ციკლოსპორიაზი აშშ-ში: 11 500-ზე მეტი შემთხვევა უკვე დაფიქსირდა 41 შტატში – რა უნდა ვიცოდეთ ამ პარაზიტული ინფექციის შესახებ?
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
საკვებითა და წყლით გადამდები პარაზიტული ინფექციები კვლავ რჩება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან გამოწვევად, მიუხედავად სანიტარული სტანდარტებისა და სურსათის უსაფრთხოების თანამედროვე სისტემების განვითარების. გლობალიზაციის, საერთაშორისო ვაჭრობისა და ახალი ხილისა და ბოსტნეულის ფართომასშტაბიანი იმპორტის პირობებში ერთი ქვეყნის ფარგლებში დაწყებული ეპიდაფეთქება სწრაფად შეიძლება იქცეს საერთაშორისო ინტერესის საგნად.
სწორედ ასეთ მოვლენას წარმოადგენს აშშ-ში მიმდინარე ციკლოსპორიაზის (Cyclosporiasis) შემთხვევების ზრდა. დაავადებას იწვევს ერთუჯრედიანი პარაზიტი Cyclospora cayetanensis, რომელიც ადამიანის ორგანიზმში ძირითადად დაბინძურებული საკვების ან წყლის საშუალებით ხვდება. აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრის (CDC) უახლესი მონაცემებით, ქვეყანაში უკვე დაფიქსირებულია 11 500-ზე მეტი შემთხვევა 41 შტატში, მათ შორის 4 100-ზე მეტი ლაბორატორიულად დადასტურებული, ხოლო 300-ზე მეტი პაციენტი ჰოსპიტალიზებულია [1].
მიუხედავად იმისა, რომ ამ ეტაპზე შემთხვევების უდიდესი ნაწილი აშშ-ში ფიქსირდება, მსგავსი ინფექციები ნებისმიერი ქვეყნისთვის აქტუალურია. თანამედროვე კვების ჯაჭვები საერთაშორისოა, ხოლო ახალი ბოსტნეული, მწვანილი და ხილი სხვადასხვა ქვეყნიდან ყოველდღიურად გადაადგილდება. სწორედ ამიტომ ციკლოსპორიაზი მხოლოდ ადგილობრივი პრობლემა აღარ არის.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია, მოსახლეობამ იცოდეს ინფექციის გადაცემის გზები, სიმპტომები, პრევენციის მეთოდები და ის გარემოება, რომ დაავადების თავიდან აცილება უმეტეს შემთხვევაში შესაძლებელია ელემენტარული ჰიგიენური წესების დაცვით.
პრობლემის აღწერა
ციკლოსპორიაზი ნაწლავური პარაზიტული ინფექციაა, რომელსაც იწვევს Cyclospora cayetanensis — მიკროსკოპული ერთუჯრედიანი პარაზიტი. ინფიცირება ყველაზე ხშირად ხდება მაშინ, როდესაც ადამიანი იღებს პარაზიტით დაბინძურებულ საკვებს ან წყალს.
განსხვავებით ზოგიერთი სხვა ნაწლავური ინფექციისგან, ინფიცირებული ადამიანისგან დაავადება ჩვეულებრივ დაუყოვნებლივ არ გადადის. ამის მიზეზია ის, რომ პარაზიტის კვერცხუჯრედის მსგავსი ფორმა (ოოცისტა), რომელიც განავალთან ერთად გამოიყოფა, გარკვეული დროის განმავლობაში გარემოში უნდა მომწიფდეს, სანამ ინფექციის გავრცელებას შეძლებს [2].
ამ თავისებურების გამო დაავადების გავრცელება ძირითადად დაკავშირებულია:
- ახალი ბოსტნეულის მოხმარებასთან;
- მწვანილთან;
- კენკროვან კულტურებთან;
- დაუმუშავებელ ან არასაკმარისად გარეცხილ ხილთან;
- დაბინძურებულ სასმელ წყალთან.
ბოლო წლების განმავლობაში სხვადასხვა ქვეყანაში დაფიქსირებული ეპიდაფეთქებები ხშირად უკავშირდებოდა იმპორტირებულ სალათის ფოთლებს, ქინძს, რეჰანს, ჟოლოსა და სხვა ახალ მცენარეულ პროდუქტებს.
CDC-ის ინფორმაციით, მიმდინარე ეპიდაფეთქების ყველაზე მეტად დაზარალებულ შტატად მიჩიგანი სახელდება, თუმცა შემთხვევები უკვე 41 შტატშია დაფიქსირებული. ეპიდემიოლოგიური გამოძიება ჯერ კიდევ მიმდინარეობს და ინფექციის საბოლოო წყარო ოფიციალურად დადგენილი არ არის [1].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
Cyclospora cayetanensis ეკუთვნის კოქციდიების ჯგუფს და ადამიანის წვრილ ნაწლავში მრავლდება. პარაზიტი აზიანებს ნაწლავის ლორწოვან გარსს, რის შედეგადაც ირღვევა წყლისა და საკვები ნივთიერებების შეწოვა.
ამის შედეგად ვითარდება დაავადების ყველაზე დამახასიათებელი სიმპტომები:
- ხანგრძლივი, ხშირად წყლიანი დიარეა;
- მუცლის ტკივილი;
- ნაწლავური სპაზმები;
- გულისრევა;
- მადის დაქვეითება;
- გამოხატული სისუსტე;
- წონის კლება.
ინკუბაციური პერიოდი, როგორც წესი, დაახლოებით ერთ კვირას შეადგენს, თუმცა შეიძლება რამდენიმე დღიდან ორ კვირამდე მერყეობდეს [2].
ციკლოსპორიაზის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი თავისებურებაა დაავადების ტალღოვანი მიმდინარეობა. სიმპტომები შესაძლოა რამდენიმე დღით შემცირდეს, შემდეგ კი კვლავ გაძლიერდეს. მკურნალობის გარეშე დაავადება ზოგჯერ კვირების ან თვეების განმავლობაშიც კი გრძელდება.
ჯანმრთელი იმუნური სისტემის მქონე ადამიანების უმრავლესობა საბოლოოდ გამოჯანმრთელდება, თუმცა დაავადება მნიშვნელოვნად ამცირებს ცხოვრების ხარისხს, იწვევს გაუწყლოებას, ელექტროლიტური ბალანსის დარღვევასა და კვებითი დეფიციტის განვითარებას.
განსაკუთრებული რისკის ქვეშ იმყოფებიან:
- ხანდაზმული ადამიანები;
- ბავშვები;
- ორსულები;
- იმუნოდეფიციტის მქონე პაციენტები;
- ონკოლოგიური დაავადებების მქონე პირები;
- ორგანოგადანერგილი პაციენტები.
ამ ჯგუფებში ინფექცია ხშირად უფრო მძიმე ფორმით მიმდინარეობს და ჰოსპიტალიზაციის საჭიროებასაც ზრდის.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
CDC-ის უახლესი მონაცემების მიხედვით:
- აშშ-ში უკვე დაფიქსირებულია 11 500-ზე მეტი შემთხვევა;
- 4 100-ზე მეტი ლაბორატორიულად დადასტურებულია;
- 300-ზე მეტი პაციენტი ჰოსპიტალიზებულია;
- შემთხვევები 41 შტატში ფიქსირდება;
- ყველაზე მეტი შემთხვევა ამ ეტაპზე მიჩიგანშია რეგისტრირებული [1].
აღსანიშნავია, რომ ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში აშშ-ში ციკლოსპორიაზის შემთხვევები პერიოდულად იზრდება, განსაკუთრებით ზაფხულის თვეებში. ეს ნაწილობრივ დაკავშირებულია ახალი ბოსტნეულის, მწვანილისა და ხილის სეზონურ მოხმარებასთან, ასევე საერთაშორისო კვების ჯაჭვებთან.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ რეალური შემთხვევების რაოდენობა შესაძლოა ოფიციალურად დაფიქსირებულზე მეტი იყოს, რადგან მსუბუქი სიმპტომების მქონე ყველა პაციენტი სამედიცინო დახმარებას არ მიმართავს და ყველა შემთხვევა ლაბორატორიულად არ დასტურდება [2].
მიმდინარე ეპიდემიოლოგიური გამოძიების მიზანია ინფექციის ზუსტი წყაროს დადგენა, რათა შესაძლებელი გახდეს დაბინძურებული პროდუქტის იდენტიფიცირება და მისი ბაზრიდან დროული ამოღება.
საერთაშორისო გამოცდილება
ციკლოსპორიაზი მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში ფიქსირდება, თუმცა დაავადების გავრცელების ინტენსივობა მნიშვნელოვნად განსხვავდება რეგიონის სანიტარული პირობების, სასმელი წყლის ხარისხისა და სურსათის უსაფრთხოების სისტემების მიხედვით. ტროპიკულ და სუბტროპიკულ რეგიონებში ინფექცია ენდემურ ხასიათს ატარებს, ხოლო ჩრდილოეთ ამერიკასა და ევროპაში შემთხვევების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაკავშირებულია იმპორტირებულ სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებთან [2].
აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრი (CDC) ყოველწლიურად ახორციელებს ციკლოსპორიაზის ეპიდზედამხედველობას. ინფექციის შემთხვევების მატებისას მიმდინარეობს ეპიდემიოლოგიური გამოძიება, რომლის მიზანია დაავადების საერთო წყაროს იდენტიფიცირება. მსგავსი გამოძიებების შედეგად წარსულში ინფექციის გავრცელება დაკავშირებული იყო სხვადასხვა სახეობის სალათის ფოთლებთან, ქინძთან, რეჰანთან, კენკროვან კულტურებსა და სხვა ახალ მცენარეულ პროდუქტებთან [1].
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს უსაფრთხო წყლის, საკვების ჰიგიენისა და სანიტარიული პირობების მნიშვნელობაზე. ორგანიზაციის რეკომენდაციებით, ნაწლავური პარაზიტული ინფექციების პრევენციის საფუძველს წარმოადგენს:
- უსაფრთხო სასმელი წყლის გამოყენება;
- ხელების რეგულარული დაბანა;
- ხილისა და ბოსტნეულის სათანადო გარეცხვა;
- სურსათის უსაფრთხოების საერთაშორისო სტანდარტების დაცვა [3].
აშშ-ის სურსათისა და მედიკამენტების ადმინისტრაცია (FDA) და CDC მსგავს შემთხვევებში მჭიდროდ თანამშრომლობენ, რათა დროულად მოხდეს საეჭვო საკვები პროდუქტების გამოვლენა, მათი ბაზრიდან ამოღება და მოსახლეობის ინფორმირება [4].
თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრაქტიკა აჩვენებს, რომ სწრაფი ლაბორატორიული დიაგნოსტიკა, ეფექტიანი ეპიდემიოლოგიური მონიტორინგი და გამჭვირვალე კომუნიკაცია მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მსგავსი ეპიდაფეთქებების კონტროლში.
საქართველოს კონტექსტი
მიუხედავად იმისა, რომ მიმდინარე მასშტაბური ეპიდაფეთქება აშშ-ში ფიქსირდება, თემა საქართველოსთვისაც აქტუალურია.
საქართველოში ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა ახალი ბოსტნეულის, სალათების, მწვანილისა და იმპორტირებული ხილის მოხმარება. ამასთან ერთად იზრდება საერთაშორისო კვების ქსელებთან დაკავშირებული რისკებიც.
ციკლოსპორიაზი საქართველოში ხშირ დაავადებად არ მიიჩნევა, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ინფექციის შემოტანის ან ცალკეული შემთხვევების განვითარების რისკი არ არსებობს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სურსათის უსაფრთხოების მაღალი სტანდარტების დაცვა როგორც წარმოების, ისე ტრანსპორტირების, შენახვისა და რეალიზაციის ეტაპზე.
განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს:
- ახალი მწვანილის სწორად გარეცხვას;
- სალათების მომზადების ჰიგიენას;
- უსაფრთხო სასმელი წყლის გამოყენებას;
- კვების ობიექტებში სანიტარიული ნორმების დაცვას;
- მოგზაურობისას დაუმუშავებელი საკვების მიღებისგან თავის შეკავებას მაღალი რისკის რეგიონებში.
საქართველოში მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელებას მნიშვნელოვანი როლი აქვს ინფექციური დაავადებების პრევენციაში. ამ მიმართულებით მოსახლეობისთვის სანდო რესურსებია https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, ხოლო სამეცნიერო პუბლიკაციებისა და აკადემიური კვლევების გაცნობა შესაძლებელია **https://www.gmj.ge**-ს მეშვეობით. ჯანდაცვის ხარისხის, სტანდარტებისა და პროფესიული განვითარების საკითხებში დამატებით ინფორმაციას უზრუნველყოფს https://www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ციკლოსპორიაზი ადამიანიდან ადამიანს პირდაპირ გადაედება.
რეალობა: უმეტეს შემთხვევაში – არა. პარაზიტს გარემოში გარკვეული დრო სჭირდება, რათა ინფექციური გახდეს. ამიტომ დაავადება ძირითადად დაბინძურებული საკვებითა და წყლით ვრცელდება და არა ინფიცირებულ ადამიანთან ჩვეულებრივი კონტაქტით [2].
მითი: მხოლოდ დაბალი სანიტარული პირობების მქონე ქვეყნებში გვხვდება.
რეალობა: არა. მიმდინარე ეპიდაფეთქება აშშ-ში ნათლად აჩვენებს, რომ დაავადება შეიძლება განვითარდეს ნებისმიერი ქვეყნის კვების სისტემაში, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საკვები სხვადასხვა რეგიონიდან შემოდის.
მითი: ხილის ან ბოსტნეულის ერთი გადავლება საკმარისია.
რეალობა: არა. პროდუქტი საფუძვლიანად უნდა გაირეცხოს გამდინარე წყლით. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფოთლოვანი ბოსტნეულისა და მწვანილის ხარისხიანი დამუშავება.
მითი: დიარეის გაქრობის შემდეგ პრობლემა სრულად დასრულებულია.
რეალობა: ციკლოსპორიაზისთვის დამახასიათებელია სიმპტომების განმეორება. მკურნალობის გარეშე დაავადება შესაძლოა რამდენიმე კვირას ან თვესაც გაგრძელდეს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
როგორ ხდება ციკლოსპორიაზით ინფიცირება?
ყველაზე ხშირად ინფიცირება ხდება პარაზიტით დაბინძურებული წყლის, ახალი ბოსტნეულის, მწვანილის, ხილის ან სხვა უმი საკვების მიღების შედეგად.
არის თუ არა დაავადება გადამდები ოჯახში?
ჩვეულებრივ, პირდაპირი გადაცემა ადამიანიდან ადამიანზე იშვიათია, რადგან პარაზიტს გარემოში მომწიფება სჭირდება, სანამ ინფექციური გახდება.
რომელი ადამიანები არიან მაღალი რისკის ჯგუფში?
ბავშვები, ხანდაზმულები, ორსულები, იმუნოდეფიციტის მქონე პირები და ქრონიკული დაავადებების მქონე პაციენტები უფრო მაღალი რისკის ქვეშ იმყოფებიან.
რა სიმპტომები ახასიათებს ციკლოსპორიაზს?
ყველაზე გავრცელებული სიმპტომებია ხანგრძლივი, ხშირად წყლიანი დიარეა, მუცლის ტკივილი, სპაზმები, გულისრევა, მადის დაქვეითება, გამოხატული სისუსტე, წონის კლება და ზოგჯერ დაბალი ხარისხის ცხელება. სიმპტომები შესაძლოა რამდენიმე კვირა გაგრძელდეს და მკურნალობის გარეშე პერიოდულად განმეორდეს [1,2].
როგორ ხდება დაავადების დიაგნოსტიკა?
დიაგნოზი სპეციალური ლაბორატორიული გამოკვლევებით დგინდება. ჩვეულებრივი განავლის ანალიზი ყოველთვის ვერ ავლენს Cyclospora cayetanensis-ს, ამიტომ საჭიროა პარაზიტის გამოსავლენად სპეციფიკური ტესტების გამოყენება. ექიმს უნდა ეცნობოს, თუ პაციენტს ჰქონდა მოგზაურობის ისტორია ან მოიხმარა პოტენციურად დაბინძურებული საკვები.
როგორ მკურნალობენ ციკლოსპორიაზს?
სტანდარტული მკურნალობა ექიმის დანიშნულებით ანტიბაქტერიულ პრეპარატს ეფუძნება. პარალელურად მნიშვნელოვანია სითხისა და ელექტროლიტების დანაკარგის შევსება, განსაკუთრებით ძლიერი დიარეის დროს. თვითმკურნალობა რეკომენდებული არ არის.
შეიძლება თუ არა დაავადების თავიდან აცილება?
უმეტეს შემთხვევაში – დიახ. პრევენციის მთავარი საშუალებებია:
- ხილისა და ბოსტნეულის საფუძვლიანი გარეცხვა გამდინარე წყლით;
- ხელების ხშირი დაბანა საპნით;
- უსაფრთხო სასმელი წყლის გამოყენება;
- საკვების ჰიგიენური მომზადება;
- მოგზაურობისას უმი სალათებისა და დაუმუშავებელი პროდუქტების მიმართ განსაკუთრებული სიფრთხილე.
ყველა ინფიცირებულს სჭირდება ჰოსპიტალიზაცია?
არა. პაციენტების უმეტესობა მკურნალობს ამბულატორიულად, თუმცა მძიმე გაუწყლოების, ხანგრძლივი დიარეის, გამოხატული სისუსტის ან იმუნოდეფიციტის შემთხვევაში შესაძლოა საჭირო გახდეს სტაციონარული მკურნალობა.
უნდა ვიფიქროთ თუ არა, რომ ნებისმიერი სალათი ან მწვანილი საშიშია?
არა. შემთხვევების უმრავლესობაში ახალი ბოსტნეული უსაფრთხოა. თუმცა მნიშვნელოვანია, რომ პროდუქტი სწორად იყოს მოყვანილი, ტრანსპორტირებული, შენახული და გამოყენებამდე საფუძვლიანად გაირეცხოს. მიმდინარე გამოძიება ჯერ კიდევ არ ადასტურებს კონკრეტულ პროდუქტს, როგორც ინფექციის საბოლოო წყაროს [1].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
აშშ-ში ციკლოსპორიაზის შემთხვევების ზრდა კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს, რომ საკვებითა და წყლით გადამდები ინფექციები გლობალური საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრობლემად რჩება. საერთაშორისო სავაჭრო ქსელებისა და სურსათის ფართომასშტაბიანი გადაადგილების პირობებში მსგავსი ეპიდაფეთქებები მხოლოდ ერთი ქვეყნის გამოწვევა აღარ არის.
მიუხედავად იმისა, რომ მიმდინარე შემთხვევები ძირითადად აშშ-ში ფიქსირდება, საქართველოშიც მნიშვნელოვანია მოსახლეობის ინფორმირებულობა საკვების ჰიგიენის, უსაფრთხო წყლისა და ინფექციების პრევენციის შესახებ. ხილისა და ბოსტნეულის სათანადო გარეცხვა, ხელების ჰიგიენა და სანდო წყლის გამოყენება რჩება დაავადების პრევენციის ყველაზე ეფექტიან საშუალებად.
ასევე მნიშვნელოვანია, რომ ხანგრძლივი დიარეის, გაუწყლოების ნიშნების, მაღალი რისკის ქვეყნებში მოგზაურობის ისტორიის ან საეჭვო საკვების მიღების შემთხვევაში პაციენტმა დროულად მიმართოს ექიმს. ადრეული დიაგნოსტიკა და შესაბამისი მკურნალობა ამცირებს გართულებების რისკს და ხელს უწყობს ინფექციის ეფექტიან კონტროლს.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მთავარი მიზანია არა მხოლოდ დაავადების მკურნალობა, არამედ მისი პრევენცია. სწორედ ამიტომ სანდო ინფორმაციის გავრცელება, სურსათის უსაფრთხოების კონტროლი და ჰიგიენური კულტურის გაძლიერება წარმოადგენს ინფექციური დაავადებების წინააღმდეგ ბრძოლის ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტიან გზას.
წყაროები
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Cyclosporiasis – Outbreak Investigations and Surveillance. Atlanta: CDC. ხელმისაწვდომია: https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Clinical Guidance for Cyclosporiasis. ხელმისაწვდომია: https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/
- World Health Organization. Food safety. Geneva: WHO. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/health-topics/food-safety
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Foodborne Illness Outbreaks. ხელმისაწვდომია: https://www.fda.gov/food/outbreaks-foodborne-illness
- European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). Facts about cyclosporiasis. ხელმისაწვდომია: https://www.ecdc.europa.eu
- Ortega YR, Sanchez R. Update on Cyclospora cayetanensis, a food-borne and waterborne parasite. Clinical Microbiology Reviews. 2010;23(1):218-234. ხელმისაწვდომია: https://journals.asm.org/journal/cmr
- Chacín-Bonilla L. Cyclospora cayetanensis. Parasitology Today. 1998;14(2):66-70.
