კლიმატის ცვლილების ფონზე მაღალი ტემპერატურების სიხშირისა და ინტენსივობის ზრდა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევად ყალიბდება.
გარემოს დაცვის შეფასების ექსპერტის, მამუკა გვილავას განცხადებით, საქართველოსთვის აუცილებელია სიცხეების მართვის გეგმის შემუშავება, რადგან ქვეყანას მსგავსი ინსტრუმენტი ამ ეტაპზე არ გააჩნია. ექსპერტი ყურადღებას ამახვილებს როგორც ინფრასტრუქტურულ, ისე ჯანმრთელობის დაცვის მიმართულებით პრევენციული ღონისძიებების აუცილებლობაზე, განსაკუთრებით იმ პირობებში, როდესაც გლობალური საშუალო ტემპერატურა უკვე დაახლოებით 1.5 გრადუსით არის გაზრდილი.
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
კლიმატის ცვლილება უკვე აღარ განიხილება მხოლოდ გარემოსდაცვით პრობლემად. მაღალი ტემპერატურები, სიცხის ტალღები და ურბანული გადახურება პირდაპირ უკავშირდება მოსახლეობის ჯანმრთელობას, სიკვდილიანობას, ქრონიკული დაავადებების გამწვავებასა და ჯანდაცვის სისტემაზე ზეწოლის ზრდას [1].
ბოლო წლებში მსოფლიოს არაერთ ქვეყანაში დაფიქსირდა რეკორდულად მაღალი ტემპერატურები, რომლებიც განსაკუთრებით მძიმე გავლენას ახდენს:
- ხანდაზმულებზე;
- ბავშვებზე;
- გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების მქონე პირებზე;
- ქრონიკული დაავადებების მქონე მოსახლეობაზე;
- დაბალი შემოსავლის მქონე ჯგუფებზე [2].
სწორედ ამიტომ, სიცხეების მართვის ეროვნული გეგმები დღეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სტრატეგიის მნიშვნელოვან ნაწილად ითვლება. WHO და სხვა საერთაშორისო ინსტიტუტები ხაზს უსვამენ, რომ ქალაქებსა და სახელმწიფოებს სჭირდებათ წინასწარ განსაზღვრული მექანიზმები, რათა სიცხის ტალღების დროს შემცირდეს როგორც ჯანმრთელობის, ისე ეკონომიკური ზიანი [3].
მამუკა გვილავას შეფასებით, საქართველომაც უნდა დაიწყოს სისტემური მზადება, რადგან მომდევნო წლებში მაღალი ტემპერატურების რისკი გაიზრდება.
პრობლემის აღწერა
მამუკა გვილავას განცხადებით, საქართველოში ჯერ არ არსებობს სიცხეების მართვის სრულფასოვანი გეგმა, რომელიც განსაზღვრავდა:
- მოსახლეობის დაცვის მექანიზმებს;
- ურბანული ინფრასტრუქტურის ადაპტაციას;
- წყლის ხელმისაწვდომობის სისტემებს;
- გამწვანების პოლიტიკას;
- ენერგოეფექტური შენობების სტანდარტებს.
ექსპერტი აღნიშნავს, რომ გლობალური საშუალო ტემპერატურა უკვე დაახლოებით 1.5 გრადუსით არის გაზრდილი, რაც კლიმატის ცვლილების კრიტიკულ ნიშნულად მიიჩნევა. მისი თქმით, თბილისის მაქსიმალური ტემპერატურა ზაფხულში უკვე 40 გრადუსს აღწევდა, ხოლო სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში შესაძლოა 45 გრადუსამდეც გაიზარდოს.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი საკითხია, რადგან მაღალი ტემპერატურები დაკავშირებულია:
- სითბური დარტყმის რისკთან;
- გაუწყლოებასთან;
- გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების გამწვავებასთან;
- თირკმლის დაზიანებასთან;
- ჰაერის დაბინძურების ეფექტების გაძლიერებასთან [4].
მამუკა გვილავა ხაზს უსვამს, რომ პრევენციული ზომების დაგეგმვა დღესვე უნდა დაიწყოს, რადგან კლიმატის პროგნოზირება ათწლეულების ჭრილში უკვე შესაძლებელს ხდის მომავალი რისკების შეფასებას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
მაღალი ტემპერატურა ადამიანის ორგანიზმზე მრავალმხრივ გავლენას ახდენს. როდესაც გარემოს ტემპერატურა მნიშვნელოვნად იზრდება, ორგანიზმი ცდილობს სხეულის შიდა ტემპერატურის სტაბილიზაციას:
- ოფლიანობის გაძლიერებით;
- სისხლძარღვების გაფართოებით;
- გულისცემის მატებით [5].
თუმცა უკიდურესი სიცხის დროს ეს მექანიზმები ხშირად აღარ არის საკმარისი.
სითბური გადატვირთვის შედეგად შესაძლებელია განვითარდეს:
- სითბური გამოფიტვა;
- ელექტროლიტური დისბალანსი;
- დეჰიდრატაცია;
- სითბური დარტყმა;
- ორგანოთა ფუნქციის მოშლა.
სითბური დარტყმა გადაუდებელი სამედიცინო მდგომარეობაა, როდესაც სხეულის ტემპერატურა 40°C-ს ან მეტს აღწევს და ირღვევა ნერვული სისტემის ფუნქციონირება [6].
განსაკუთრებით მაღალი რისკის ჯგუფებად ითვლებიან:
- ხანდაზმულები;
- ბავშვები;
- ორსულები;
- დიაბეტის მქონე პირები;
- გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების მქონე პაციენტები;
- ადამიანები, რომლებიც ფიზიკურ შრომას ღია სივრცეში ასრულებენ.
კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ სიცხის ტალღები ზრდის:
- ინფარქტის რისკს;
- ინსულტის ალბათობას;
- თირკმლის მწვავე დაზიანებას;
- სასუნთქი სისტემის დაავადებების გამწვავებას [7].
ურბანულ გარემოში დამატებით მოქმედებს ე.წ. „ქალაქის სითბოს კუნძულის ეფექტი“, როდესაც ასფალტი, ბეტონი და შენობები ტემპერატურას კიდევ უფრო ზრდის. სწორედ ამიტომ WHO ქალაქებისთვის რეკომენდაციას უწევს:
- გამწვანების გაზრდას;
- წყლის ხელმისაწვდომობას;
- ჩრდილის სივრცეების შექმნას;
- ენერგოეფექტურ მშენებლობას [3].
მამუკა გვილავას განცხადებაშიც ერთ-ერთ მთავარ თემად სწორედ ენერგოეფექტური სახლები და გამწვანების პოლიტიკა სახელდება.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
WHO-ის მონაცემებით, 2000–2019 წლებში სიცხესთან დაკავშირებული მიზეზებით მსოფლიოში ყოველწლიურად ასობით ათასი ადამიანი იღუპებოდა [8].
The Lancet-ის კვლევების მიხედვით:
- სიცხის ტალღების სიხშირე ბოლო 20 წელში მნიშვნელოვნად გაიზარდა;
- ურბანულ ზონებში სიცხის გავლენა უფრო მძიმეა;
- კლიმატის ცვლილების პირობებში ექსტრემალური ტემპერატურები უფრო ხანგრძლივი და ინტენსიური ხდება [9].
ევროპაში 2022 წლის ზაფხულის სიცხეებს ათიათასობით დამატებითი სიკვდილი უკავშირდებოდა [10].
NIH-ის კვლევები აჩვენებს, რომ:
- მაღალი ტემპერატურები ზრდის გადაუდებელი დახმარების მიმართვიანობას;
- იზრდება დეჰიდრატაციისა და თირკმლის პრობლემების შემთხვევები;
- განსაკუთრებით მაღალია რისკი სოციალურად დაუცველ ჯგუფებში [11].
მამუკა გვილავას შეფასებით, სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში 45 გრადუსამდე ტემპერატურის შესაძლებლობა უკვე რეალისტურ სცენარად განიხილება, რაც რეგიონისთვის ჯანმრთელობის სერიოზულ გამოწვევას ქმნის.
საერთაშორისო გამოცდილება
World Health Organization და Centers for Disease Control and Prevention რეკომენდაციას უწევენ ქვეყნებს სიცხის მართვის ეროვნული გეგმების შექმნისკენ.
მსოფლიოს სხვადასხვა ქალაქში უკვე მოქმედებს:
- სიცხის ადრეული გაფრთხილების სისტემები;
- საზოგადოებრივი გაგრილების ცენტრები;
- უფასო სასმელი წყლის ინფრასტრუქტურა;
- ურბანული გამწვანების პროგრამები;
- ენერგოეფექტური შენობების სტანდარტები [12].
საფრანგეთმა, 2003 წლის სიცხის ტალღის შემდეგ, სპეციალური ეროვნული გეგმა შეიმუშავა, რომელმაც მნიშვნელოვნად შეამცირა სიცხესთან დაკავშირებული სიკვდილიანობა მომდევნო წლებში [13].
ესპანეთში, იტალიასა და საბერძნეთში მუნიციპალური ხელისუფლებები აქტიურად ნერგავენ:
- ჩრდილის კორიდორებს;
- მწვანე სახურავებს;
- წყლის საჯარო პუნქტებს;
- სიცხის რუკებს.
აშშ-ის რამდენიმე ქალაქში სიცხე უკვე განიხილება როგორც ბუნებრივი კატასტროფის ტიპის საზოგადოებრივი რისკი.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში კლიმატის ცვლილების ეფექტები უკვე შესამჩნევია:
- იზრდება მაღალი ტემპერატურების სიხშირე;
- უფრო ხანგრძლივია სიცხის პერიოდები;
- მატულობს გვალვისა და წყლის დეფიციტის რისკი.
თბილისი განსაკუთრებულად მოწყვლად ქალაქად მიიჩნევა, რადგან:
- მაღალია ურბანიზაციის დონე;
- მწვანე სივრცეები არასაკმარისია;
- ასფალტისა და ბეტონის ფართობები სითბოს აკავებს.
მამუკა გვილავას განცხადებით, აუცილებელია:
- სასმელი წყლის შადრევნების მოწყობა;
- გამწვანების გაფართოება;
- ენერგოეფექტური სახლების მშენებლობა;
- სიცხის მართვის სისტემური გეგმის შექმნა.
საქართველოში საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისა და კლიმატის ცვლილების ურთიერთკავშირის შესახებ ინფორმაციის გავრცელებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს PublicHealth.ge, ხოლო სამეცნიერო დისკუსიისთვის მნიშვნელოვანია GMJ.ge და SheniEkimi.ge.
სტანდარტებისა და უსაფრთხოების მიმართულებით მნიშვნელოვანი საკითხები უკავშირდება ენერგოეფექტურობასა და მშენებლობის ხარისხს, რაც ასევე ეხება Certificate.ge-ს თემატიკას.
მითები და რეალობა
მითი: სიცხე მხოლოდ დისკომფორტს იწვევს
რეალობა: უკიდურესი ტემპერატურა შეიძლება დაკავშირებული იყოს სიცოცხლისთვის საშიშ მდგომარეობებთან, მათ შორის სითბურ დარტყმასთან.
მითი: ჯანმრთელი ადამიანი სიცხისგან დაცულია
რეალობა: მაღალი ტემპერატურა გავლენას ახდენს ყველა ადამიანზე, განსაკუთრებით ხანგრძლივი ზემოქმედებისას.
მითი: კლიმატის ცვლილება მხოლოდ გარემოსდაცვითი საკითხია
რეალობა: კლიმატის ცვლილება პირდაპირ უკავშირდება საზოგადოებრივ ჯანმრთელობას, სიკვდილიანობასა და ჯანდაცვის სისტემის დატვირთვას.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რატომ არის სიცხე განსაკუთრებით საშიში ქალაქებში?
ქალაქებში ბეტონი და ასფალტი სითბოს აგროვებს, რაც ტემპერატურას დამატებით ზრდის.
რა არის სითბური დარტყმა?
ეს არის მძიმე მდგომარეობა, როდესაც სხეულის ტემპერატურა კრიტიკულად იზრდება და ირღვევა ნერვული სისტემის ფუნქცია.
ვინ არიან ყველაზე მაღალი რისკის ჯგუფები?
ხანდაზმულები, ბავშვები, ქრონიკული დაავადებების მქონე ადამიანები და ღია სივრცეში მომუშავე პირები.
ეხმარება თუ არა გამწვანება სიცხის შემცირებას?
დიახ. მწვანე სივრცეები ამცირებს ურბანულ გადახურებას და აუმჯობესებს მიკროკლიმატს.
რატომ არის მნიშვნელოვანი ენერგოეფექტური სახლები?
ასეთი შენობები ნაკლებ ენერგიას მოიხმარს და უკეთ იცავს მოსახლეობას ექსტრემალური ტემპერატურებისგან.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მაღალი ტემპერატურებისა და სიცხის ტალღების ზრდა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მზარდ გამოწვევად ყალიბდება როგორც მსოფლიოში, ისე საქართველოში. არსებული სამეცნიერო მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ კლიმატის ცვლილებასთან ადაპტაცია მხოლოდ გარემოს დაცვის საკითხი აღარ არის — იგი უშუალოდ უკავშირდება მოსახლეობის ჯანმრთელობას, ურბანულ დაგეგმარებასა და ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობას.
ექსპერტების შეფასებით, სიცხეების მართვის გეგმის შექმნა, გამწვანების გაფართოება, წყლის ხელმისაწვდომობა და ენერგოეფექტური ინფრასტრუქტურა მომავალ წლებში კრიტიკულად მნიშვნელოვანი გახდება.
წყაროები
- World Health Organization – Climate change and health
- Centers for Disease Control and Prevention – Heat and health
- WHO – Heat-health action plans
- National Institutes of Health – Heat stress and public health
- New England Journal of Medicine – Heat-related illness review
- BMJ – Heatstroke clinical management
- The Lancet – Climate change and cardiovascular risk
- WHO – Heat mortality statistics
- The Lancet Countdown on Health and Climate Change
- European Environment Agency – Heat-related mortality in Europe
- National Institutes of Health – Extreme heat and emergency care
- CDC – Urban heat island effect and mitigation
- French Ministry of Health – National heatwave plan
