დენგეს ცხელება საქართველოში — რა უნდა ვიცოდეთ კოღოთი გადამდები ვირუსის შესახებ?
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
გლობალური კლიმატური ცვლილებების, საერთაშორისო მოგზაურობის ზრდისა და ინფექციური დაავადებების გავრცელების ფონზე, ტროპიკული ვირუსები სულ უფრო ხშირად ხვდებიან იმ რეგიონებშიც, სადაც ადრე იშვიათად ფიქსირდებოდნენ. ერთ-ერთი ასეთი ინფექციაა დენგეს ცხელება — კოღოთი გადამდები ვირუსული დაავადება, რომელიც მსოფლიოში საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მზარდ გამოწვევად მიიჩნევა [1].
საქართველოში დენგეს ერთი შემთხვევის დაფიქსირება, მიუხედავად იმისა, რომ უცხო ქვეყნის მოქალაქეს უკავშირდება, კიდევ ერთხელ აჩვენებს გლობალური ეპიდემიოლოგიური პროცესების გავლენას რეგიონულ ჯანდაცვაზე. სპეციალისტები ამ ეტაპზე პანიკის საფუძველს არ ხედავენ, თუმცა ხაზს უსვამენ ადრეული დიაგნოსტიკის, მონიტორინგისა და მოსახლეობის ინფორმირების მნიშვნელობას.
დენგეს ცხელება განსაკუთრებით საყურადღებოა იმის გამო, რომ დაავადება ზოგიერთ შემთხვევაში მძიმე გართულებებს იწვევს, მათ შორის სისხლდენით მიმდინარე ფორმებსა და შოკურ მდგომარეობებს. სწორედ ამიტომ, ცნობიერების ამაღლება და პრევენციული ღონისძიებები გადამწყვეტ როლს ასრულებს.
პრობლემის აღწერა
დენგეს ცხელება ვირუსული ინფექციაა, რომელიც გამოწვეულია დენგეს ოთხი მონათესავე ვირუსით — DENV-1, DENV-2, DENV-3 და DENV-4 [2]. ინფექცია ადამიანს გადაეცემა ინფიცირებული Aedes-ის გვარის კოღოს, განსაკუთრებით Aedes aegypti-ს ნაკბენით.
დაავადება განსაკუთრებით გავრცელებულია:
- სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში;
- ლათინურ ამერიკაში;
- აფრიკაში;
- წყნარი ოკეანის რეგიონში;
- ინდოეთის სუბკონტინენტზე.
ბოლო წლებში დენგეს შემთხვევების რაოდენობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რასაც მეცნიერები უკავშირებენ:
- კლიმატის ცვლილებას;
- ურბანიზაციის ზრდას;
- მოსახლეობის მობილობის ინტენსიფიკაციას;
- კოღოების კონტროლის არასაკმარის პროგრამებს.
დენგეს ხშირად „ძვლების მოტეხილობის ცხელებას“ უწოდებენ, რადგან დაავადებას ძლიერი კუნთოვანი და სახსროვანი ტკივილი ახასიათებს.
საქართველოში დაფიქსირებული შემთხვევა იმპორტირებული ინფექციის კატეგორიას მიეკუთვნება, თუმცა სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ გლობალური ეპიდემიოლოგიური პროცესების პირობებში ქვეყნის მზადყოფნა მნიშვნელოვანია.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
დენგეს ვირუსი ადამიანის ორგანიზმში კოღოს ნაკბენის შემდეგ აღწევს და იწყებს იმუნურ სისტემასთან აქტიურ ურთიერთქმედებას. ინფექციის ინკუბაციური პერიოდი, როგორც წესი, 4–7 დღეა [3].
კლასიკური დენგეს ძირითადი სიმპტომებია:
- მაღალი ტემპერატურა;
- ძლიერი თავის ტკივილი;
- კუნთებისა და სახსრების ტკივილი;
- თვალების უკან ტკივილი;
- გამონაყარი;
- სისუსტე;
- გულისრევა და ღებინება.
ზოგიერთ შემთხვევაში დაავადება მსუბუქად მიმდინარეობს ან საერთოდ უსიმპტომოა, თუმცა მძიმე ფორმების განვითარებისას შეიძლება განვითარდეს:
- დენგეს ჰემორაგიული ცხელება;
- სისხლდენები;
- პლაზმის გაჟონვა;
- შოკური მდგომარეობა;
- ორგანოთა უკმარისობა.
მეცნიერები განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებენ იმ ფაქტზე, რომ განმეორებითი ინფექცია სხვადასხვა სეროტიპით მძიმე გართულებების რისკს ზრდის [4].
ამჟამად დენგეს სპეციფიკური ანტივირუსული მკურნალობა არ არსებობს. თერაპია ძირითადად სიმპტომურ მართვას ეფუძნება:
- სითხეების ადეკვატურ მიღებას;
- სიცხის კონტროლს;
- კლინიკურ მონიტორინგს;
- მძიმე შემთხვევებში ჰოსპიტალიზაციას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში ყოველწლიურად დაახლოებით 100–400 მილიონი ადამიანი ინფიცირდება დენგეს ვირუსით [1].
ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში:
- შემთხვევების რაოდენობა მრავალჯერ გაიზარდა;
- დაავადება 100-ზე მეტ ქვეყანაში გავრცელდა;
- ტროპიკული რეგიონებიდან ინფექციის გავრცელება სხვა ქვეყნებშიც დაფიქსირდა.
კვლევები აჩვენებს, რომ:
- მძიმე ფორმები განსაკუთრებით ხშირია ბავშვებსა და იმუნური სისტემის პრობლემების მქონე პირებში;
- ადრეული დიაგნოსტიკა მნიშვნელოვნად ამცირებს სიკვდილიანობას;
- დროული ჰოსპიტალიზაცია გართულებების პრევენციის ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია.
CDC-ის მონაცემებით, დენგეს მძიმე ფორმების შემთხვევაში სიკვდილიანობა მკურნალობის გარეშე შეიძლება 20%-ს აღემატებოდეს, თუმცა დროული სამედიცინო დახმარებით ეს მაჩვენებელი 1%-ზე ნაკლებამდე მცირდება [5].
საერთაშორისო გამოცდილება
World Health Organization და Centers for Disease Control and Prevention აქტიურად მუშაობენ დენგეს კონტროლის საერთაშორისო სტრატეგიებზე.
საერთაშორისო მიდგომები მოიცავს:
- კოღოების პოპულაციის კონტროლს;
- წყლის დაგროვების ადგილების შემცირებას;
- მოსახლეობის ინფორმირებას;
- ეპიდემიოლოგიურ მონიტორინგს;
- მოგზაურთა სკრინინგს.
ზოგიერთ ქვეყანაში მიმდინარეობს:
- ვაქცინაციის პროგრამები;
- გენეტიკურად მოდიფიცირებული კოღოების გამოყენების კვლევები;
- ახალი ანტივირუსული პრეპარატების განვითარება.
სამედიცინო ჟურნალები, მათ შორის The Lancet და BMJ, დენგეს მზარდ გავრცელებას გლობალური საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საფრთხედ აფასებენ.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში დენგეს ადგილობრივი გავრცელება ამ ეტაპზე არ ფიქსირდება, თუმცა სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ საერთაშორისო მოგზაურობის ზრდის პირობებში იმპორტირებული შემთხვევების გამოვლენა მოსალოდნელია.
ქვეყნისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია:
- ეპიდემიოლოგიური მონიტორინგის გაძლიერება;
- საზღვრისპირა ჯანმრთელობის კონტროლი;
- ინფექციური დაავადებების დროული დიაგნოსტიკა;
- მოსახლეობის ინფორმირება.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიმართულებით ინფორმაციის გავრცელებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს SheniEkimi.ge და PublicHealth.ge.
აკადემიური და სამეცნიერო განათლების განვითარებაში აქტიურად არის ჩართული GMJ.ge, ხოლო სამედიცინო სტანდარტებისა და ხარისხის მიმართულებით მნიშვნელოვანი რესურსია Certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: დენგე ადამიანიდან ადამიანს გადაეცემა
რეალობა: დენგე პირდაპირ ადამიანიდან ადამიანზე არ ვრცელდება. ინფექციის გადამტანი ინფიცირებული კოღოა.
მითი: დენგე მხოლოდ ტროპიკულ ქვეყნებშია საშიში
რეალობა: გლობალიზაციისა და კლიმატის ცვლილების ფონზე იმპორტირებული შემთხვევები მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში ფიქსირდება.
მითი: თუ სიმპტომები მსუბუქია, ექიმთან მისვლა საჭირო არ არის
რეალობა: დენგეს ზოგიერთი შემთხვევა თავდაპირველად მსუბუქად იწყება, თუმცა მოგვიანებით მძიმე გართულებებში გადადის.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
როგორ გადადის დენგე?
დენგეს ვირუსი ადამიანს გადაეცემა ინფიცირებული Aedes-ის გვარის კოღოს ნაკბენით.
რა დროს უნდა მივმართოთ ექიმს?
აუცილებელია ექიმთან კონსულტაცია, თუ მაღალი სიცხის, გამონაყარის, ძლიერი ტკივილის ან ღებინების სიმპტომები განვითარდა ენდემურ რეგიონში მოგზაურობის შემდეგ.
არსებობს თუ არა დენგეს სპეციფიკური მკურნალობა?
ამ ეტაპზე სპეციფიკური ანტივირუსული თერაპია არ არსებობს. მკურნალობა სიმპტომურ და მხარდამჭერ თერაპიას ეფუძნება.
როგორ დავიცვათ თავი?
პრევენციის მთავარი გზებია:
- კოღოს ნაკბენის თავიდან აცილება;
- რეპელენტების გამოყენება;
- წყლის დაგროვების ადგილების კონტროლი;
- დამცავი ტანსაცმლის გამოყენება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
დენგეს ცხელება თანამედროვე გლობალური საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მზარდ გამოწვევად რჩება. საქართველოში იმპორტირებული შემთხვევის დაფიქსირება კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს საერთაშორისო ეპიდემიოლოგიური მონიტორინგისა და ინფექციური დაავადებებისადმი მზადყოფნის მნიშვნელობას.
მიუხედავად იმისა, რომ ამ ეტაპზე მოსახლეობისთვის პანიკის საფუძველი არ არსებობს, სპეციალისტები რეკომენდაციას უწევენ ცნობიერების ამაღლებას, მოგზაურებთან დაკავშირებული რისკების შეფასებას და ადრეულ დიაგნოსტიკას.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ეფექტური სისტემა, ინფორმირებული მოსახლეობა და დროული სამედიცინო ჩარევა წარმოადგენს იმ ძირითად ფაქტორებს, რომლებიც დენგესა და სხვა ტროპიკული ინფექციების გავრცელების რისკის შემცირებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
წყაროები
- World Health Organization. Dengue and severe dengue. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue
- Centers for Disease Control and Prevention. Dengue Clinical Guidance. Available from: https://www.cdc.gov/dengue
- Guzman MG, Harris E. Dengue. Lancet. 2015;385(9966):453-465. Available from: https://www.thelancet.com
- Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, et al. The global distribution and burden of dengue. Nature. 2013;496:504-507. Available from: https://www.nature.com
- CDC. Dengue Symptoms and Treatment. Available from: https://www.cdc.gov/dengue/symptoms/index.html
