✓ რედაქციულად გადახედილი პროფ. გიორგი ფხაკაძის, MD, MPH, PhD მიერ — GMJ ახალი ამბების რედაქცია
🟢 ძლიერი მტკიცებულება
2024 წელს მსოფლიოში 5-24 წლის ასაკის დაახლოებით 2.1 მილიონი ადამიანი გარდაიცვალა, რაც ჟურნალ BMJ-ში გამოქვეყნებული ყოვლისმომცველი კვლევის თანახმად. კვლევა აჩვენებს, რომ მიუხედავად ბავშვთა ჯანმრთელობის საერთო გაუმჯობესებისა, ახალგაზრდული სიკვდილიანობის შემცირების პროგრესი შეჩერებულია.
ძირითადი დასკვნები
- 2024 წელს 5–24 წლის ასაკობრივ ჯგუფში გლობალური სიკვდილიანობა დაახლოებით 2.1 მილიონ შემთხვევას აღწევდა, რაც 25 წლამდე ასაკის საერთო სიკვდილიანობის 31%-ს შეადგენს.
- მამაკაცებში სიკვდილიანობის მაჩვენებელი მუდმივად უფრო მაღალია, ვიდრე ქალებში, ხოლო ეს განსხვავება ასაკის მატებასთან ერთად კიდევ უფრო იზრდება.
- დასავლეთ და ცენტრალურ აფრიკაში ახალგაზრდების გარდაცვალების აბსოლუტური რაოდენობა გაიზარდა, რადგან მოსახლეობის ზრდის ტემპმა სიკვდილიანობის შემცირების პროგრესს გადააჭარბა.
- 2015 წლის შემდეგ სიკვდილიანობის შემცირების პროგრესი მნიშვნელოვნად შენელდა, ხოლო ზოგიერთ რეგიონში ახალგაზრდული სიკვდილიანობის ზრდაც დაფიქსირდა, რაც დამატებითი პრევენციული და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ღონისძიებების აუცილებლობაზე მიუთითებს.
კვლევა მოკლედ
| წყარო | BMJ ჟურნალი |
| კვლევის ტიპი | გლობალური მოდელირების კვლევა |
| ნიმუშის ზომა | 200 ქვეყანა და ტერიტორია |
| პოპულაცია | ბავშვები, მოზარდები და ახალგაზრდები 5-24 წლის ასაკში |
| ქვეყანა | გლობალური ანალიზი |
ბავშვთა და ახალგაზრდული სიკვდილიანობის დემოგრაფიული ცვლილებები
5-24 წლის ასაკობრივ ჯგუფში სიკვდილების წილი მნიშვნელოვნად გაიზარდა ბოლო სამი ათწლეულის განმავლობაში, 1990 წლის 21%-დან 2024 წელს 31%-მდე. ეს ცვლილება ასახავს გლობალურად მიმდინარე ეპიდემიოლოგიურ გარდაქმნას, სადაც 5 წლამდე ასაკის სიკვდილიანობის დრამატული გაუმჯობესება არ შესაბამისდება უფროსი ასაკობრივი ჯგუფების პროგრესთან.
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია მოზარდთა ჯანმრთელობას განიხილავს, როგორც დისტინქციურ პრიორიტეტს. BMJ-ის კვლევამ გამოიყენა მონაცემები ვიტალური რეგისტრაციის სისტემებიდან, შინამეურნეობების გამოკითხვებიდან და მოსახლეობის აღწერებიდან 200 ქვეყნიდან.
ახალგაზრდული სიკვდილიანობის რისკი ასაკობრივი ჯგუფების მიხედვით, 2024
სიკვდილები 1,000 მოსახლეზე, გლობალური შეფასებები
წყარო: BMJ, 2025 | საქართველოს სამედიცინო ჟურნალის ახალი ამბები
სიკვდილიანობის რისკი მკაფიო ნიმუშს მიჰყვება, ყველაზე დაბალი მაჩვენებლებით 10-14 წლის ასაკში (2.7 სიკვდილი 1,000 მოსახლეზე), რის შემდეგაც იზრდება მოზარდობასა და ახალგაზრდობაში.
მუდმივი გენდერული დისპარიტეტები ყველა ასაკობრივ ჯგუფში
მამაკაცების სიკვდილიანობა თანმიმდევრულად აღემატება ქალების სიკვდილიანობას ყველა შესწავლილ ასაკობრივ ჯგუფში. კვლევამ აჩვენა, რომ 20-24 წლის მამაკაცების სიკვდილიანობა მხოლოდ 26%-ით შემცირდა 1990-2024 წლებში, 43%-იანი შემცირების შედარებით ქალებში იმავე ასაკობრივ ჯგუფში.
ამ დისპარიტეტების შესახებ დეტალურად იხილეთ მეცნიერების განყოფილებაში. ეს მონაცემები შეესაბამება Lancet-ში გამოქვეყნებულ კვლევებს მოზარდ მამაკაცებში რისკიანი ქცევების უფრო მაღალ მაჩვენებლებზე.
პროგრესი ასაკობრივი ჯგუფების მიხედვით არათანაბარი იყო: 1990–2024 წლებში 5–9 წლის ასაკის ბავშვებში სიკვდილიანობა 64%-ით შემცირდა, მაშინ როდესაც 20–24 წლის ახალგაზრდებში შემცირება მხოლოდ 33%-ს შეადგენდა. ამასთან, სიკვდილიანობის კლების ტემპი მამაკაცებში უფრო ნელი იყო, ვიდრე ქალებში.
— BMJ გლობალური ახალგაზრდული სიკვდილიანობის კვლევა (BMJ, 2025)
რეგიონული განსხვავებები და პროგრესის შენელება
კვლევამ მნიშვნელოვანი რეგიონული განსხვავებები გამოავლინა, განსაკუთრებით დასავლეთ და ცენტრალურ აფრიკაში, სადაც ახალგაზრდების ჯანმრთელობის გამოწვევები კვლავ მწვავედ დგას. მიუხედავად იმისა, რომ სიკვდილიანობის მაჩვენებლები გარკვეულწილად გაუმჯობესდა, მოსახლეობის სწრაფმა ზრდამ გადააჭარბა ამ პროგრესს, რის შედეგადაც ახალგაზრდების გარდაცვალების აბსოლუტური რაოდენობა გაიზარდა.
მკვლევრები ასევე აღნიშნავენ, რომ 2015 წლის შემდეგ პროგრესი ბევრ რეგიონში მნიშვნელოვნად შენელდა. განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს ის ფაქტი, რომ ზოგიერთ ტრადიციულად დაბალი სიკვდილიანობის მქონე რეგიონში, მათ შორის ჩრდილოეთ ამერიკაში, 10–24 წლის ასაკობრივ ჯგუფში სიკვდილიანობის მაჩვენებლის ზრდა დაფიქსირდა.
ეს ტენდენციები მიუთითებს, რომ ახალგაზრდების ჯანმრთელობის დაცვის მიმართულებით მიღწეული წარმატებების მიუხედავად, დამატებითი და მიზნობრივი ჩარევებია საჭირო, რათა პროგრესი შენარჩუნდეს და არსებული უთანასწორობა შემცირდეს.
გლობალური ჯანდაცვის ინვესტიციების პრიორიტეტების გავლენები
სიკვდილების კონცენტრაცია კონკრეტულ რეგიონებსა და ასაკობრივ ჯგუფებში მიუთითებს მიზნობრივი ინტერვენციების შესაძლებლობებზე. კვლევა აჩვენებს, რომ 5-24 წლის ასაკობრივი ჯგუფის ეპიდემიოლოგიური მნიშვნელობა იზრდება.
მოგვიანებით ჯანდაცვის უფლებების კონტექსტში ეს საჭიროებს გლობალური ჯანდაცვის ფინანსური მექანიზმების ადაპტაციას.
რას ნიშნავს ეს?
პაციენტებისთვის და ოჯახებისთვის:
მოზარდობისა და ადრეული ზრდასრულობის პერიოდში ჯანმრთელობის რისკები მნიშვნელოვნად იცვლება. ამიტომ ახალგაზრდებმა და მათმა ოჯახებმა განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციონ როგორც ფიზიკურ, ისე ფსიქიკურ ჯანმრთელობას, ტრავმების პრევენციას და ჯანსაღი ცხოვრების წესის დაცვას.
ექიმებისთვის:
ჯანდაცვის პროფესიონალებმა მეტი ყურადღება უნდა დაუთმონ მოზარდებისა და ახალგაზრდების ჯანმრთელობის სპეციფიკურ საჭიროებებს, მათ შორის ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ტრავმების, ძალადობის, რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და ქრონიკული დაავადებების რისკების მართვას.
პოლიტიკის შემქმნელებისთვის:
გლობალური ჯანდაცვის პოლიტიკა და ინვესტიციები მხოლოდ ადრეული ბავშვობის სიკვდილიანობის შემცირებაზე არ უნდა იყოს ორიენტირებული. აუცილებელია მოზარდებისა და ახალგაზრდებისთვის მიზნობრივი პროგრამების გაფართოება, რათა ამ ასაკობრივ ჯგუფში არსებული ჯანმრთელობის გამოწვევები ეფექტიანად გადაიჭრას.
ხშირად დასმული კითხვები
რატომ იზრდება ახალგაზრდული სიკვდილიანობის წილი ბავშვთა საერთო სიკვდილიანობაში?
მიუხედავად იმისა, რომ ახალგაზრდებში სიკვდილიანობის მაჩვენებლები ზოგიერთ რეგიონში მცირდება, 5 წლამდე ასაკის ბავშვებში მიღწეული პროგრესი გაცილებით სწრაფი და მასშტაბური იყო. შედეგად, მოზარდებისა და ახალგაზრდების სიკვდილიანობა საერთო ტვირთში უფრო დიდ წილს იკავებს. ეს ასახავს იმ ფაქტს, რომ ადრეული ბავშვობისთვის ეფექტიანი ინტერვენციები ფართოდ დაინერგა, მაშინ როდესაც უფროსი ასაკობრივი ჯგუფებისთვის მსგავსი წარმატება ნაკლებად შეინიშნება.
რომელ რეგიონებში შეინიშნება ყველაზე შემაშფოთებელი ტენდენციები?
ყველაზე სერიოზული გამოწვევები კვლავ შეინიშნება დასავლეთ და ცენტრალურ აფრიკაში, სადაც სიკვდილიანობის მაჩვენებლების გარკვეული გაუმჯობესების მიუხედავად, შემთხვევათა აბსოლუტური რაოდენობა კვლავ მაღალია. ამასთან, შეშფოთებას იწვევს სიკვდილიანობის ზრდა ზოგიერთ ტრადიციულად დაბალი რისკის მქონე რეგიონშიც, მათ შორის ჩრდილოეთ ამერიკაში, სადაც 2015 წლის შემდეგ არასახარბიელო ტენდენციები დაფიქსირდა.
რატომ არის ახალგაზრდ მამაკაცებში სიკვდილიანობა უფრო მაღალი?
მამაკაცებში სიკვდილიანობის უფრო მაღალი მაჩვენებელი მრავალ ფაქტორთან არის დაკავშირებული. მათ შორისაა ტრავმების, საგზაო შემთხვევების, ძალადობისა და სხვა რისკიან ქცევებთან დაკავშირებული შემთხვევების უფრო მაღალი სიხშირე. დამატებით გავლენას ახდენს სოციალური და კულტურული ფაქტორებიც, რომლებიც ხშირად იწვევს სამედიცინო დახმარების დაგვიანებულ მიღებას და ჯანმრთელობის რისკებისადმი ნაკლებ ყურადღებას.
დასკვნა
BMJ-ში გამოქვეყნებული კვლევის შედეგები მიუთითებს, რომ მოზარდებისა და ახალგაზრდების ჯანმრთელობის პრობლემები გლობალური ჯანდაცვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. მიუხედავად ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირების მიმართულებით მიღწეული მნიშვნელოვანი პროგრესისა, ახალგაზრდების ჯანმრთელობაზე ორიენტირებული პოლიტიკა და პროგრამები კვლავ საჭიროებს გაძლიერებას.
თუ მსოფლიო საზოგადოება ამ ასაკობრივი ჯგუფის სპეციფიკურ საჭიროებებს სათანადო ყურადღებას არ დაუთმობს, ახალგაზრდული სიკვდილიანობის ტვირთი მომავალ წლებში კიდევ უფრო მნიშვნელოვან საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემად შეიძლება იქცეს.
წყარო: Global Youth Deaths Rise to 2.1 Million Despite Medical Advances
