შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
შინაური ცხოველების ჯანმრთელობის დაცვა თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის განუყოფელი ნაწილია. ძაღლები და კატები ადამიანების ყოველდღიური ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი არიან, ხოლო მათი კეთილდღეობა პირდაპირ თუ ირიბად უკავშირდება ადამიანის ჯანმრთელობას, ინფექციური დაავადებების პრევენციას და გარემოს უსაფრთხოებას. სწორედ ამიტომ, ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა არა მხოლოდ პარაზიტული დაავადებების ეფექტიან კონტროლს, არამედ იმ პრეპარატების ეკოლოგიურ გავლენასაც, რომლებიც ამ მიზნით გამოიყენება.
ბოლო პერიოდში საერთაშორისო სამეცნიერო წრეებში აქტიური განხილვის საგანი გახდა კითხვა: უნდა შეწყდეს თუ არა შინაური ცხოველებისთვის რწყილებისა და ტკიპების საწინააღმდეგო პრეპარატების გამოყენება გარემოზე შესაძლო ზემოქმედების გამო? საკითხი განსაკუთრებით აქტუალური გახდა მას შემდეგ, რაც სამეცნიერო გამოცემა New Scientist-მა გამოაქვეყნა სტატია, რომელმაც ფართო საზოგადოებრივი ინტერესი და არაერთგვაროვანი ინტერპრეტაციები გამოიწვია. [1]
მედიაში გავრცელებულმა ხმაურიანმა სათაურებმა ზოგჯერ ისეთი შთაბეჭდილება შექმნა, თითქოს თანამედროვე ვეტერინარული ანტიპარაზიტული საშუალებები მთლიანად უნდა ამოვიღოთ გამოყენებიდან. თუმცა მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მედიცინა განსხვავებულ სურათს გვიჩვენებს. არსებული მაღალი ხარისხის კვლევები არ ადასტურებს, რომ რეგისტრირებული და ინსტრუქციის შესაბამისად გამოყენებული ვეტერინარული პრეპარატების გამოყენების შეწყვეტა დღეს სამეცნიერო ან საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით გამართლებულია. პირიქით, თანამედროვე რეკომენდაციები ხაზს უსვამს სარგებლისა და რისკის დაბალანსებულ შეფასებას, ინდივიდუალურ მიდგომასა და პასუხისმგებლიან გამოყენებას. [2–7]
ამავდროულად, მეცნიერება სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობს გარემოზე შესაძლო ზემოქმედებას. ზოგიერთი აქტიური ნივთიერება შეიძლება მცირე რაოდენობით მოხვდეს წყალში, ნიადაგსა და ეკოსისტემებში, სადაც გარკვეულ პირობებში გავლენა მოახდინოს მწერებსა და წყლის უხერხემლოებზე. ეს არ ნიშნავს, რომ პრეპარატები ადამიანისთვის სახიფათოა, თუმცა ნიშნავს, რომ მათი გამოყენება საჭიროებს უფრო გააზრებულ და ეკოლოგიურად პასუხისმგებლიან მიდგომას. [9,10]
სწორედ ამიტომ, თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პოლიტიკა ეფუძნება One Health („ერთი ჯანმრთელობა“) კონცეფციას, რომლის მიხედვითაც ადამიანის, ცხოველებისა და გარემოს ჯანმრთელობა ერთმანეთთან განუყოფლად არის დაკავშირებული. ამ მიდგომის მიზანია ერთდროულად დავიცვათ ადამიანები ზოონოზური დაავადებებისგან, უზრუნველვყოთ შინაური ცხოველების კეთილდღეობა და მინიმუმამდე შევამციროთ გარემოზე უარყოფითი გავლენა. [7,8]
ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოსთვისაც, სადაც შინაური ცხოველების რაოდენობა იზრდება, ხოლო ტკიპებითა და რწყილებით გადამდები დაავადებები კვლავ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გამოწვევად რჩება. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, საზოგადოებამ მიიღოს გადაწყვეტილებები არა ემოციური სათაურების, არამედ სანდო სამეცნიერო მტკიცებულებების საფუძველზე. სწორედ ამ მიზანს ემსახურება SheniEkimi.ge, რომელიც მოსახლეობას სთავაზობს მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ სამედიცინო ინფორმაციას, ხოლო საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თანამედროვე ხედვების შესახებ დამატებითი რესურსები ხელმისაწვდომია PublicHealth.ge-ზეც.
პრობლემის აღწერა
რწყილები და ტკიპები მხოლოდ უსიამოვნო პარაზიტები არ არიან. ისინი მრავალი ინფექციური დაავადების გადამტანებად მიიჩნევიან და მნიშვნელოვან საფრთხეს უქმნიან როგორც შინაურ ცხოველებს, ისე ადამიანებს. პარაზიტებით გამოწვეული დაავადებების გავრცელება დამოკიდებულია კლიმატზე, ეკოლოგიურ პირობებზე, სეზონურობაზე და ცხოველების ცხოვრების წესზე, რის გამოც მათი კონტროლი თანამედროვე ვეტერინარული მედიცინის ერთ-ერთ ძირითად მიმართულებად რჩება. [3,4]
ბოლო ათწლეულებში ვეტერინარულ პრაქტიკაში ფართოდ დაინერგა სხვადასხვა მოქმედების მექანიზმის მქონე ანტიპარაზიტული საშუალებები, რომელთა შორის განსაკუთრებით გავრცელებულია:
- ფიპრონილი;
- იმიდაკლოპრიდი;
- ფლურალანერი;
- აფოქსოლანერი;
- საროლანერი;
- სელამექტინი;
- სხვა თანამედროვე აქტიური ნივთიერებები.
ამ პრეპარატებმა მნიშვნელოვნად შეამცირა პარაზიტული დაავადებების გავრცელება შინაურ ცხოველებში და ხელი შეუწყო ისეთი ინფექციების პრევენციას, რომლებიც ადამიანსაც შეიძლება გადაედოს. [2–6]
თუმცა, გარემოსდაცვითმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ზოგიერთი აქტიური ნივთიერების კვალი შეიძლება აღმოჩნდეს მდინარეებში, ტბებში, ნალექებსა და ნიადაგში. განსაკუთრებით ყურადღების ცენტრში მოექცა მათი შესაძლო ზემოქმედება წყლის უხერხემლოებზე, ფუტკრებზე, სხვა სასარგებლო მწერებსა და ეკოსისტემების ბიომრავალფეროვნებაზე. [9,10]
სწორედ ამ ფონზე გაჩნდა დისკუსია იმის შესახებ, საჭიროა თუ არა არსებული პრაქტიკის გადახედვა.
თუმცა მნიშვნელოვანია ერთი პრინციპული გარემოების ხაზგასმა: ეკოლოგიური რისკების არსებობა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ პრეპარატი ადამიანისთვის საშიშია ან მისი გამოყენება უნდა შეწყდეს.
დღემდე არ არსებობს მაღალი ხარისხის მტკიცებულება, რომელიც აჩვენებდა, რომ რეგისტრირებული ვეტერინარული ანტიპარაზიტული პრეპარატები ინსტრუქციის შესაბამისად გამოყენების შემთხვევაში ადამიანებისთვის მნიშვნელოვან ჯანმრთელობის საფრთხეს წარმოადგენს. [2,5]
ამავე დროს, მათი გამოყენების სრული შეწყვეტა შესაძლოა ბევრად უფრო სერიოზულ პრობლემებს წარმოშობდეს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
პარაზიტების საწინააღმდეგო ვეტერინარული პრეპარატები სხვადასხვა ბიოლოგიური მექანიზმით მოქმედებენ. მათი ძირითადი მიზანია რწყილების, ტკიპებისა და სხვა ექტოპარაზიტების ნერვული სისტემის დაზიანება, რის შედეგადაც პარაზიტი იღუპება ან კარგავს გამრავლების უნარს. თანამედროვე პრეპარატების მნიშვნელოვანი ნაწილი შეიქმნა ისე, რომ მაქსიმალურად ეფექტიანი იყოს სამიზნე პარაზიტებისთვის და მინიმალური გავლენა ჰქონდეს ძუძუმწოვრებზე, როდესაც ისინი გამოიყენება დადგენილი ინსტრუქციის შესაბამისად. [2,4]
მაგალითად, იზოქსაზოლინების ჯგუფის პრეპარატები (ფლურალანერი, აფოქსოლანერი, საროლანერი) ფართოდ გამოიყენება ძაღლებსა და კატებში და მრავალრიცხოვანმა კლინიკურმა კვლევამ დაადასტურა მათი მაღალი ეფექტიანობა რწყილებისა და ტკიპების წინააღმდეგ. ამ პრეპარატებმა მნიშვნელოვნად შეამცირა ისეთი დაავადებების გავრცელების რისკი, როგორებიცაა ბაბეზიოზი, ერლიქიოზი, ანაპლაზმოზი და სხვა ტკიპებით გადამდები ინფექციები. [2–6]
მეორე მხრივ, ბოლო წლებში მეცნიერებმა უფრო აქტიურად დაიწყეს გარემოში ამ ნივთიერებების გავრცელების შესწავლა. ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, აქტიური კომპონენტების მცირე რაოდენობა შესაძლოა წყლის სისტემებში მოხვდეს შინაური ცხოველების დაბანის, ცურვის, ნარჩენების ან სხვა გარემო ფაქტორების მეშვეობით. ლაბორატორიულ პირობებში გარკვეულმა კონცენტრაციებმა გავლენა აჩვენა წყლის უხერხემლოებზე და ზოგიერთი სახეობის მწერზე. [9,10]
თუმცა აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ასეთი კვლევების შედეგები ყოველთვის არ ასახავს რეალურ ყოველდღიურ პირობებს. გარემოში აღმოჩენილი ნივთიერებების რაოდენობა, მათი კონცენტრაცია, კლიმატური პირობები, წყლის დინება და სხვა მრავალი ფაქტორი მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს რეალურ ეკოლოგიურ რისკს. ამიტომ საერთაშორისო მარეგულირებელი სააგენტოები დღესაც აგრძელებენ არსებული მონაცემების შეფასებას და არ მოუწოდებენ მოსახლეობას, უარი თქვას შინაური ცხოველების პარაზიტების კონტროლზე. [2,9]
თანამედროვე ვეტერინარული მედიცინის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ცვლილებაა რისკზე დაფუძნებული (Risk-Based) მიდგომის დანერგვა.
ეს ნიშნავს, რომ:
- ყველა ცხოველს ერთნაირი სიხშირით არ სჭირდება პროფილაქტიკური მკურნალობა;
- გადაწყვეტილება უნდა ეფუძნებოდეს ადგილობრივ ეპიდემიოლოგიურ მონაცემებს;
- უნდა შეფასდეს ცხოველის ასაკი, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ცხოვრების წესი და გარემო;
- გათვალისწინებული უნდა იყოს სეზონურობა და პარაზიტების გავრცელების ინტენსივობა;
- პრეპარატი უნდა შეირჩეს ინდივიდუალური საჭიროებების შესაბამისად. [3,4]
ასეთი მიდგომა ერთდროულად ზრდის მკურნალობის ეფექტიანობას და ამცირებს გარემოზე ზედმეტი ზემოქმედების ალბათობას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიოში შინაური ცხოველები მილიონობით ოჯახში ცხოვრობენ და მათში პარაზიტული დაავადებების პრევენცია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვანი კომპონენტია. მსოფლიო ცხოველთა ჯანმრთელობის ორგანიზაცია (WOAH) და ევროპის კომპანიონი ცხოველების პარაზიტების სამეცნიერო საბჭო (ESCCAP) ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ რწყილებისა და ტკიპების კონტროლი აუცილებელია როგორც ცხოველების ჯანმრთელობისთვის, ისე ზოონოზური ინფექციების პრევენციისთვის. [3,4]
კვლევების მიხედვით:
- ტკიპები მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ვექტორებია, რომლებიც ადამიანებსა და ცხოველებში მრავალ ინფექციას ავრცელებენ. [7]
- კლიმატის ცვლილება და ტემპერატურის მატება ბევრ რეგიონში ტკიპების გავრცელების არეალს აფართოებს. [7]
- თანამედროვე ანტიპარაზიტული პროგრამები მნიშვნელოვნად ამცირებს პარაზიტული ინფექციების გავრცელებას შინაურ ცხოველებში. [2–6]
- გარემოსდაცვითი კვლევები ადასტურებს, რომ ზოგიერთი აქტიური ნივთიერება შეიძლება აღმოჩნდეს წყლის ეკოსისტემებში, თუმცა არსებული მონაცემები ჯერ კიდევ არ ამართლებს მათი გამოყენების სრულად შეწყვეტას. [9,10]
ევროპის მედიკამენტების სააგენტო (EMA) რეგულარულად აფასებს ვეტერინარული პრეპარატების უსაფრთხოებას. სააგენტოს შეფასებების მიხედვით, რეგისტრირებული პროდუქტების სარგებელი კვლავ აღემატება შესაძლო რისკებს, როდესაც ისინი გამოიყენება დამტკიცებული ინსტრუქციის შესაბამისად. [2]
Evidence-Based Medicine-ის ერთ-ერთი მთავარი პრინციპია, რომ არც ერთი სამკურნალო საშუალება არ ფასდება მხოლოდ რისკებით ან მხოლოდ სარგებლით. გადაწყვეტილება ყოველთვის ეფუძნება ამ ორი კომპონენტის დაბალანსებულ შეფასებას.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიოში წამყვანი ორგანიზაციები თანხმდებიან, რომ პარაზიტების კონტროლი აუცილებელია, თუმცა იგი უნდა განხორციელდეს პასუხისმგებლიანად.
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია (WHO) One Health-ის კონცეფციის ფარგლებში აღნიშნავს, რომ ადამიანის, ცხოველისა და გარემოს ჯანმრთელობა ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. [7]
მსოფლიო ცხოველთა ჯანმრთელობის ორგანიზაცია (WOAH) რეკომენდაციას იძლევა, რომ პარაზიტების კონტროლი ეფუძნებოდეს ადგილობრივ ეპიდემიოლოგიურ მონაცემებს და არ ხდებოდეს ავტომატურად ერთნაირი სქემით ყველა ცხოველისთვის. [3]
ევროპის კომპანიონი ცხოველების პარაზიტების სამეცნიერო საბჭო (ESCCAP) ასევე ურჩევს ვეტერინარებს ინდივიდუალური შეფასების საფუძველზე შეარჩიონ პრევენციის სქემა, რაც ამცირებს როგორც დაავადებების, ისე გარემოზე ზედმეტი ზემოქმედების რისკს. [4]
ამერიკის ვეტერინარული სამედიცინო ასოციაცია (AVMA) და ბრიტანეთის ვეტერინარული ასოციაცია (BVA) ხაზს უსვამენ პასუხისმგებლიან გამოყენებას, სწორი დოზირების დაცვას და ვეტერინარის რეკომენდაციების გათვალისწინებას. [5,6]
საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ თანამედროვე მიდგომა აღარ ეფუძნება პრინციპს „რაც მეტი პრეპარატი, მით უკეთესი“. დღეს პრიორიტეტია მიზნობრივი, ინდივიდუალურად შერჩეული, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული და ეკოლოგიურად პასუხისმგებლიანი პარაზიტების კონტროლი, რომელიც ერთდროულად იცავს შინაურ ცხოველს, ადამიანს და გარემოს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში შინაური ცხოველების რაოდენობა ბოლო წლებში იზრდება, რაც პარალელურად ზრდის ვეტერინარული მომსახურების, პრევენციული მედიცინისა და პარაზიტების კონტროლის მნიშვნელობას. ქვეყნის კლიმატური პირობები, განსაკუთრებით თბილი სეზონი, ხელს უწყობს რწყილებისა და ტკიპების აქტივობას, რის გამოც შინაური ცხოველები მთელი წლის განმავლობაში ან სეზონურად შესაძლოა პარაზიტული ინფექციების რისკის ქვეშ აღმოჩნდნენ.
საქართველოსთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი დაავადებების პრევენცია, რომლებიც ვექტორებით გადადის და გარკვეულ შემთხვევებში ადამიანზეც შეიძლება გავრცელდეს. სწორედ ამიტომ, პარაზიტების კონტროლი მხოლოდ ცხოველების კეთილდღეობის საკითხი აღარ არის — ეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ნაწილიცაა.
თანამედროვე მიდგომა გულისხმობს, რომ გადაწყვეტილება პრეპარატის გამოყენების შესახებ უნდა მიიღებოდეს ვეტერინარის კონსულტაციის საფუძველზე და არა სოციალური ქსელების ან ხმაურიანი სათაურების გავლენით.
საქართველოში ასევე მნიშვნელოვანია ვეტერინარული პრეპარატების ხარისხის, რეგისტრაციისა და უსაფრთხოების კონტროლის მუდმივი გაუმჯობესება. ხარისხის მართვისა და საერთაშორისო სტანდარტების მნიშვნელობის შესახებ დამატებითი ინფორმაცია ხელმისაწვდომია **https://www.certificate.ge**-ზე, ხოლო სამეცნიერო და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მიმართულებით გამოქვეყნებული მასალები — **https://www.gmj.ge**-ზე. მოსახლეობისთვის მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაციის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ქართული წყაროა https://www.sheniekimi.ge, ხოლო საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის აქტუალურ საკითხებზე დამატებითი რესურსები წარმოდგენილია **https://www.publichealth.ge**-ზე.
საქართველოს ჯანდაცვისა და ვეტერინარული სექტორისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია One Health-ის პრინციპების უფრო ფართო დანერგვა, რადგან სწორედ ამ მიდგომას შეუძლია ადამიანის, ცხოველისა და გარემოს ინტერესების ერთდროულად დაცვა.
მითები და რეალობა
მითი: თუ გარემოზე შესაძლო გავლენა არსებობს, ყველა ანტიპარაზიტული პრეპარატის გამოყენება უნდა შეწყდეს.
რეალობა: დღემდე არ არსებობს მაღალი ხარისხის სამეცნიერო მტკიცებულება, რომელიც ასეთ რეკომენდაციას გაამართლებს. საერთაშორისო ორგანიზაციები კვლავ მხარს უჭერენ პარაზიტების კონტროლს, თუმცა უფრო მიზნობრივი და ინდივიდუალური მიდგომით. [2–7]
მითი: ეს პრეპარატები ადამიანისთვის საშიშია.
რეალობა: რეგისტრირებული და ინსტრუქციის შესაბამისად გამოყენებული ვეტერინარული პრეპარატები ადამიანისთვის მნიშვნელოვან ჯანმრთელობის საფრთხედ არ მიიჩნევა. თუმცა აუცილებელია გამოყენების წესების დაცვა, ხელების დაბანა და მწარმოებლის მითითებების შესრულება. [2,5]
მითი: თუ ცხოველი სახლში ცხოვრობს, მას პარაზიტების საწინააღმდეგო დაცვა არ სჭირდება.
რეალობა: პარაზიტები საცხოვრებელ გარემოშიც შეიძლება მოხვდნენ. რისკი დამოკიდებულია ცხოველის ცხოვრების წესზე, გარემოზე, სეზონზე და რეგიონზე, რის გამოც გადაწყვეტილება ინდივიდუალურად უნდა შეფასდეს. [3,4]
მითი: რაც უფრო ხშირად გამოიყენება პრეპარატი, მით უკეთესია.
რეალობა: თანამედროვე ვეტერინარული მედიცინა მხარს უჭერს მხოლოდ იმ სიხშირით გამოყენებას, რომელიც რეალურ რისკს შეესაბამება. ზედმეტი გამოყენება არც სამედიცინო და არც ეკოლოგიური თვალსაზრისით არ არის სასურველი. [3,4]
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
უნდა შევწყვიტო ჩემი ძაღლის ან კატის რწყილებისა და ტკიპების საწინააღმდეგო პრეპარატის გამოყენება?
არა. არსებული სამეცნიერო მტკიცებულებები ამის საფუძველს არ იძლევა. ნებისმიერი ცვლილება მხოლოდ ვეტერინართან შეთანხმებით უნდა განხორციელდეს.
არის თუ არა ეს პრეპარატები ადამიანისთვის საშიში?
რეგისტრირებული პრეპარატები, რომლებიც ინსტრუქციის შესაბამისად გამოიყენება, ადამიანისთვის მნიშვნელოვან ჯანმრთელობის საფრთხედ არ მიიჩნევა.
რატომ გახდა ეს საკითხი ახლა აქტუალური?
ბოლო წლებში მეტი ყურადღება ექცევა გარემოს დაცვას და იმ ფაქტს, რომ ზოგიერთი აქტიური ნივთიერება შეიძლება ეკოსისტემებში მოხვდეს. ამიტომ მეცნიერები ცდილობენ ოპტიმალური ბალანსის პოვნას ცხოველების დაცვასა და გარემოზე ზემოქმედების შემცირებას შორის.
რა არის One Health?
ეს არის საერთაშორისო მიდგომა, რომლის მიხედვითაც ადამიანის, ცხოველისა და გარემოს ჯანმრთელობა ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული და გადაწყვეტილებები ამ სამივე მიმართულების გათვალისწინებით უნდა მიიღებოდეს. [7,8]
როგორ შეიძლება გარემოზე ზემოქმედების შემცირება?
პრეპარატის მხოლოდ საჭიროების შემთხვევაში გამოყენებით, სწორი დოზირების დაცვით, ვეტერინარის რეკომენდაციების შესრულებით და იმ ინსტრუქციების გათვალისწინებით, რომლებიც ცხოველის დაბანას, ცურვას ან გამოყენების შემდგომ პერიოდს ეხება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
თანამედროვე მტკიცებულებები ნათლად აჩვენებს, რომ შინაური ცხოველების რწყილებისა და ტკიპების საწინააღმდეგო პრეპარატები კვლავ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს როგორც ცხოველების ჯანმრთელობის დაცვაში, ისე ზოონოზური დაავადებების პრევენციაში. მათი თვითნებური შეწყვეტა შესაძლოა გაცილებით მეტი საფრთხის შემცველი იყოს, ვიდრე მათი პასუხისმგებლიანი გამოყენება.
ამავდროულად, გარემოზე შესაძლო ზემოქმედების შესახებ ახალი მონაცემები გვახსენებს, რომ არც ერთი სამკურნალო საშუალება არ უნდა გამოიყენებოდეს აუცილებლობის გარეშე. თანამედროვე მიდგომა ეფუძნება სარგებლისა და რისკის დაბალანსებულ შეფასებას, ინდივიდუალურ გადაწყვეტილებებსა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ პრაქტიკას.
One Health-ის კონცეფცია გვასწავლის, რომ ადამიანის, ცხოველისა და გარემოს ინტერესები ერთმანეთის კონკურენტი კი არა, საერთო მიზანია. სწორედ ამიტომ, საუკეთესო გადაწყვეტილება არის ისეთი პრევენციული სტრატეგიის არჩევა, რომელიც ერთდროულად იცავს შინაურ ცხოველს, ამცირებს ადამიანში ინფექციების რისკს და მაქსიმალურად ზრუნავს გარემოზე.
სამომავლოდ მოსალოდნელია, რომ ახალი კვლევები კიდევ უფრო დახვეწს ანტიპარაზიტული პრეპარატების გამოყენების რეკომენდაციებს, თუმცა დღეს არსებული საერთაშორისო მტკიცებულებები მკაფიოდ მიუთითებს: პრეპარატების სრულად შეწყვეტის საფუძველი არ არსებობს; საჭიროა მათი გონივრული, მიზნობრივი, ინდივიდუალურად შერჩეული და ეკოლოგიურად პასუხისმგებლიანი გამოყენება.
წყაროები
- New Scientist. Should you stop using preventive flea treatments on your pets? 2026. https://www.newscientist.com/
- European Medicines Agency (EMA). Veterinary Medicines – Antiparasitic Medicines. https://www.ema.europa.eu/
- World Organisation for Animal Health (WOAH). Guidelines on Parasite Control in Companion Animals. https://www.woah.org/
- European Scientific Counsel Companion Animal Parasites (ESCCAP). Guidelines for Flea and Tick Control. https://www.esccap.org/
- American Veterinary Medical Association (AVMA). Companion Animal Parasite Prevention. https://www.avma.org/
- British Veterinary Association (BVA). Responsible Use of Veterinary Medicines. https://www.bva.co.uk/
- World Health Organization (WHO). One Health. https://www.who.int/health-topics/one-health
- One Health High-Level Expert Panel. One Health Joint Plan of Action. https://www.who.int/initiatives/one-health-joint-plan-of-action
- European Food Safety Authority (EFSA). Environmental Risk Assessment of Veterinary Medicinal Products. https://www.efsa.europa.eu/
- Environmental Toxicology and Chemistry. Environmental occurrence of veterinary ectoparasiticides and ecological implications. https://setac.onlinelibrary.wiley.com/journal/15528618
