24 წლის პაციენტის შემთხვევა, რომელმაც ბავშვობაში დაკარგული მხედველობის აღსადგენად საკუთარი კბილისა და პირის ღრუს ქსოვილის გამოყენებით რთული რეკონსტრუქციული ოპერაცია ჩაიტარა,
ყურადღებას ამახვილებს ოფთალმოლოგიაში გამოყენებულ იშვიათ მეთოდზე, რომელსაც ოსტეო-ოდონტო-კერატოპროთეზი ეწოდება. ეს ტექნიკა ჩვეულებრივი რქოვანას გადანერგვის ალტერნატივაა მხოლოდ იმ პაციენტებისთვის, რომელთა თვალის ზედაპირი იმდენად დაზიანებულია, რომ ტრადიციული გადანერგვის წარმატების შანსი დაბალია. სამეცნიერო ლიტერატურის მიხედვით, ოპერაციის დროს პაციენტის კბილის ნაწილი გამოიყენება მყარი საყრდენის შესაქმნელად, რომელშიც თავსდება გამჭვირვალე ოპტიკური ცილინდრი. [1,2]
Contents
- 24 წლის პაციენტის შემთხვევა, რომელმაც ბავშვობაში დაკარგული მხედველობის აღსადგენად საკუთარი კბილისა და პირის ღრუს ქსოვილის გამოყენებით რთული რეკონსტრუქციული ოპერაცია ჩაიტარა,
- შესავალი
- პრობლემის აღწერა
- სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
- სტატისტიკა და მტკიცებულებები
- საერთაშორისო გამოცდილება
- საქართველოს კონტექსტი
- მითები და რეალობა
- ხშირად დასმული კითხვები
- დასკვნა
- წყაროები
შესავალი
„კბილის გამოყენება მხედველობის აღსადგენად“ ერთი შეხედვით უჩვეულო სამედიცინო მეთოდად შეიძლება აღიქმებოდეს, თუმცა ოსტეო-ოდონტო-კერატოპროთეზი რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში შესწავლილი და გამოყენებული ქირურგიული ტექნიკაა. მისი მთავარი მიზანია მხედველობის აღდგენა იმ ადამიანებში, რომლებსაც მძიმე, საბოლოო სტადიის რქოვანას დაავადება აქვთ და ჩვეულებრივი რქოვანას გადანერგვა მათთვის აღარ არის ეფექტური ან შესაძლებელია მისი ჩავარდნის მაღალი რისკი არსებობდეს. [1,3]
მნიშვნელოვანია, რომ ამ პროცედურის დროს თვალში უბრალოდ „კბილი“ არ თავსდება. ქირურგები პაციენტის კბილის, მის გარშემო არსებული ძვლისა და რბილი ქსოვილების გამოყენებით ქმნიან სპეციალურ ბიოლოგიურ საყრდენს, რომელშიც თავსდება ოპტიკური ცილინდრი. საბოლოოდ ეს კონსტრუქცია თვალის წინა ნაწილში იმპლანტირდება და სინათლის სხივების თვალში მოხვედრის საშუალებას იძლევა. [1,4]
ამიტომ მეთოდი განსაკუთრებით საინტერესოა არა მხოლოდ ოფთალმოლოგიის, არამედ რეკონსტრუქციული ქირურგიის თვალსაზრისითაც: ერთი ოპერაციული მიდგომის ფარგლებში ერთმანეთთან ერთიანდება თვალის, კბილისა და პირის ღრუს ქსოვილების გამოყენება.
პრობლემის აღწერა
რქოვანა თვალის წინა ნაწილში მდებარე გამჭვირვალე ქსოვილია, რომლის საშუალებითაც სინათლე თვალში შედის და ბადურამდე აღწევს. მისი მძიმე დაზიანება მხედველობის მნიშვნელოვანი დაქვეითების ან დაკარგვის მიზეზი შეიძლება გახდეს.
რქოვანას მძიმე დაზიანების მიზეზებს შორის შეიძლება იყოს ქიმიური ან თერმული დამწვრობა, ზოგიერთი მძიმე ანთებითი და აუტოიმუნური დაავადება, ნაწიბუროვანი ცვლილებები და სხვა მდგომარეობები. როდესაც თვალის ზედაპირი მნიშვნელოვნად არის დაზიანებული, ჩვეულებრივი რქოვანას გადანერგვა შესაძლოა ვერ გადარჩეს, რადგან ახალი ქსოვილისთვის აუცილებელი ბიოლოგიური გარემო აღარ არსებობს. [1,2]
სწორედ ასეთ შემთხვევებში განიხილება კერატოპროთეზი — ხელოვნური რქოვანას გამოყენება. ოსტეო-ოდონტო-კერატოპროთეზი ამ ჯგუფის ერთ-ერთი განსაკუთრებული მეთოდია, რომლის დროსაც ოპტიკური ნაწილი პაციენტის საკუთარი კბილისა და ძვლისგან შექმნილ საყრდენზე მაგრდება. [1,4]
მეთოდის გამოყენება ფართო პოპულაციისთვის არ არის განკუთვნილი. იგი ძირითადად განიხილება მხედველობის მძიმე, საბოლოო სტადიის დაკარგვის დროს, როდესაც სხვა ქირურგიული საშუალებები არაეფექტურია ან მათი წარმატების ალბათობა დაბალია. [2]
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ოსტეო-ოდონტო-კერატოპროთეზის არსის გასაგებად მნიშვნელოვანია მისი ძირითადი მექანიზმის ცოდნა.
ოპერაციის დროს ჩვეულებრივ გამოიყენება პაციენტის საკუთარი კბილის ნაწილი. კბილის ფესვთან დაკავშირებული მყარი ქსოვილი სპეციალურად მუშავდება და მასში იქმნება ადგილი მცირე ოპტიკური ცილინდრისთვის. ამ გზით იქმნება სტრუქტურა, რომელიც შედგება კბილისა და ძვლისგან და ასრულებს იმპლანტის საყრდენის ფუნქციას. [4]
შემდეგ ეს კონსტრუქცია დაკავშირებულია პირის ღრუს ლორწოვან გარსთან და თვალის ქსოვილებთან. საბოლოო ეტაპზე ოპტიკური ცილინდრის მქონე ბიოლოგიური საყრდენი თვალში თავსდება ისე, რომ სინათლეს თვალის შიგნით მოხვედრის საშუალება მიეცეს. [1,4]
პროცედურა, როგორც წესი, რამდენიმე ეტაპისგან შედგება და მოითხოვს სხვადასხვა სპეციალობის ექიმების თანამშრომლობას. ოფთალმოლოგის გარდა შეიძლება საჭირო გახდეს სტომატოლოგის, ყბა-სახის ქირურგისა და სხვა სპეციალისტების მონაწილეობა. [4]
ტექნიკის მნიშვნელოვანი თავისებურებაა ის, რომ გამოიყენება თავად პაციენტის ქსოვილი. ეს გარკვეულწილად ამცირებს უცხო ბიოლოგიური მასალის მიმართ რეაქციის პრობლემას, თუმცა ოპერაცია მაინც დაკავშირებულია სერიოზულ გართულებებთან და ხანგრძლივ მეთვალყურეობას მოითხოვს. [1,7]
მეცნიერულ მიმოხილვებში აღწერილია ისეთი გართულებები, როგორიცაა გლაუკომა, მინისებრი სხეულის სისხლჩაქცევა, ინფექცია, ლორწოვანი გარსის ჭარბი ზრდა, იმპლანტის გადაადგილება ან ამოვარდნა და გამოყენებული კბილისა და ძვლის სტრუქტურის თანდათანობითი დაშლა. [2,7]
ამიტომ პროცედურის წარმატება მხოლოდ ოპერაციის დასრულებით არ განისაზღვრება. პაციენტს ხანგრძლივი, ხშირ შემთხვევაში მთელი სიცოცხლის განმავლობაში მეთვალყურეობა სჭირდება. [1]
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ოსტეო-ოდონტო-კერატოპროთეზის შესახებ არსებული მონაცემები ძირითადად შედარებით მცირე პაციენტთა ჯგუფებზე ჩატარებულ კვლევებსა და შემთხვევათა სერიებს ეფუძნება. ეს ბუნებრივია, რადგან მეთოდი გამოიყენება იშვიათი და მძიმე მდგომარეობების დროს.
2012 წელს გამოქვეყნებულ სისტემურ მიმოხილვაში გაანალიზებული იყო რვა შემთხვევათა სერია. კვლევებში პაციენტთა რაოდენობა 4-დან 181 თვალამდე მერყეობდა. ხუთი წლის შემდეგ იმპლანტის ანატომიური შენარჩუნების საერთო მაჩვენებელი დაახლოებით 87,8 პროცენტი იყო, თუმცა სხვადასხვა კვლევაში შედეგები 67-დან 100 პროცენტამდე განსხვავდებოდა. [2]
იმავე მიმოხილვაში პაციენტთა დაახლოებით 52 პროცენტს ოპერაციის შემდეგ მხედველობის სიმახვილე 6/18-ზე უკეთესი ჰქონდა. ამასთან, შედეგები მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა დაავადების მიზეზისა და თვალის საწყისი მდგომარეობის მიხედვით. [2]
ერთ-ერთ ხანგრძლივ კვლევაში, რომელშიც 181 პაციენტი მონაწილეობდა, 18 წლის შემდეგ თვალში არსებული კონსტრუქციის შენარჩუნების სავარაუდო ალბათობამ 85 პროცენტი შეადგინა. კვლევაში აღნიშნული იყო, რომ მხედველობის მიღწეული შედეგი დროთა განმავლობაში ზოგიერთ პაციენტში მცირდებოდა. [3]
უფრო ახალი მიმოხილვის მიხედვით, რომელიც 958 პაციენტის მონაცემებს აერთიანებდა, პაციენტთა დაახლოებით 78 პროცენტმა დაკვირვების პერიოდის ბოლოს მიაღწია მინიმუმ 20/400 მხედველობის სიმახვილეს, ხოლო ანატომიური წარმატების საშუალო მაჩვენებელი 88,25 პროცენტი იყო. [7]
ეს მონაცემები აჩვენებს, რომ მეთოდს მძიმე შემთხვევებში მხედველობის აღდგენის რეალური შესაძლებლობა აქვს, თუმცა შედეგები ინდივიდუალურია და პროცედურა მაღალი სირთულის ქირურგიულ ჩარევად რჩება.
საერთაშორისო გამოცდილება
ოსტეო-ოდონტო-კერატოპროთეზი მსოფლიოში ფართოდ გავრცელებული ოპერაცია არ არის. მისი ჩატარება სპეციალიზებულ ცენტრებშია შესაძლებელი, სადაც არსებობს შესაბამისი გამოცდილება და სხვადასხვა დარგის სპეციალისტების თანამშრომლობის შესაძლებლობა. [4]
მეთოდი განსაკუთრებით განიხილება იმ შემთხვევებში, როდესაც მძიმე ნაწიბუროვანი ან ანთებითი დაზიანების გამო ჩვეულებრივი რქოვანას გადანერგვა ვერ ხერხდება. კვლევებში ყველაზე ხშირად აღწერილი ჩვენებებია სტივენს-ჯონსონის სინდრომის მძიმე ფორმები, ქიმიური და თერმული დამწვრობები, თვალის მძიმე ნაწიბუროვანი დაავადებები და სხვა მდგომარეობები, რომლებმაც თვალის ზედაპირი მნიშვნელოვნად დააზიანა. [2,7]
კლინიკური გადაწყვეტილება ინდივიდუალურად მიიღება. პაციენტის შეფასებისას მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ რქოვანას მდგომარეობა, არამედ ბადურისა და მხედველობის ნერვის ფუნქცია, თვალის ზედაპირის მდგომარეობა, კბილისა და პირის ღრუს ჯანმრთელობა და ოპერაციის შემდგომი ხანგრძლივი მეთვალყურეობის შესაძლებლობა. [1,4]
ეს უკანასკნელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან თვალის წინა ნაწილის ტექნიკურად წარმატებული რეკონსტრუქცია ავტომატურად არ ნიშნავს სრულფასოვანი მხედველობის აღდგენას. თუ მხედველობის ნერვი, ბადურა ან თვალის სხვა სტრუქტურები მნიშვნელოვნად არის დაზიანებული, ოპერაციის შედეგად მიღებული მხედველობის შესაძლებლობა შეიძლება შეზღუდული იყოს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ასეთი შემთხვევების მნიშვნელობა პირველ რიგში სამედიცინო ცოდნისა და სპეციალიზებული ოფთალმოლოგიური მომსახურების განვითარების კონტექსტში უნდა განიხილებოდეს.
რქოვანას მძიმე დაავადებების მართვა მოითხოვს დროულ დიაგნოსტიკას, თანამედროვე მიკროქირურგიულ ტექნოლოგიებსა და სპეციალიზებულ გუნდს. განსაკუთრებით რთულია იმ პაციენტების მკურნალობა, რომელთა თვალის ზედაპირი ხანგრძლივი ანთების, ქიმიური დაზიანების ან სხვა მძიმე მიზეზის გამო მნიშვნელოვნად არის შეცვლილი.
მსგავსი რთული მეთოდების დანერგვის შემთხვევაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ექნება პაციენტის სწორ შერჩევას, ექიმების კვალიფიკაციას, ინფექციის კონტროლს, ოპერაციის შემდგომ დაკვირვებასა და ხარისხის შეფასებას. სამედიცინო ტექნოლოგიის არსებობა თავისთავად არ ნიშნავს, რომ იგი ყველა პაციენტისთვის შესაფერისია.
საქართველოს სამედიცინო სფეროში აკადემიური ცოდნისა და საერთაშორისო მტკიცებულებების გავრცელებას მნიშვნელობა აქვს როგორც პროფესიონალებისთვის, ისე პაციენტებისთვის. ამ მიმართულებით სამეცნიერო მასალების გაცნობა შესაძლებელია, მათ შორის, Georgian Medical Journal-ის აკადემიურ სივრცეში, ხოლო სამედიცინო ხარისხისა და სტანდარტების საკითხები ცალკე შეფასებას მოითხოვს.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია, რომ იშვიათი და რთული ოპერაციების შესახებ ინფორმაცია არ გავრცელდეს ისე, თითქოს ასეთი მეთოდი ჩვეულებრივი მხედველობის პრობლემების სამკურნალო საშუალებაა. მისი ჩვენებები მკაცრად განსაზღვრულია და გადაწყვეტილებას სპეციალიზებული სამედიცინო გუნდი იღებს.
მითები და რეალობა
მითი: ოპერაციის დროს პაციენტს თვალში მთლიანად კბილს უსვამენ.
რეალობა: გამოიყენება კბილისა და მის გარშემო არსებული ძვლის ნაწილისგან მომზადებული სპეციალური საყრდენი, რომელშიც თავსდება ოპტიკური ცილინდრი. [1,4]
მითი: ეს მეთოდი ნებისმიერი ტიპის სიბრმავის დროს შეიძლება გამოყენებულ იქნეს.
რეალობა: ოსტეო-ოდონტო-კერატოპროთეზი ძირითადად განიხილება საბოლოო სტადიის მძიმე რქოვანას დაავადებების დროს, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ჩვეულებრივი გადანერგვა ვერ ხერხდება. [2]
მითი: ოპერაციის შემდეგ მხედველობა აუცილებლად სრულად აღდგება.
რეალობა: შედეგი დამოკიდებულია თვალის სხვა სტრუქტურების მდგომარეობაზე. ბადურის, მხედველობის ნერვისა და სხვა სტრუქტურების დაზიანებამ შეიძლება საბოლოო მხედველობა შეზღუდოს. [3]
მითი: ოპერაციის შემდეგ დამატებითი მკურნალობა აღარ არის საჭირო.
რეალობა: პაციენტებს ხანგრძლივი და ხშირად მთელი სიცოცხლის განმავლობაში დაკვირვება სჭირდებათ, რადგან შესაძლებელია გვიანი გართულებები. [1,2]
ხშირად დასმული კითხვები
რატომ გამოიყენება მაინცდამაინც კბილი?
კბილისა და ძვლის მყარი სტრუქტურა შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ოპტიკური ცილინდრის სტაბილური საყრდენის შესაქმნელად. [4]
შეიძლება თუ არა კბილის ნაცვლად სხვა მასალის გამოყენება?
არსებობს სხვა ტიპის ხელოვნური კერატოპროთეზებიც. კონკრეტული სისტემის არჩევანი თვალის მდგომარეობასა და სამედიცინო ჩვენებებზეა დამოკიდებული. [1,7]
რამდენად რთულია ოპერაცია?
ეს რთული, მრავალეტაპიანი რეკონსტრუქციული პროცედურაა და საჭიროებს სხვადასხვა სპეციალისტის თანამშრომლობას. [4]
რამდენ ხანს შეიძლება იმუშაოს ასეთი კონსტრუქცია?
კვლევებში აღწერილია ხანგრძლივი, მათ შორის ათწლეულებზე გათვლილი შედეგები, თუმცა კონსტრუქციის შენარჩუნება და მხედველობის ფუნქცია ინდივიდუალურად განსხვავდება. [3]
შეიძლება თუ არა ეს მეთოდი ბავშვებში?
ასეთი გადაწყვეტილება განსაკუთრებულად ინდივიდუალურია და დამოკიდებულია ასაკზე, დაავადების მიზეზზე, თვალის მდგომარეობასა და ქირურგიული ჯგუფის შეფასებაზე. არსებული კვლევების მნიშვნელოვანი ნაწილი ზრდასრულ პაციენტებს ეხება. [2,7]
დასკვნა
ოსტეო-ოდონტო-კერატოპროთეზი თანამედროვე ოფთალმოლოგიის ერთ-ერთი ყველაზე რთული რეკონსტრუქციული მეთოდია, რომლის საშუალებითაც შესაძლებელია მხედველობის ფუნქციის აღდგენის მცდელობა იმ პაციენტებში, რომელთათვისაც ჩვეულებრივი რქოვანას გადანერგვა აღარ არის ეფექტური ვარიანტი.
მისი თავისებურება მდგომარეობს პაციენტის საკუთარი კბილისა და ძვლის ნაწილის გამოყენებაში ოპტიკური ცილინდრის საყრდენის შესაქმნელად. არსებული კვლევები მიუთითებს, რომ სწორად შერჩეულ პაციენტებში მეთოდს ხანგრძლივი ანატომიური და ფუნქციური შედეგების მიღწევა შეუძლია, თუმცა გართულებების რისკი არსებობს და ხანგრძლივი სამედიცინო მეთვალყურეობა აუცილებელია. [2,3,7]
ამ მეთოდის შესახებ გავრცელებული ინფორმაცია განსაკუთრებით ზუსტად უნდა განასხვავებდეს სამედიცინო ფაქტს სენსაციური ფორმულირებისგან. „კბილით მხედველობის აღდგენა“ მედიცინაში არსებული რეალური ტექნიკის გამარტივებული აღწერაა, მაგრამ თავად პროცედურა ბევრად უფრო რთულია და მხოლოდ მძიმე, მკაცრად შერჩეულ შემთხვევებში გამოიყენება.
წყაროები
- Liu C, Herold J, Hull CC. The osteo-odonto-keratoprosthesis. Surv Ophthalmol. 2005;50(4):343-358. Available from: PubMed
- Tan A, Tan DT, Tan XW, Mehta JS. Osteo-odonto keratoprosthesis: systematic review of surgical outcomes and complication rates. Ocul Surf. 2012;10(1):15-25. Available from: PubMed
- Falcinelli G, Barogi G, Taloni M, et al. Modified osteo-odonto-keratoprosthesis for treatment of corneal blindness: long-term anatomical and functional outcomes in 181 cases. Arch Ophthalmol. 2005;123(10):1319-1329. Available from: JAMA Ophthalmology
- Choubisa D. Osteo-odonto keratoprosthesis: innovative dental and ophthalmic blending. J Indian Prosthodont Soc. 2018;18(2):111-117. Available from: PubMed
- Zarei-Ghanavati M, Avadhanam V, Vasquez Perez A, Liu C. The osteo-odonto-keratoprosthesis. Curr Opin Ophthalmol. 2017;28(4):397-402. Available from: PubMed
- Tan A, Tan DT, Tan XW, Mehta JS. Keratoprosthesis surgery for end-stage corneal blindness in Asian eyes. Ophthalmology. 2008. Available from: PubMed
- Zarei-Ghanavati M, et al. The evolution of the modified osteo-odonto-keratoprosthesis, its reliability, and long-term visual rehabilitation prognosis: an analytical review. Ocul Surf. 2022. Available from: PubMed
- Ficoń H, Zniszczoł S, Morawiec T, Orzechowska-Wylęgała B, et al. Osteo-odonto-keratoprosthesis: a surgical procedure for treating advanced corneal diseases. Saudi Dent J. 2026;38:4. Available from: Springer Nature
