„რუსული გრიპი“ და ლონდონის ისტორიული ეპიდემიოლოგიური პარადოქსი — რატომ იყო სიკვდილიანობა მაღალი შეძლებულ უბნებში?
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ეპიდემიების ისტორია ხშირად იმაზე უფრო რთულია, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს. საზოგადოებაში არსებობს მოლოდინი, რომ ინფექციური დაავადებები ყველაზე მძიმედ აზიანებს ღარიბ, მჭიდროდ დასახლებულ და არასათანადო სანიტარული პირობების მქონე მოსახლეობას. მართლაც, ისტორიულად მრავალი ეპიდემია სწორედ ასეთ სოციალურ ჯგუფებში იწვევდა განსაკუთრებით მაღალ სიკვდილიანობას [1].
თუმცა 1889–1892 წლების ე.წ. „რუსული გრიპის“ ახალი ეპიდემიოლოგიური ანალიზი სრულიად განსხვავებულ სურათს აჩვენებს. კვლევების მიხედვით, ლონდონში სიკვდილიანობა უფრო მაღალი იყო შეძლებულ უბნებში, ვიდრე ღარიბ და მჭიდროდ დასახლებულ რაიონებში [2].
ეს ისტორიული პარადოქსი განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან გვახსენებს, რომ ინფექციური დაავადებების გავრცელება მხოლოდ სიღარიბით ან სანიტარული პირობებით არ განისაზღვრება. ზოგჯერ მნიშვნელოვანი ხდება:
- სოციალური ქსელები;
- მოგზაურობა;
- საერთაშორისო გადაადგილება;
- დახურული შეკრებები;
- ცხოვრების სტილი.
ამავე დროს, თანამედროვე მეცნიერების ნაწილი ვარაუდობს, რომ 1889 წლის პანდემია შესაძლოა საერთოდ არ ყოფილიყო კლასიკური გრიპი და უფრო კორონავირუსულ ინფექციას ჰგავდა [3].
ეს თეორია განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს COVID-19-ის პანდემიის შემდეგ, როდესაც მეცნიერებმა ისტორიული ეპიდემიების ხელახალი შეფასება დაიწყეს.
პრობლემის აღწერა
1889–1892 წლების პანდემია ისტორიაში „რუსული გრიპის“ სახელით შევიდა, რადგან პირველი დიდი აფეთქებები რუსეთის იმპერიაში დაფიქსირდა. რამდენიმე თვეში დაავადება ევროპაში, შემდეგ კი მსოფლიოს სხვა რეგიონებში გავრცელდა [4].
იმ პერიოდისთვის ეს ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად გავრცელებული გლობალური ეპიდემია იყო. ახალი სატრანსპორტო სისტემები — განსაკუთრებით რკინიგზა და ორთქლის გემები — ადამიანთა გადაადგილებას მნიშვნელოვნად აჩქარებდა.
ლონდონი, როგორც ვიქტორიანული ეპოქის ერთ-ერთი მთავარი ფინანსური და სავაჭრო ცენტრი, საერთაშორისო მობილობის ეპიცენტრი იყო.
ახალი ანალიზების მიხედვით, ყველაზე მაღალი სიკვდილიანობა დაფიქსირდა არა ყველაზე ღარიბ რაიონებში, არამედ შედარებით შეძლებულ უბნებში [2].
ეს მოულოდნელი აღმოჩენაა, რადგან XIX საუკუნის ინფექციური დაავადებების უმრავლესობა — ქოლერა, ტუბერკულოზი, ტიფი — ყველაზე მძიმედ ღარიბ მოსახლეობას აზიანებდა.
სწორედ ამიტომ, მეცნიერებმა დაიწყეს კითხვა:
- რატომ განსხვავდებოდა „რუსული გრიპი“ სხვა ეპიდემიებისგან?
- რა როლი ჰქონდა სოციალურ ქცევებს?
- იყო თუ არა ეს საერთოდ გრიპი?
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ეპიდემიოლოგიური კვლევები აჩვენებს, რომ ინფექციის გავრცელებაზე გავლენას ახდენს არა მხოლოდ მოსახლეობის სიმჭიდროვე, არამედ სოციალური კავშირების ტიპიც [5].
ვიქტორიანული ლონდონის ელიტა ხშირად მონაწილეობდა:
- დახურულ სოციალურ ღონისძიებებში;
- კლუბურ შეკრებებში;
- თეატრებსა და სალონურ შეხვედრებში;
- საერთაშორისო მოგზაურობებში.
მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ სწორედ ასეთმა აქტიურმა სოციალურმა ქსელებმა შესაძლოა ხელი შეუწყო ინფექციის სწრაფ გავრცელებას შეძლებულ ფენებში [2].
თანამედროვე ეპიდემიოლოგია ამას „ქსელური გადაცემის“ მოდელს უკავშირებს — როდესაც დაავადება სწრაფად ვრცელდება ადამიანებს შორის, რომლებსაც ფართო და ხშირი სოციალური კონტაქტები აქვთ [6].
განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს თეორია, რომლის მიხედვითაც 1889 წლის პანდემია შესაძლოა კორონავირუსით ყოფილიყო გამოწვეული.
ზოგი მეცნიერი ვარაუდობს, რომ შესაძლო გამომწვევი იყო:
- ადამიანის კორონავირუსი OC43;
- ან მასთან დაკავშირებული ცხოველური კორონავირუსი, რომელმაც სახეობათაშორისი გადაცემა განიცადა [3].
ამ ჰიპოთეზას რამდენიმე არგუმენტი ამყარებს:
- ნევროლოგიური სიმპტომების აღწერა;
- გემოსა და ყნოსვის ცვლილებები;
- ხანგრძლივი დაღლილობა;
- ასაკობრივი სიკვდილიანობის სპეციფიკური მოდელი.
თუმცა მნიშვნელოვანია ხაზგასმა:
❗ ეს თეორია ჯერ საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.
იმ პერიოდის ლაბორატორიული დიაგნოსტიკა პრაქტიკულად არ არსებობდა, ამიტომ მეცნიერები ისტორიულ ჩანაწერებსა და ეპიდემიოლოგიურ მოდელებზე დაყრდნობით მსჯელობენ.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
„რუსული გრიპის“ პანდემიამ მილიონობით ადამიანი დააინფიცირა და მნიშვნელოვანი სიკვდილიანობა გამოიწვია [4].
ისტორიული მონაცემები აჩვენებს, რომ:
- დაავადება ძალიან სწრაფად გავრცელდა;
- ტრანსპორტის განვითარებამ ეპიდემიის დინამიკა შეცვალა;
- ქალაქებს შორის კავშირებმა გლობალური გავრცელება დააჩქარა.
ლონდონის ისტორიული სიკვდილიანობის ანალიზებმა აჩვენა, რომ გარკვეულ შეძლებულ უბნებში სიკვდილიანობის მაჩვენებელი უფრო მაღალი იყო, ვიდრე ღარიბ რაიონებში [2].
ეს აღმოჩენა თანამედროვე მეცნიერებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან COVID-19-ის პანდემიის დროსაც გამოიკვეთა, რომ საწყის ეტაპზე ინფექცია ხშირად მაღალი მობილობის მქონე ჯგუფებში უფრო სწრაფად ვრცელდებოდა [7].
ამავე დროს, ისტორიული კვლევები აჩვენებს, რომ ეპიდემიის სოციალური დინამიკა დროთა განმავლობაში იცვლებოდა.
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO და თანამედროვე ეპიდემიოლოგიური ინსტიტუტები ხაზს უსვამენ, რომ ინფექციური დაავადებების გავრცელება მრავალფაქტორული პროცესია [8].
გავლენას ახდენს:
- სოციალური ქცევა;
- მობილობა;
- მოგზაურობა;
- ეკონომიკური აქტივობა;
- კულტურული ჩვევები;
- საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რეაგირება.
COVID-19-ის პანდემიამ კიდევ ერთხელ აჩვენა, რომ გლობალიზაციის ეპოქაში მაღალი მობილობა ინფექციების გავრცელების ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია [9].
ისტორიული ეპიდემიების კვლევა მეცნიერებს ეხმარება უკეთ გაიგონ:
- როგორ ვრცელდება ახალი ინფექციები;
- რა როლი აქვს სოციალურ სტრუქტურებს;
- როგორ იცვლება რისკები სხვადასხვა სოციალურ ჯგუფში.
სწორედ ამიტომ, თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვა სულ უფრო მეტად იყენებს ისტორიულ ეპიდემიოლოგიას როგორც მომავალი პანდემიების დაგეგმვის ინსტრუმენტს.
ამ თემებზე მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ინფორმაციას აქტიურად ავრცელებენ ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა SheniEkimi.ge და PublicHealth.ge.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ეს ისტორიული მაგალითი განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან თანამედროვე ეპიდემიებმაც აჩვენა, რომ ინფექციების გავრცელება ხშირად დაკავშირებულია:
- საერთაშორისო გადაადგილებასთან;
- ტურიზმთან;
- სოციალურ ღონისძიებებთან;
- მჭიდრო კონტაქტებთან.
COVID-19-ის პერიოდში საქართველოშიც გამოიკვეთა, რომ ეპიდემიის საწყის ეტაპზე ინფექცია ხშირად მოგზაურობასა და სოციალურ აქტივობას უკავშირდებოდა.
ამ ისტორიული კვლევის მთავარი გაკვეთილი საქართველოსთვის არის ის, რომ:
- ეპიდემიები ყოველთვის პროგნოზირებადად არ ვრცელდება;
- სოციალური სტატუსი ყოველთვის დაცვას არ ნიშნავს;
- მაღალი მობილობა შესაძლოა დამატებითი რისკის ფაქტორი იყოს.
საქართველოში მნიშვნელოვანია:
- ეპიდემიოლოგიური კვლევების გაძლიერება;
- ისტორიული მონაცემების ანალიზი;
- საზოგადოებრივი ჯანდაცვის განათლება;
- მტკიცებულებებზე დაფუძნებული პოლიტიკის განვითარება.
ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი აკადემიური და პროფესიული რესურსებია GMJ.ge და Certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ეპიდემიები ყოველთვის ყველაზე მეტად ღარიბ მოსახლეობას აზიანებს
რეალობა: ზოგი ეპიდემიის დროს მაღალი მობილობისა და სოციალური აქტივობის მქონე ჯგუფებიც შეიძლება მაღალი რისკის ქვეშ აღმოჩნდნენ.
მითი: „რუსული გრიპი“ და „ესპანური გრიპი“ ერთი და იგივე პანდემია იყო
რეალობა: ეს ორი სრულიად განსხვავებული ისტორიული პანდემიაა.
მითი: XIX საუკუნეში გლობალური გავრცელება შეუძლებელი იყო
რეალობა: რკინიგზამ და ორთქლის გემებმა უკვე მნიშვნელოვნად დააჩქარა ინფექციების გავრცელება.
მითი: 1889 წლის პანდემია აუცილებლად გრიპი იყო
რეალობა: ზოგი მეცნიერი ვარაუდობს, რომ იგი შესაძლოა კორონავირუსთან ყოფილიყო დაკავშირებული, თუმცა ეს საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რატომ ეწოდა მას „რუსული გრიპი“?
პირველი დიდი აფეთქებები რუსეთის იმპერიაში დაფიქსირდა.
არის თუ არა დადასტურებული, რომ ეს კორონავირუსი იყო?
არა. ეს მხოლოდ მეცნიერული ჰიპოთეზაა.
რატომ იყო სიკვდილიანობა მაღალი შეძლებულ უბნებში?
ერთ-ერთი შესაძლო მიზეზი იყო ხშირი სოციალური კონტაქტები და მაღალი მობილობა.
რა არის CTE?
CTE სხვა თემაა და დაკავშირებულია ტვინის განმეორებით ტრავმებთან, არა „რუსულ გრიპთან“.
რატომ არის მნიშვნელოვანი ისტორიული ეპიდემიების კვლევა?
ის გვეხმარება უკეთ გავიგოთ თანამედროვე პანდემიების გავრცელების მექანიზმები.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
1889–1892 წლების „რუსული გრიპის“ ახალი ანალიზი კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ ეპიდემიები ყოველთვის არ მიჰყვება იმ სოციალურ და ბიოლოგიურ წესებს, რასაც ადამიანები ელიან.
ლონდონის ისტორიული პარადოქსი — მაღალი სიკვდილიანობა შეძლებულ უბნებში — გვახსენებს, რომ ინფექციების გავრცელებაზე გავლენას ახდენს:
- სოციალური ქცევა;
- მობილობა;
- კონტაქტების ქსელი;
- ცხოვრების სტილი.
ამავე დროს, ისტორიული ეპიდემიების თანამედროვე ანალიზი მეცნიერებას ეხმარება უკეთ გაიგოს ახალი ინფექციების ბუნება და მომავალი პანდემიების რისკები.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მთავარი გაკვეთილი რჩება უცვლელი:
ეპიდემიების მართვა მხოლოდ მედიცინა არ არის — იგი სოციალური, კულტურული და ქცევითი პროცესების ღრმა გააზრებასაც მოითხოვს.
წყაროები
- World Health Organization. Pandemic preparedness and historical epidemics. Available from: https://www.who.int/
- Historical analysis of mortality patterns during the Russian influenza pandemic in London. Epidemiological review data.
- Vijgen L, et al. Complete genomic sequence of human coronavirus OC43. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/
- Honigsbaum M. The Russian influenza pandemic of 1889–1892. Available from: https://academic.oup.com/
- CDC. Principles of Epidemiology in Public Health Practice. Available from: https://www.cdc.gov/
- The Lancet. Social networks and infectious disease transmission. Available from: https://www.thelancet.com/
- Nature. Mobility patterns and COVID-19 spread. Available from: https://www.nature.com/
- WHO. Managing epidemics: key facts about major deadly diseases. Available from: https://www.who.int/
- BMJ. Globalization and pandemic spread. Available from: https://www.bmj.com/
