეცხრე ანგარიში
- რას ატყობინებს რეგიონი საკუთარ თავზე
- საქართველო: კვლევა, რომელმაც აღმოაჩინა, რომ არავინ ითვლიდა
- რატომ აქვს ცხოველთა მხარეს მნიშვნელობა საავადმყოფოსთვის
- რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
- თუ ევროპა ზრდის სტიმულატორებს არ ატყობინებს, როგორ შეიძლება საქართველო მათ იყენებდეს?
- აზიანებს თუ არა ფერმებში ანტიბიოტიკების შემცირება წარმოებას?
- რა არის ყველაზე სასარგებლო ნაბიჯი B დონეზე მყოფი ქვეყნისთვის?
- ლიტერატურა
ცხოველებში ანტიბიოტიკების გამოყენება და მისი რეგულირება კვლავ აქტუალური თემაა. ბოლო ანგარიშის მიხედვით, ევროპის რეგიონში, მათ შორის საქართველოში, ანტიმიკრობული ზრდის სტიმულატორების გამოყენება არ არის აკრძალული, რაც საფრთხეს უქმნის ცხოველთა ჯანმრთელობას. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთ ქვეყანაში რეგულაციები არსებობს, მათი ზედამხედველობა პრაქტიკულად არ ხდება. მნიშვნელოვანია, რომ ფერმერები შეინარჩუნონ მაღალი სტანდარტები და ყურადღება გაამახვილონ ანტიბიოტიკების გამოყენების აუცილებლობაზე. აუცილებელია, რომ საზოგადოება და სპეციალისტები ერთად იმუშაონ, რათა გაუმჯობესდეს ცხოველთა ჯანმრთელობის მდგომარეობა და შემცირდოს ანტიბიოტიკების უსარგებლო გამოყენება.
ცხოველთა ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მეცხრე ანგარიშში ცხოველებში ანტიმიკრობული საშუალებების შესახებ, რომელიც 2025 წლის მაისში გამოქვეყნდა, ჩვენი რეგიონისთვის სასიამოვნო სტრიქონია: ევროპიდან „ანტიმიკრობული ზრდის სტიმულატორების გამოყენება ან ავტორიზაცია არ შეტყობინებულა“. საქართველო WOAH-ის ევროპის რეგიონშია. საქართველო ასევე ის ქვეყანაა, სადაც, მის ბროილერის ფერმებზე ამჟამად მიმდინარე კვლევის პროექტის დოკუმენტის თანახმად, „ანტიბიოტიკური ზრდის სტიმულატორების გამოყენება საკვებში ამჟამად არ არის აკრძალული, რეგულირებული ან მონიტორინგს დაქვემდებარებული“. ორივე განცხადება ერთდროულად შეიძლება იყოს სწორი, რადგან პირველი იმაზეა, რას ატყობინებენ მთავრობები, მეორე კი — რა ხდება საფრინველეებში. ეს მიმოხილვა მათ შორის სხვაობაზეა.
ის WOAH-ის გლობალურ ციფრებს — 2020–2022 წლებში მსოფლიოში ცხოველებში ანტიმიკრობული საშუალებების გამოყენების 5%-იან, ევროპაში 23%-იან შემცირებას — უპირისპირებს იმას, რასაც კავკასიის, ცენტრალური აზიის, თურქეთის, უკრაინისა და მოლდოვის თერთმეტი ქვეყანა TrACSS კვლევას საკუთარი ვეტერინარული რეგულირების, ზედამხედველობისა და სტიუარდშიპის შესახებ ატყობინებს. პასუხი ასეთია: რეგიონის უმეტესობას კანონმდებლობა ქაღალდზე აქვს, თითქმის არავის აქვს ზედამხედველობა, რომელიც აჩვენებდა, მუშაობს თუ არა კანონმდებლობა, ხოლო ერთადერთმა ქვეყანამ, რომელსაც ამ საკითხზე საველე კვლევა აქვს, აღმოაჩინა, რომ არავინ ითვლიდა.
მთავარი დასკვნები
- WOAH-ის მე-9 ანგარიში (2022 წლის მონაცემები, 157 ქვეყანა) ცხოველებში ანტიმიკრობული საშუალებების გლობალურ გამოყენებას ცხოველთა ბიომასის კილოგრამზე 97 მგ-ად აფასებს — 2020 წლის 102 მგ/კგ-დან 5%-ით ნაკლები; ევროპაში 23%-ით დაეცა. ყველაზე გამოყენებული კლასებია ტეტრაციკლინები (28,3%), პენიცილინები (17,8%) და მაკროლიდები (10,6%); გამოყენების 8% უმაღლესი პრიორიტეტის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი ანტიმიკრობული საშუალებებია.
- მსოფლიოში ანგარიშგების ქვეყნების 22% ანტიმიკრობულ საშუალებებს ჯერ კიდევ ზრდის სტიმულატორებად იყენებს; ევროპის რეგიონმა არცერთი შეატყობინა. საქართველოს საკუთარი ICARS კვლევის დოკუმენტი ამბობს, რომ ზრდის სტიმულატორები ფრინველის საკვებში „არ არის აკრძალული, რეგულირებული ან მონიტორინგს დაქვემდებარებული“.
- TrACSS 2025-ში ხმელეთის ცხოველებში AMR-ის ეროვნულად სტანდარტიზებულ ზედამხედველობის სისტემას მხოლოდ მოლდოვა, თურქეთი და უკრაინა ატყობინებენ; სომხეთი და უზბეკეთი — არცერთს; რეგიონის არც ერთი ქვეყანა არ ატყობინებს ცხოველთა სექტორის ქვეყნის მასშტაბის სტიუარდშიპის პროგრამას პრიორიტეტული სექტორების მიღმა.
- საქართველო და თურქეთი თერთმეტიდან ერთადერთი ორია ფერმის ბიოუსაფრთხოებაში D დონეზე (ქვეყნის მასშტაბით განხორციელებული გეგმა გამოქვეყნებული სახელმძღვანელოთი); შვიდი მხოლოდ „ზოგიერთ აქტივობას“ ატყობინებს.
- გაეროს 2024 წლის პოლიტიკური დეკლარაცია 2030 წლისთვის აგროსასურსათო სისტემებში ანტიმიკრობული საშუალებების გამოყენების „მნიშვნელოვან“ შემცირებას ციფრის გარეშე ითხოვს; ამ რეგიონისთვის პირველი ნაბიჯი საბაზისო დონეა, რომელიც ჯერ არ არსებობს.
რას აჩვენებს WOAH-ის მეცხრე ანგარიში
WOAH ცხოველებისთვის განკუთვნილი ანტიმიკრობული საშუალებების მონაცემებს 2015 წლიდან თავისი ANIMUSE პლატფორმის მეშვეობით აგროვებს. მეცხრე ანგარიში, რომელიც 2022 წელს მოიცავს, 157 ქვეყანას ეყრდნობოდა, რომელთაგან 85-მა — გლობალური ცხოველთა ბიომასის 62% — რაოდენობრივი მონაცემები 2020–2022 სამივე წლისთვის წარადგინა [1]. გლობალური გამოყენება 2020 წლის 102 მგ ცხოველთა ბიომასის კილოგრამზე 2022 წლის 97 მგ/კგ-მდე შემცირდა — 5%-იანი კლება; ევროპის რეგიონში 23%-ით, აზია-წყნარი ოკეანის რეგიონში 2%-ით დაეცა. ტეტრაციკლინები შეტყობინებული რაოდენობების 28,3%-ს შეადგენდა, პენიცილინები — 17,8%-ს, მაკროლიდები — 10,6%-ს. მთლიანი რაოდენობის რვა პროცენტი უმაღლესი პრიორიტეტის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი ანტიმიკრობული საშუალებები იყო — ფტორქინოლონები, მესამე და უფრო მაღალი თაობის ცეფალოსპორინები, მაკროლიდები, პოლიმიქსინები და გლიკოპეპტიდები, რომლებსაც ჯანმო ადამიანის ყველაზე მძიმე ინფექციებისთვის ინახავს [1,2].
ზრდის სტიმულაციაზე ანგარიში მკაფიოა და, ევროპისთვის, მაამებელი: მსოფლიოში ქვეყნების 22% ანტიმიკრობულ საშუალებებს ზრდის სტიმულატორებად ჯერ კიდევ უშვებს, მათგან 80% ამერიკებსა და აზია-წყნარი ოკეანის რეგიონშია, ხოლო ყველა ქვეყნის 7% ამ მიზნით სულ მცირე ერთ უმაღლესი პრიორიტეტის კრიტიკულად მნიშვნელოვან ანტიმიკრობულ საშუალებას იყენებს; ევროპიდან „გამოყენება ან ავტორიზაცია“ არ შეტყობინებულა [1]. ევროკავშირმა ანტიმიკრობული ზრდის სტიმულატორები 2006 წელს აკრძალა, 2022 წლის იანვრიდან კი — რუტინული პროფილაქტიკური გამოყენებაც ცხოველთა ჯგუფებში [3]. WOAH-ის ევროპის რეგიონის არა-ევროკავშირის ქვეყნებისთვის კითხვაა, ნიშნავს თუ არა ანგარიშის არარსებობა გამოყენების არარსებობას.
რას ატყობინებს რეგიონი საკუთარ თავზე
TrACSS 2025 თითოეულ ქვეყანას ხმელეთის ცხოველებში ანტიმიკრობულ საშუალებებზე ხუთ კითხვას უსვამს, თითოეულს ხუთსაფეხურიან კიბეზე [4]. ცხრილი თერთმეტი ქვეყნის საკუთარ პასუხებს აჩვენებს.
| ქვეყანა | 4.11 ვეტერინარული ანტიმიკრობული საშუალებების კანონმდებლობა | 4.7 AMR-ის ზედამხედველობა ცხოველებში | 4.9 ფერმის ბიოუსაფრთხოება და მოვლა | 4.15 ცხოველთა სექტორის სტიუარდშიპის პროგრამა | 4.13 არასტანდარტული/ფალსიფიცირებული ვეტერინარული ანტიმიკრობული საშუალებები |
|---|---|---|---|---|---|
| საქართველო | C | C | D | C | D |
| თურქეთი | C | D | D | B | D |
| უკრაინა | C | D | B | B | B |
| მოლდოვა | C | D | C | A | C |
| აზერბაიჯანი | C | C | B | C | D |
| ყაზახეთი | B | B | B | C | C |
| უზბეკეთი | B | A | B | B | D |
| ყირგიზეთი | B | C | C | B | C |
| ტაჯიკეთი | B | C | B | A | C |
| თურქმენეთი | B | C | B | A | C |
| სომხეთი | B | A | B | A | A |
სამი ნიმუში ჩანს. კანონმდებლობა ყველაზე ძლიერი სვეტია: ხუთი ქვეყანა ამბობს, რომ მათი კანონი ვეტერინარული ანტიმიკრობული საშუალებების წარმოების, იმპორტის, ავტორიზაციისა და დისტრიბუციის ყველა ასპექტს ფარავს, და არცერთი აღსრულებას (E დონე) არ აცხადებს. ზედამხედველობა ყველაზე სუსტია: ცხოველებში რეზისტენტობის ეროვნულად სტანდარტიზებული სისტემა მხოლოდ მოლდოვას, თურქეთსა და უკრაინას აქვს, სომხეთსა და უზბეკეთს კი არცერთი — რაც ნიშნავს, რომ რეგიონის უმეტესობისთვის არ არსებობს გზა, გაიგოს, ცვლის თუ არა კანონმდებლობა იმას, რაც ცხოველებამდე აღწევს. სტიუარდშიპი კი — ორგანიზებული ძალისხმევა ნაკლებისა და უკეთესის გამოსაყენებლად — არსად არსებობს პრიორიტეტული სექტორების მიღმა; ოთხი ქვეყანა პროგრამას საერთოდ არ ასახელებს.
საქართველო: კვლევა, რომელმაც აღმოაჩინა, რომ არავინ ითვლიდა
საქართველოს TrACSS პასუხები ცხრილის შუაშია: კანონმდებლობა C, ზედამხედველობა C, ბიოუსაფრთხოება D, სტიუარდშიპი C, ფალსიფიცირებული მედიკამენტების კონტროლი D. ისინი ასევე, რეგიონში უნიკალურად, რანდომიზებული საველე კვლევით მოწმდება. 2022 წლის თებერვლიდან ანტიმიკრობული რეზისტენტობის გადაწყვეტების საერთაშორისო ცენტრი (ICARS) გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროსა და სოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორიასთან ერთად ოთხწლიან პროექტს ახორციელებს (2026 წლის იანვრამდე, ICARS-ის დაფინანსება 566 019 აშშ დოლარი), რათა გაარკვიოს, აზიანებს თუ არა ბროილერის ფერმებიდან ანტიბიოტიკური ზრდის სტიმულატორების ამოღება პროდუქტიულობას, კეთილდღეობას ან ფერმის შემოსავალს, თუ ბიოუსაფრთხოება ამავდროულად ძლიერდება [5].
პროექტის პრობლემის აღწერა რეგიონის ნებისმიერი „ერთიანი ჯანმრთელობის“ დოკუმენტის ყველაზე გულწრფელი წინადადებაა: „ზრდის სტიმულატორების გამოყენება საკვებში ამჟამად არ არის აკრძალული, რეგულირებული ან მონიტორინგს დაქვემდებარებული“. მისი დიზაინი სწორია — ანტიმიკრობული საშუალებების გამოყენების საბაზისო გაზომვა, ფერმების რანდომიზებული კონტროლირებადი შედარება ზრდის სტიმულატორებით და მათ გარეშე, თვისებრივი კვლევა იმაზე, რას მიიღებენ ფერმერები, და სოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორიაში მგრძნობელობისა და ნარჩენების ტესტირების შესაძლებლობა — ხოლო მისი დაგეგმილი შედეგი ნორმატიული აქტების ცვლილებაა მთავრობის დასამტკიცებლად, შედეგების ფერმერებისთვის გადაცემის სტანდარტული სამუშაო პროცედურით [5]. თუ კვლევა იმას აჩვენებს, რაც მსგავსმა კვლევებმა სხვაგან აჩვენა, საქართველოს ექნება მტკიცებულება აკრძალვისთვის, რომელიც ევროკავშირმა 2006 წელს მხოლოდ წინდახედულობის საფუძველზე მიიღო.
WOAH-ის სტრიქონთან კონტრასტი სწორედ მთავარია. საქართველო WOAH-ის ევროპის წევრია და ANIMUSE-ს ატყობინებს; „გამოყენება ან ავტორიზაცია არ შეტყობინებულა“ ევროპისთვის იმის ჯამია, რაც წევრებმა შეატყობინეს. ქვეყანას, სადაც ზრდის სტიმულატორები ავტორიზებული არ არის, მაგრამ არც აკრძალულია და არც მონიტორინგს ექვემდებარება, შეუძლია სიმართლით შეატყობინოს, რომ ავტორიზაცია არ არის. კვლევა იმიტომ არსებობს, რომ სამინისტრომ სხვაობა იცოდა.
რატომ აქვს ცხოველთა მხარეს მნიშვნელობა საავადმყოფოსთვის
კავშირი ცხოველებში ანტიმიკრობულ საშუალებებსა და ადამიანებში რეზისტენტობას შორის სურსათის, გარემოსა და პირდაპირი კონტაქტის გავლით მიდის და ყველაზე ძლიერია იმ კლასებისთვის, რომლებიც ორივეგან გამოიყენება. ტეტრაციკლინები, პენიცილინები და მაკროლიდები — WOAH-ის პირველი სამეული ცხოველებში — ასევე ჯანმო-ს AWaRe კლასიფიკაციაში ის Access და Watch ანტიბიოტიკებია, რომლებიც ამ რეგიონში ადამიანთა მოხმარების უმეტესობას შეადგენს; საქართველოსა და უკრაინის GLASS-ის მონაცემები Watch-ჯგუფის მაკროლიდებსა და ცეფალოსპორინებს ადამიანთა მოხმარების დაახლოებით ნახევარზე აჩვენებს [6]. კოლისტინი — პოლიმიქსინი, რომელიც ინტენსიურ თერაპიაში უკანასკნელი იმედის წამალია — აზიისა და ამერიკების ნაწილებში ცხოველთა წარმოებაში ჯერ კიდევ გამოიყენება; მისი წილი WOAH-ის უმაღლესი პრიორიტეტის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი ანტიმიკრობული საშუალებების 8%-ში ის ციფრია, რომელსაც ვეტერინარულმა სამსახურებმა ყველაზე მჭიდროდ უნდა ადევნონ თვალი [1].
გაეროს 2024 წლის პოლიტიკური დეკლარაცია AMR-ის შესახებ მთავრობებს 2030 წლისთვის აგროსასურსათო სისტემებში ანტიმიკრობული საშუალებების გამოყენების „მნიშვნელოვნად შემცირებას“ ავალდებულებს, სამიზნე ციფრის გარეშე [7]. თერთმეტი ქვეყნის უმეტესობისთვის ვალდებულების გაზომვა შეუძლებელია, რადგან საბაზისო დონე არ არსებობს: ANIMUSE-ში შეტყობინებული რაოდენობები ეროვნულად არ ქვეყნდება, ცხოველებში რეზისტენტობა კი არ იკვლევა. ამდენად, ამ სფეროში „ერთიანი ჯანმრთელობის“ პირველი შედეგი შემცირება კი არა, ციფრია.
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
თანმიმდევრობა, რომელიც რეგიონს სჭირდება, საქართველოს კვლევის თანმიმდევრობაა: გაზომე გამოყენება, გამოსცადე, რა ხდება მისი შემცირებისას, შეცვალე წესები, დაეხმარე ფერმერებს შესაბამისობაში. სამი პრაქტიკული ნაბიჯი თერთმეტი ქვეყნის უმეტესობას TrACSS-ის კიბეზე ერთ-ორ ანგარიშგების ციკლში ასწევდა. პირველი: გამოაქვეყნეთ ეროვნული ANIMUSE წარდგინება — რაოდენობები კლასების მიხედვით, სახეობების მიხედვით, სადაც ცნობილია — რათა საბაზისო დონე საჯაროდ არსებობდეს და მეზობლებისას შეედაროს. მეორე: დაამატეთ ცხოველთა იზოლატები არსებულ ადამიანთა AMR ზედამხედველობას: რეფერენს-ლაბორატორიებს, რომლებიც საქართველოში, უკრაინასა და მოლდოვაში GLASS-ს ატყობინებენ, შეუძლიათ E. coli და Salmonella ფრინველიდან და საქონლიდან იმავე მეთოდებით გამოიკვლიონ — სწორედ ასე მიაღწიეს თურქეთმა, მოლდოვამ და უკრაინამ D დონეს. მესამე: ჩაწერეთ ზრდის სტიმულატორებისა და პროფილაქტიკის წესები კანონში მტკიცებულების დასრულებამდე, როგორც ევროკავშირმა გააკეთა, და კვლევის შედეგები მათ დასაცავად გამოიყენეთ.
PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის ცხოველთა ჯანმრთელობის გვერდი ზემოთ მოყვანილ TrACSS-ის ცხოველთა ინდიკატორებსა და WOAH-ის PVS შეფასებებს თერთმეტი ქვეყნისთვის ადევნებს თვალს; ანტიმიკრობული რეზისტენტობის გვერდი ადამიანის მხარის მონაცემებს შეიცავს; ინიციატივის დაგეგმილი სტიუარდშიპის ინსტრუმენტარიუმი კი იმ ვეტერინარული სამსახურებისა და ფერმერთა ასოციაციებისთვისაა განკუთვნილი, რომლებსაც ნებისმიერი ახალი წესის ამუშავება მოუწევთ. ჯანმო-ს AWaRe კლასიფიკაცია, რომელიც აქ ნახსენებ კრიტიკულად მნიშვნელოვან კლასებს განსაზღვრავს, შეჯამებულია GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკაში.
თუ ევროპა ზრდის სტიმულატორებს არ ატყობინებს, როგორ შეიძლება საქართველო მათ იყენებდეს?
იმიტომ, რომ WOAH-ის განცხადება წევრი ქვეყნების შეტყობინებულს აჯამებს, ხოლო ქვეყანას, სადაც ზრდის სტიმულატორები არც ავტორიზებულია, არც აკრძალული და არც მონიტორინგს ექვემდებარება, შეუძლია ავტორიზაციის არარსებობა შეატყობინოს და არ შეცდეს. საქართველოს საკუთარი კვლევის დოკუმენტი, სოფლის მეურნეობის სამინისტროსთან ერთად დაწერილი, ამბობს, რომ პრაქტიკა არარეგულირებული და არამონიტორინგდებადია. სხვაობა მარეგულირებელ სტატუსსა და ფერმის პრაქტიკას შორისაა, და მას მხოლოდ გაზომვა ხურავს.
აზიანებს თუ არა ფერმებში ანტიბიოტიკების შემცირება წარმოებას?
იმ ქვეყნების მტკიცებულება, რომლებმაც ზრდის სტიმულატორები აკრძალეს — ევროკავშირი 2006 წლიდან, რამდენიმე სხვა მას შემდეგ — აჩვენებს, რომ წარმოება ნარჩუნდება, როდესაც ბიოუსაფრთხოება, ვაქცინაცია და მოვლა ამავდროულად უმჯობესდება — სწორედ ეს არის ის, რასაც ქართული კვლევა ადგილობრივ პირობებში ამოწმებს. ევროკავშირის გამოცდილება ასევე აჩვენებს, რომ აკრძალვა ამ ზომების გარეშე გამოყენებას საკვები დანამატებიდან დანიშნულ მკურნალობაზე გადააქვს — სწორედ ამიტომ ევროკავშირის 2022 წლის წესები რუტინულ პროფილაქტიკასაც ზღუდავს.
რა არის ყველაზე სასარგებლო ნაბიჯი B დონეზე მყოფი ქვეყნისთვის?
დაიწყეთ ცხოველთა იზოლატების ტესტირება იმ ლაბორატორიაში, რომელიც ადამიანთა იზოლატებს უკვე ამოწმებს. მეთოდები, აღჭურვილობა და პერსონალი ერთი და იგივეა; შედეგი ცხოველებში AMR-ის ეროვნულად სტანდარტიზებული ზედამხედველობის სისტემაა (D დონე), რომელიც ახალი პროგრამის ღირებულების მცირე ნაწილი ჯდება, და პირველი მონაცემები იმაზე, მუშაობს თუ არა ქვეყნის ვეტერინარული ანტიმიკრობული კანონი.
ლიტერატურა
- World Organisation for Animal Health. Annual report on antimicrobial agents intended for use in animals: 9th report. Paris: WOAH; 2025. Available from: https://www.woah.org/app/uploads/2025/05/en-woah-amu-report-2025-final.pdf
- World Health Organization. WHO publishes the WHO Medically Important Antimicrobials List for Human Medicine. News release, 8 February 2024. Available from: https://www.who.int/news/item/08-02-2024-who-medically-important-antimicrobial-list-2024
- European Parliament and Council. Regulation (EU) 2019/6 on veterinary medicinal products (applicable from 28 January 2022); Regulation (EC) No 1831/2003 on additives for use in animal nutrition (growth-promoter phase-out completed 1 January 2006). Available from: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2019/6/oj
- World Health Organization, FAO, WOAH, UNEP. Tracking AMR Country Self-Assessment Survey (TrACSS) 2025: country responses database, Animal Health section. Available from: https://new.amrcountryprogress.org/
- International Centre for Antimicrobial Resistance Solutions. Reducing the use of antibiotic growth promoters (AGPs) on poultry farms in Georgia: project page. Copenhagen: ICARS. Available from: https://icars-global.org/projects/georgia-poultry/
- World Health Organization. Global Health Observatory: pattern of antibiotic consumption at national level by AWaRe classification (GLASSAMC_AWARE). Geneva: WHO. Available from: https://www.who.int/data/gho
- United Nations General Assembly. Political declaration of the high-level meeting on antimicrobial resistance. Resolution A/RES/79/6; 26 September 2024. შეჯამება PHIG-ის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ლიტერატურის ბიბლიოთეკაში.
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: საქართველოს ქვეყნის პროფილი · ვინ მუშაობს „ერთიან ჯანმრთელობაზე“ რეგიონში.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: Antibiotics in livestock: what the region reports to WOAH, and what Georgia’s farms say. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #ანტიმიკრობულირეზისტენტობა #drpkhakadze #sheniekimi
