- რას ამბობს განმარტება და რას — არა
- რატომ ეს რეგიონი
- რას ატყობინებენ ქვეყნები საკუთარ თავზე
- რას ნიშნავს „ერთიანი ჯანმრთელობა“ აქ პრაქტიკაში
- რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
- „ერთიანი ჯანმრთელობა“ პროგრამაა, რომელსაც ქვეყანა იღებს, თუ მუშაობის წესი?
- რატომ ხტება თვითშეფასების ქულები წლიდან წლამდე?
- რა შეუძლია რეგიონულ ინიციატივას, რაც ეროვნულ პროგრამებს არ შეუძლიათ?
- ლიტერატურა
„ერთიანი ჯანმრთელობა“ არის ინტეგრირებული მიდგომა, რომელიც მიზნად ისახავს ადამიანების, ცხოველებისა და ეკოსისტემების ჯანმრთელობის მდგრად დაბალანსებას. ეს ინიციატივა მოიცავს ექვს მთავარ მიმართულებას, მათ შორის ჯანდაცვის სისტემების გაძლიერებას, ახალი და ხელახლა წარმოქმნილი დაავადებების რისკების შემცირებას და გარემოს დაცვის საკითხებს. რეგიონის თერთმეტ ქვეყანას, მათ შორის საქართველომ, უნდა იმუშაონ ერთად, რათა გაუმჯობესდეს ჯანმრთელობის მდგომარეობა და შემცირდეს რისკები, რომლებიც დაკავშირებულია ზოონოზურ დაავადებებსა და სურსათის უვნებლობასთან. პრაქტიკული takeaway: მნიშვნელოვანია, რომ ადგილობრივი და ეროვნული ინსტიტუტები თანამშრომლობენ, რათა ამ მიდგომის ეფექტურობა გაზომონ და გააძლიერონ.
„ერთიანი ჯანმრთელობა“ ის ფრაზა გახდა, რომელსაც ჯანდაცვის, სოფლის მეურნეობისა და გარემოს ყველა სამინისტრო თავის სტრატეგიაში ათავსებს. ის ასევე ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად განსაზღვრული ფრაზაა. ეს სტატია საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუტის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიას მარტივი რამით ხსნის: იღებს იმ განმარტებას, რომელზეც ოთხმხრივი პარტნიორობის სააგენტოები შეთანხმდნენ, და ეკითხება, რას ნიშნავს ის პრაქტიკაში კავკასიის, ცენტრალური აზიის, თურქეთის, უკრაინისა და მოლდოვის თერთმეტი ქვეყნისთვის — რეგიონისთვის 52 მილიონი მსხვილფეხა საქონლით, სადაც ზოონოზების უმეტესობა ენდემურია, საზღვრების უმეტესობას ადამიანებთან ერთად ცხოველებიც კვეთენ და მონაცემების უმეტესობა, რომელიც აჩვენებდა, მუშაობს თუ არა მიდგომა, უკვე არსებობს ეროვნულ თვითშეფასებებში, რომლებსაც არავინ კითხულობს ერთმანეთის გვერდით.
მთავარი დასკვნები
- შეთანხმებული განმარტება (OHHLEP, 2021 წლის დეკემბერში ჯანმო-ს, FAO-ს, WOAH-სა და UNEP-ის მიერ მოწონებული) „ერთიან ჯანმრთელობას“ „ინტეგრირებულ, გამაერთიანებელ მიდგომად“ აღწერს, „რომლის მიზანია ადამიანების, ცხოველებისა და ეკოსისტემების ჯანმრთელობის მდგრადი დაბალანსება და ოპტიმიზაცია“ — მუშაობის წესი და არა პროგრამა.
- ოთხმხრივი პარტნიორობის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ერთობლივი სამოქმედო გეგმა 2022–2026 მას ექვს სამოქმედო მიმართულებად აქცევს: ჯანდაცვის სისტემების შესაძლებლობები, ახალი ზოონოზები, ენდემური და ვექტორული დაავადებები, სურსათის უვნებლობა, ანტიმიკრობული რეზისტენტობა და გარემო.
- თერთმეტ ქვეყანაში 2025 წლის TrACSS თვითშეფასება მრავალსექტორული კოორდინაციის უმაღლეს დონეზე მხოლოდ საქართველოს აჩვენებს; აზერბაიჯანი და უზბეკეთი ფორმალურ მექანიზმს საერთოდ არ ასახელებენ.
- 2023 წლის IHR თვითშეფასებით ზოონოზური დაავადებების შესაძლებლობა 40%-დან (სომხეთი, ყირგიზეთი) 80%-მდე (აზერბაიჯანი, საქართველო, ტაჯიკეთი, თურქმენეთი) მერყეობს; სურსათის უვნებლობის — 20%-დან (თურქეთი) 80%-მდე (აზერბაიჯანი, თურქმენეთი, უკრაინა).
- რეგიონის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ რისკები კონკრეტული და საერთოა: ბრუცელოზი, ჯილეხი, ცოფი და ყირიმ-კონგოს ჰემორაგიული ცხელება მეცხოველეობის რაიონებში; AMR საავადმყოფოებსა და ფერმებში; დასავლეთ ნილოსისა და Aedes-ით გადაცემული ვირუსები, რომლებიც კლიმატთან ერთად ჩრდილოეთისკენ მოძრაობენ; და ცხოველთა გადაადგილება ყველა სახმელეთო საზღვარზე.
რას ამბობს განმარტება და რას — არა
2021 წლამდე „ერთიანი ჯანმრთელობა“ სხვადასხვა სააგენტოსთვის სხვადასხვა რამეს ნიშნავდა. „ერთიანი ჯანმრთელობის“ მაღალი დონის ექსპერტთა პანელმა (OHHLEP), რომელიც ჯანმო-მ, FAO-მ, ცხოველთა ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ და გაეროს გარემოსდაცვითმა პროგრამამ შექმნეს, ერთი განმარტება მოამზადა, რომელიც ოთხმა სააგენტომ 2021 წლის 1 დეკემბერს მოიწონა: „ერთიანი ჯანმრთელობა“ არის „ინტეგრირებული, გამაერთიანებელი მიდგომა, რომლის მიზანია ადამიანების, ცხოველებისა და ეკოსისტემების ჯანმრთელობის მდგრადი დაბალანსება და ოპტიმიზაცია. ის აღიარებს, რომ ადამიანების, შინაური და გარეული ცხოველების, მცენარეებისა და ფართო გარემოს (ეკოსისტემების ჩათვლით) ჯანმრთელობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული და ურთიერთდამოკიდებული“ [1]. განმარტება აგრძელებს, რომ მიდგომა „საზოგადოების სხვადასხვა დონეზე მრავალ სექტორს, დისციპლინასა და თემს ერთად სამუშაოდ ამობილიზებს“.
განმარტების სამი თავისებურება ჩვენი რეგიონისთვის მნიშვნელოვანია. ის იმაზეა, როგორ კეთდება სამუშაო — ერთობლივად, სექტორებს შორის — და არა დაავადებების სიაზე. ის ეკოსისტემებსა და მცენარეებს მოიცავს, რაც ნიშნავს, რომ წყალი, ნიადაგი, საძოვარი და კლიმატი ჩარჩოს შიგნითაა და არა გვერდით. და ის მკაფიოდ მრავალდონიანია: „საზოგადოების სხვადასხვა დონეზე“ — სოფლის ვეტერინარიდან და რაიონული ეპიდემიოლოგიდან სამინისტრომდე. ის არ ამბობს, რომ ქვეყანას ახალი ინსტიტუტი სჭირდება; ის ამბობს, რომ არსებულებმა ერთად უნდა იმუშაონ და შედეგი გაზომვადი უნდა იყოს.
ოთხმხრივი პარტნიორობის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ერთობლივი სამოქმედო გეგმა 2022–2026, რომელიც 2022 წლის 14 ოქტომბერს გამოქვეყნდა, განმარტებას ექვს სამოქმედო მიმართულებად აქცევს: „ერთიანი ჯანმრთელობის“ შესაძლებლობების გაძლიერება ჯანდაცვის სისტემების გასამყარებლად; ახალი და ხელახლა წარმოქმნილი ზოონოზური ეპიდემიებისა და პანდემიების რისკების შემცირება; ენდემური ზოონოზური, უგულებელყოფილი ტროპიკული და ვექტორული დაავადებების კონტროლი და ელიმინაცია; სურსათის უვნებლობის რისკების შეფასების, მართვისა და კომუნიკაციის გაძლიერება; ანტიმიკრობული რეზისტენტობის ჩუმი პანდემიის შეკავება; და გარემოს ინტეგრირება „ერთიან ჯანმრთელობაში“ [2]. რეგიონის ყველა ეროვნული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ გეგმა ამ ექვსი მიმართულების მიხედვით შეიძლება წავიკითხოთ, და ამ სერიის ყოველი მიმოხილვა სულ მცირე ერთ მათგანს ეხება.
რატომ ეს რეგიონი
ინიციატივით მოცულ თერთმეტ ქვეყანას — საქართველოს, სომხეთს, აზერბაიჯანს, თურქეთს, უკრაინას, მოლდოვას, ყაზახეთს, ყირგიზეთს, ტაჯიკეთს, თურქმენეთსა და უზბეკეთს — ოთხი რამ აერთიანებს, რაც „ერთიან ჯანმრთელობას“ ლოზუნგზე მეტად აქცევს. ისინი ადამიანებთან ახლოს ცხოველების დიდ რაოდენობას ინახავენ: 52,3 მილიონ მსხვილფეხა საქონელს 2024 წელს, თურქეთის 16,8 მილიონიდან მოლდოვის 99 000-მდე, ძირითადად მცირე ფარებში, შესადარისი რაოდენობის ცხვრითა და თხით საერთო საძოვრებზე [3]. ისინი გრძელ სახმელეთო საზღვრებს იზიარებენ, რომლებზეც ცხოველები, მწყემსები და ვაჭრები სეზონურად მოძრაობენ, ასე რომ, აფეთქება ერთ რაიონში მეზობლისთვის რისკია. მათ ერთი და იგივე ენდემური ზოონოზები აქვთ — ბრუცელოზი, ჯილეხი, ცოფი, ექინოკოკოზი, ყირიმ-კონგოს ჰემორაგიული ცხელება — და ერთი და იგივე ახლად წარმოქმნილი, რადგან დასავლეთ ნილოსის ვირუსი და Aedes კოღოები ჩრდილოეთისკენ ვრცელდება. და თერთმეტივე ევროკავშირის გარეთაა — თურქეთი, უკრაინა, მოლდოვა და საქართველო კანდიდატებად — რაც ნიშნავს, რომ ევროკავშირის ინტეგრირებული ზედამხედველობის სისტემები მათ არ ფარავს და საკუთარი უნდა ააშენონ.
რაც საერთო არ აქვთ, ინსტიტუციური არქიტექტურაა. ზოგს ერთი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუტი აქვს ლაბორატორიული ქსელით (საქართველოს დკსჯეც და ლუგარის ცენტრი; ყაზახეთის განსაკუთრებით საშიში ინფექციების ეროვნული სამეცნიერო ცენტრი); სხვები ფუნქციებს საბჭოთა პერიოდიდან მემკვიდრეობით მიღებულ სანიტარიულ-ეპიდემიოლოგიურ სამსახურებს შორის ანაწილებენ. ვეტერინარული სამსახურები თერთმეტივეში სოფლის მეურნეობის სამინისტროებშია. გარემოს სამინისტროები ყოველ TrACSS ანგარიშში ჯანმრთელობაში ყველაზე ნაკლებად არიან ჩართული. კითხვა, რომელსაც სერია სვამს, ის კი არ არის, „აქვს თუ არა რეგიონს ერთიანი ჯანმრთელობა“, არამედ — რამდენად შორს წავიდა თითოეული ქვეყანა სამი სექტორის ერთად მუშაობაში; და ქვეყნებმა, სასარგებლოდ, ამაზე უკვე თავად უპასუხეს.
რას ატყობინებენ ქვეყნები საკუთარ თავზე
ორი ყოველწლიური თვითშეფასება პირველ საზომს იძლევა. AMR-ის ქვეყნის თვითშეფასების კვლევა (TrACSS), რომელსაც ოთხმხრივი პარტნიორობა ატარებს, თითოეულ ქვეყანას სთხოვს, მრავალსექტორული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ კოორდინაცია ხუთდონიან სკალაზე შეაფასოს — A-დან (მექანიზმი არ არის) E-მდე (ინტეგრირებული განხორციელება ყველა სექტორის მონაცემებით) [4]. IHR-ის წევრ სახელმწიფოთა თვითშეფასების ყოველწლიური ანგარიში (SPAR) თხუთმეტ შესაძლებლობას 0-დან 100-მდე აფასებს, ზოონოზური დაავადებების (C12) და სურსათის უვნებლობის (C13) ჩათვლით [5]. ორივე თვითშეფასებაა და ვერიფიცირებული არ არის; ორივე ერთადერთი შესადარისი რეგიონული მონაცემია, რაც არსებობს.
| ქვეყანა | TrACSS 2025: „ერთიანი ჯანმრთელობის“ კოორდინაცია (A–E) | SPAR 2023: ზოონოზური დაავადებები (%) | SPAR 2023: სურსათის უვნებლობა (%) | მსხვილფეხა საქონელი 2024 (მლნ) |
|---|---|---|---|---|
| საქართველო | E | 80 | 60 | 0,84 |
| ყაზახეთი | D | 60 | 60 | 7,98 |
| ყირგიზეთი | C | 40 | 40 | 1,83 |
| სომხეთი | B | 40 | 40 | 0,49 |
| მოლდოვა | B | 60 | 60 | 0,10 |
| ტაჯიკეთი | B | 80 | 40 | 2,79 |
| თურქმენეთი | B | 80 | 80 | 2,55 |
| თურქეთი | B | 60 | 20 | 16,82 |
| უკრაინა | B | 60 | 80 | 2,16 |
| აზერბაიჯანი | A | 80 | 80 | 2,33 |
| უზბეკეთი | A | 60 | 40 | 14,39 |
ორი წაკითხვაა შესაძლებელი. ოპტიმისტური: თერთმეტიდან ცხრა ქვეყანას სულ მცირე მთავრობის მიერ ხელმძღვანელობული საკოორდინაციო მექანიზმი აქვს, ზოონოზების შესაძლებლობა კი ცხრაში 60%-ზე ან მეტია. ფხიზელი: უზბეკეთი — რეგიონში მსხვილფეხა საქონლის მეორე უდიდესი მფლობელი 14,4 მილიონი სულით — და აზერბაიჯანი, 2,3 მილიონით, „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ფორმალურ მექანიზმს საერთოდ არ ასახელებენ; თურქეთი, ყველაზე მეტი ცხოველით, საკუთარ სურსათის უვნებლობის შესაძლებლობას 20%-ად აფასებს; და რამდენიმე ქულა 2022-სა და 2023 წლებს შორის მკვეთრად დაეცა (სომხეთის ზოონოზების ქულა 100-დან 40-მდე, ყაზახეთის — 80-დან 60-მდე), რაც იმაზე, როგორ კეთდება თვითშეფასება, იმდენსავე ამბობს, რამდენსაც შესაძლებლობაზე. მონაცემები საუბრის საწყისი წერტილია და არა რეიტინგი.
რას ნიშნავს „ერთიანი ჯანმრთელობა“ აქ პრაქტიკაში
ექვსი სამოქმედო მიმართულების მიხედვით წაკითხული, რეგიონის „ერთიანი ჯანმრთელობის“ დღის წესრიგი კონკრეტულია. ენდემურ ზოონოზებზე ის ნიშნავს გადაცემის შესაწყვეტად საკმარისი ცხვრისა და თხის ვაქცინაციას ბრუცელოზის წინააღმდეგ, ძაღლების ვაქცინაციას ცოფის წინააღმდეგ და უპატრონო და გარეული რეზერვუარების მიღწევას, ადამიანთა შემთხვევების ვეტერინარული სამსახურებისთვის შეტყობინებას, რათა წარმოშობის ფარი მოიძებნოს. ახალ საფრთხეებზე ის ნიშნავს ყირიმ-კონგოს ჰემორაგიული ცხელების — რომელიც თურქეთში ენდემურია და კავკასიასა და ცენტრალურ აზიაში გავრცელებულია — ერთდროულად ტკიპის, პირუტყვისა და საავადმყოფოს პრობლემად განხილვას. AMR-ზე ის ნიშნავს ადამიანის ჯანმრთელობის ზედამხედველობის — რომელიც ახლა უმეტეს ქვეყანას აქვს; საქართველო და უკრაინა GLASS-ს ატყობინებენ — გავრცელებას ცხოველებზე, სურსათსა და გარემოზე, სადაც თითქმის არავის აქვს. სურსათის უვნებლობაზე ის ნიშნავს ინსპექტირების სისტემას, რომელიც რძეს, ყველსა და ხორცს ფერმიდან მიჰყვება და არა მხოლოდ მაღაზიიდან. გარემოზე კი — სიცხის, გვალვის, წყლისა და ვექტორების მონაცემების ჯანდაცვის დაგეგმვაში შესვლას.
არცერთი ამათგანი ახალ ინსტიტუტს არ მოითხოვს. ის სამ პრაქტიკულ რამეს მოითხოვს, რომელთა მიწოდებისთვისაც ინიციატივაა შექმნილი: შესადარის მონაცემებს, რათა თითოეულმა ქვეყანამ დაინახოს, სად დგას მეზობლებთან შედარებით; საერთო პროტოკოლებს, რათა ადამიანის შემთხვევა, ცხოველთა აფეთქება ან ლაბორატორიული შედეგი საზღვრის ორივე მხარეს ერთსა და იმავე ნაბიჯებს იწვევდეს; და პრაქტიკის თემს, რათა ვეტერინარმა კახეთში, ეპიდემიოლოგმა გიუმრიში და ლაბორატორიის დირექტორმა ალმათიში ერთმანეთის სამუშაო იცოდნენ.
რას ნიშნავს ეს რეგიონისთვის
PHIG-ის რეგიონულმა „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივამ მოსამზადებელი სამუშაო 2025 წლის ნოემბერში ამ მიზნით დაიწყო. ის თავის სამუშაოს შვიდ თემატურ მიმართულებად აწყობს — ცხოველთა ჯანმრთელობა, ზოონოზები, ანტიმიკრობული რეზისტენტობა, ბიოუსაფრთხოება და ბიოდაცვა, სურსათის უვნებლობა, გარემო და კლიმატი, ვექტორული დაავადებები — თითოეული ოთხმხრივი პარტნიორობის სამოქმედო მიმართულებებს შეესაბამება და თითოეულს გვერდი აქვს PHIG-ის ცოდნის ჰაბზე, რომელიც რეგიონულ მონაცემებს, მარეგულირებელ საერთაშორისო ინსტრუმენტებსა და ინიციატივის საქმიანობას შეიცავს. ის აწარმოებს თერთმეტი ქვეყნის პროფილს TrACSS-ის, SPAR-ისა და WOAH-ის ჩანაწერებიდან, „ერთიან ჯანმრთელობაზე“ მომუშავე ორგანიზაციების კატალოგს თითოეულ ქვეყანაში და საერთაშორისოდ, და აქ ციტირებული ინსტრუმენტების ლიტერატურის ბიბლიოთეკას. PHIG-ს წევრი სახელმწიფოები არ ჰყავს; ის ეროვნულ ინსტიტუტებთან, ლაბორატორიებთან, ვეტერინარულ სამსახურებთან, უნივერსიტეტებსა და პროფესიულ ასოციაციებთან თანამშრომლობს და ოფიციალური ურთიერთობების დამყარების გზაზე ჯანმო-ს საქართველოს ოფისთან კონტაქტშია.
მიმოხილვების ეს სერია ინიციატივის პირველი პროდუქტია. თითოეული ერთ კითხვას იღებს — ცოფი, ბრუცელოზი, 2030 წლის AMR-ის მიზნები, ლაბორატორიული ბიოუსაფრთხოება, სიცხე და გვალვა, კოღოებით გადაცემული ვირუსები — და მას იმ მონაცემებით პასუხობს, რომლებსაც თერთმეტი ქვეყანა თავად ატყობინებს, რათა რეგიონის პროგრესი რეგიონისთვის ხილული იყოს. ჯანმო-ს სამმხრივი ზოონოზების სახელმძღვანელო — აქ აღწერილი ერთობლივი მუშაობის ოპერაციული სახელმძღვანელო — შეჯამებულია GMJ-ის გაიდლაინების ბიბლიოთეკაში.
„ერთიანი ჯანმრთელობა“ პროგრამაა, რომელსაც ქვეყანა იღებს, თუ მუშაობის წესი?
მუშაობის წესი. OHHLEP-ის განმარტება მიდგომას აღწერს — სექტორები ერთად მუშაობენ, ყველა დონეზე, გარემოს ჩათვლით — ერთობლივი სამოქმედო გეგმა კი ჩამოთვლის, რას უნდა მიესადაგოს ეს მიდგომა. ქვეყანა „აკეთებს“ „ერთიან ჯანმრთელობას“, როდესაც ადამიანის ბრუცელოზის შემთხვევა ფარის გამოკვლევას იწვევს, როდესაც ვეტერინარული და საავადმყოფოს ლაბორატორიები რეზისტენტობის მონაცემებს იზიარებენ, ან როდესაც სიცხის გაფრთხილება კლინიკასაც აღწევს და ფერმასაც. საკოორდინაციო კომიტეტები ხარაჩოა და არა შენობა.
რატომ ხტება თვითშეფასების ქულები წლიდან წლამდე?
იმიტომ, რომ ისინი თვითშეტყობინებულია, სხვადასხვა თანამდებობის პირის მიერ, კრიტერიუმებით, რომლებიც ყოველ წელს სხვადასხვანაირად ინტერპრეტირდება, და იმიტომ, რომ საკონტაქტო პირის ცვლილებამ ან გულწრფელმა ახალმა შეფასებამ ქულა 40 პუნქტით შეიძლება გადააადგილოს შესაძლებლობის ყოველგვარი ცვლილების გარეშე. ქულები ყველაზე სასარგებლოა, როგორც ბიძგი ქვეყნისთვის, აგვიხსნას — და ყველაზე სანდო, როდესაც რამდენიმე წლის განმავლობაში სტაბილურია, როგორც საქართველოსა და თურქმენეთისა იყო.
რა შეუძლია რეგიონულ ინიციატივას, რაც ეროვნულ პროგრამებს არ შეუძლიათ?
სამი რამ: ეროვნული მონაცემების შესადარისად გახდომა, რათა თითოეულმა სამინისტრომ თავისი პოზიცია დაინახოს; პროტოკოლებზე შეთანხმება, რომლებიც საზღვრის ორივე მხარეს მუშაობს, სადაც ცხოველთა გადაადგილება რეალურად ხდება; და ადამიანების დაკავშირება. ამ რეგიონში „ერთიანი ჯანმრთელობის“ წარუმატებლობების უმეტესობა ცოდნის კი არა, კონტაქტის ნაკლებობაა — სექტორებს შორის ქვეყნის შიგნით და იმავე სექტორებს შორის მეზობელ ქვეყნებში.
ლიტერატურა
- One Health High-Level Expert Panel. Joint Tripartite (FAO, OIE, WHO) and UNEP statement: Tripartite and UNEP support OHHLEP’s definition of “One Health”. 1 December 2021. Available from: https://www.who.int/news/item/01-12-2021-tripartite-and-unep-support-ohhlep-s-definition-of-one-health
- World Health Organization, Food and Agriculture Organization of the United Nations, World Organisation for Animal Health, United Nations Environment Programme. One Health joint plan of action (2022–2026): working together for the health of humans, animals, plants and the environment. Geneva: WHO; 14 October 2022. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789240059139
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. FAOSTAT: live animals, cattle stocks 2024; processed by Our World in Data. Available from: https://ourworldindata.org/grapher/cattle-livestock-count-heads
- World Health Organization, FAO, WOAH, UNEP. Tracking AMR Country Self-Assessment Survey (TrACSS) 2025: country responses database, indicator 2.1. Available from: https://new.amrcountryprogress.org/
- World Health Organization. Global Health Observatory: IHR States Parties Self-Assessment Annual Report (SPAR), capacities C12 Zoonotic diseases and C13 Food safety, 2023. Geneva: WHO. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/themes/international-health-regulations-(2005)-monitoring-framework
- World Health Organization, Food and Agriculture Organization of the United Nations, World Organisation for Animal Health. Taking a multisectoral, One Health approach: a Tripartite guide to addressing zoonotic diseases in countries. Geneva: WHO; 2019. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789241514934
გამოქვეყნებულია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის მოსამზადებელ ფაზაში (2025 წლის ნოემბერი – 2026 წლის ნოემბერი). სტატია PHIG-ის რეგიონული „ერთიანი ჯანმრთელობის“ ინიციატივის სერიის ნაწილია — საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი, Accréditation Sans Frontières და GMJ News. დაკავშირებული: ინიციატივის შესახებ · ზოონოზები · ანტიმიკრობული რეზისტენტობა.
ეს სტატია ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნებულია GMJ News-ზე: What One Health means for the Caucasus and Central Asia. ინგლისური ტექსტი მმართველი ვერსიაა.
#ერთიანიჯანმრთელობა #კავკასია #drpkhakadze #sheniekimi
