შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
კრეატინი ბოლო წლებში ერთ-ერთ ყველაზე ხშირად გამოყენებად საკვებ დანამატად იქცა როგორც სპორტში, ისე ზოგიერთ კლინიკურ და ფუნქციურ მდგომარეობაში. მის მიმართ ინტერესი ძირითადად დაკავშირებულია კუნთოვანი ძალის, მოკლეხნიანი ინტენსიური დატვირთვის ტოლერანტობისა და ზოგ შემთხვევაში ფუნქციური აღდგენის მხარდაჭერასთან. თუმცა პოპულარობასთან ერთად გამყარდა ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული შიში: აზიანებს თუ არა კრეატინი თირკმელებს. სწორედ ეს საკითხია მნიშვნელოვანი არა მხოლოდ ინდივიდუალური კლინიკური პრაქტიკისთვის, არამედ საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვისაც, რადგან ფართოდ გავრცელებული მცდარი წარმოდგენები ხშირად იწვევს არასწორ თვითშეფასებას, ზედმეტ შფოთვას, ანალიზების არასწორ ინტერპრეტაციას და ზოგჯერ სრულიად უსაფუძვლო მკურნალობასაც. (PMC)
თემა განსაკუთრებით აქტუალურია იმიტომ, რომ თირკმლის ფუნქციის შეფასება ყოველდღიურ პრაქტიკაში ხშირად ეფუძნება კრეატინინს. კრეატინინის მატება კი ავტომატურად აღიქმება, როგორც თირკმლის ფუნქციის შესაძლო გაუარესება. მაგრამ კრეატინის მომხმარებელში ეს ინტერპრეტაცია ყოველთვის სწორი არ არის. თანამედროვე მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ კრეატინის მიღების ფონზე კრეატინინის მცირე მატება შეიძლება ასახავდეს არა თირკმლის დაზიანებას, არამედ კრეატინის მეტაბოლიზმის ფიზიოლოგიურ შედეგს. ამიტომ საკითხის სწორად ახსნა მნიშვნელოვანია როგორც ექიმებისთვის, ისე პაციენტებისთვის, ფიტნეს-ინდუსტრიაში ჩართული პირებისთვის და ფართო საზოგადოებისთვის. (PMC)
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით, მთავარი რისკი ხშირად თვითონ კრეატინი კი არ არის, არამედ ინფორმაციული ქაოსი: ერთი მხრივ, გადაჭარბებული მოლოდინები დანამატის მიმართ, მეორე მხრივ კი უსაფუძვლო შიში. სწორედ ამიტომ საჭიროა ისეთი პლატფორმების გაძლიერება, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge, სადაც სამეცნიერო ინფორმაცია მკითხველამდე აღწევს მკაფიო, პროფესიული და არამანიპულაციური ფორმით. ამავე კონტექსტში, საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სწორი კომუნიკაცია მნიშვნელოვანია https://www.publichealth.ge-ის ტიპის საგანმანათლებლო სივრცეებისთვისაც. (Frontiers)
პრობლემის აღწერა
კრეატინთან დაკავშირებული მთავარი პრობლემა კლინიკურ პრაქტიკაში არის ის, რომ ლაბორატორიული მაჩვენებელი და რეალური ორგანული ფუნქცია ყოველთვის ერთმანეთს არ ემთხვევა. როდესაც ადამიანი იღებს კრეატინს, ორგანიზმში კრეატინის მარაგი იზრდება, განსაკუთრებით კუნთებში. კრეატინი და ფოსფოკრეატინი ყოველდღიურად ნაწილობრივ გარდაიქმნება კრეატინინად. შედეგად, სისხლში კრეატინინის დონე შეიძლება მოიმატოს ისე, რომ გლომერულური ფილტრაცია რეალურად არ იყოს დაქვეითებული. ეს სწორედ ის სიტუაციაა, როცა ტესტის რიცხვი ქმნის „პრობლემის“ შთაბეჭდილებას, თუმცა რეალური პათოლოგიური დაზიანება შეიძლება საერთოდ არ არსებობდეს. (Frontiers)
ეს საკითხი ქართველ მკითხველსაც პირდაპირ ეხება. კრეატინი უკვე აღარ არის მხოლოდ პროფესიონალი სპორტსმენების დანამატი. მას იყენებენ სამოყვარულო ვარჯიშისას, ძალოვანი დატვირთვის პროგრამებში, ზოგჯერ წონის მართვის ან ასაკთან დაკავშირებული კუნთოვანი დანაკარგის პრევენციის მიზნითაც. ასეთ პირობებში ოჯახის ექიმს, ნეფროლოგს, სპორტულ მედიცინაში ჩართულ სპეციალისტს და თავად მოქალაქეს სჭირდება იმის ცოდნა, რომ კრეატინინის ზრდა ყოველთვის არ ნიშნავს თირკმლის დაზიანებას. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლებელია ზედმეტი გამოკვლევები, მკურნალობის შეცდომები, ან სრულიად უსაფუძვლო აკრძალვები. (PMC)
პრობლემას კიდევ უფრო ართულებს ის, რომ შემთხვევითი ანგარიშები თირკმლის დაზიანებაზე ხშირად შერეულია სხვა ფაქტორებთან: წინარე თირკმლის დაავადება, სხვა მედიკამენტების გამოყენება, ექსტრემალური ფიზიკური დატვირთვა, გაუწყლოება, რაბდომიოლიზი ან დაუდასტურებელი ხარისხის დანამატები. ასეთი შემთხვევები თავისთავად არ ამტკიცებს, რომ რეკომენდებული დოზით მიღებული კრეატინი ჯანმრთელ ადამიანში თირკმლის პირდაპირ დაზიანებას იწვევს. სწორედ ეს არის მიზეზი, რატომაც აუცილებელია მტკიცებულებებისა და ანეკდოტური შემთხვევების მკაფიო გამიჯვნა. (Frontiers)
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
კრეატინი ბუნებრივად არსებული ნაერთია, რომელიც ენერგიის სწრაფი მიწოდების სისტემაში მონაწილეობს. იგი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ქსოვილებში, სადაც ენერგიის სწრაფი მობილიზაციაა საჭირო, მათ შორის კუნთში. კრეატინის დამატებითი მიღებისას იზრდება სხეულის საერთო კრეატინის მარაგი, და ამ მარაგის ნაწილი ყოველდღიურად არაენზიმურად გარდაიქმნება კრეატინინად. სწორედ ამიტომ კრეატინის მომხმარებელში კრეატინინის ზრდა ბიოქიმიურად გასაგები და მოსალოდნელი მოვლენაა. 2025 წლის მოკლე სამეცნიერო მიმოხილვა ხაზს უსვამს, რომ ასეთი ზრდა შეიძლება თირკმლის დაზიანების გარეშე განვითარდეს და პრობლემის მთავარი მიზეზი არის კრეატინინის როგორც არაპირდაპირი მარკერის შეზღუდულობა. (Frontiers)
ყველაზე მნიშვნელოვანი 2025 წლის სისტემური მიმოხილვა და მეტა-ანალიზი, რომელმაც 21 კვლევა გააერთიანა, აჩვენებს, რომ კრეატინის მიღება ასოცირდება შრატის კრეატინინის მოკრძალებულ ზრდასთან, მაგრამ არ იწვევს გლომერულური ფილტრაციის სარწმუნო გაუარესებას. ამავე ნაშრომში ავტორებმა დაასკვნეს, რომ კრეატინი, არსებული მონაცემებით, თირკმლისთვის უსაფრთხოა როგორც ჯანმრთელ პირებში, ისე ზოგიერთ კლინიკურ პოპულაციაში, თუმცა ხანგრძლივი დაკვირვების მონაცემები ყველა ჯგუფში თანაბრად ძლიერი არ არის. ეს მნიშვნელოვანი ნიუანსია: არსებული მტკიცებულებები დამაიმედებელია, მაგრამ ყველა ქვეჯგუფისთვის ერთნაირი ხარისხის არ არის. (PMC)
განსაკუთრებით საყურადღებოა, რომ თირკმლის ფუნქციის უფრო პირდაპირ ან ნაკლებად შეცდომაში შემყვან მარკერებში მნიშვნელოვანი უარყოფითი ცვლილებები არ ფიქსირდებოდა. 2025 წლის მიმოხილვითი ნაშრომი მიუთითებს, რომ კრეატინის უსაფრთხოების შეფასება სასურველია კრეატინინზე დამოუკიდებელი მარკერებითაც, მაგალითად ცისტატინ C-ით, ალბუმინურიით, პროტეინურიით ან პირდაპირი ფილტრაციული მეთოდებით. ეს მიდგომა ამცირებს ცრუ დადებითი ინტერპრეტაციის რისკს. (Frontiers)
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი წყაროა 2025 წელს გამოქვეყნებული ფართომასშტაბიანი უსაფრთხოების ანალიზი, რომელიც 685 კლინიკურ კვლევას და 26 ათასზე მეტ მონაწილეს მოიცავდა. ამ ანალიზის მიხედვით, გვერდითი ეფექტების საერთო სიხშირე პრაქტიკულად არ განსხვავდებოდა კრეატინისა და პლაცებოს ჯგუფებს შორის, ხოლო კლინიკურად მნიშვნელოვანი უსაფრთხოების სიგნალი, მათ შორის თირკმლის ფუნქციასთან მიმართებით, არ გამოვლენილა. ასეთი მასშტაბის მასალა განსაკუთრებით ღირებულია, რადგან ის ერთეულ შემთხვევებზე კი არა, დიდი მოცულობის კლინიკურ მონაცემებზეა დაფუძნებული. (PMC)
ამავე დროს, სრულყოფილი სამეცნიერო სურათისთვის აუცილებელია შეზღუდვების აღიარებაც. ზოგი კვლევა მოკლე ან საშუალო ხანგრძლივობისაა; ზოგი პოპულაცია შედარებით სპეციფიკურია; ხოლო უკვე არსებული ქრონიკული თირკმლის დაავადების მქონე პაციენტებში მონაცემები შეზღუდულია. ამიტომ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული პასუხი ასეთია: ჯანმრთელ ადამიანებში, რეკომენდებული გამოყენების პირობებში, კრეატინი თირკმლის დაზიანების დამაჯერებელ მიზეზად არ ჩანს, მაგრამ წინარე ნეფროლოგიური პათოლოგიისას საჭიროა ინდივიდუალური შეფასება და ექიმის ზედამხედველობა.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
2025 წლის სისტემურმა მიმოხილვამ და მეტა-ანალიზმა 21 კვლევის მონაცემები შეაჯამა და აჩვენა, რომ კრეატინის მიღება დაკავშირებული იყო კრეატინინის მხოლოდ მცირე მატებასთან, მაშინ როცა გლომერულური ფილტრაციის მაჩვენებლები მნიშვნელოვნად არ იცვლებოდა. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ ლაბორატორიული რიცხვის ცვლილება არ უდრის ორგანოს ფუნქციურ დაზიანებას. სწორედ ამ განსხვავების გაუგებრობა ქმნის მითს, რომ „თუ კრეატინინი მოიმატა, თირკმელი აუცილებლად დაზიანებულია“. (PMC)
უსაფრთხოების დიდი ანალიზი კიდევ უფრო დამამშვიდებელ სურათს გვთავაზობს. 685 კლინიკურ კვლევაში, 26 000-ზე მეტი მონაწილის მონაცემების მიხედვით, გვერდითი მოვლენების გავრცელება კრეატინისა და პლაცებოს ჯგუფებში თითქმის იდენტური იყო. ეს მაჩვენებელი მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან საუბარია არა ცალკეულ შთაბეჭდილებებზე, არამედ მრავალჯერადად შეფასებულ კლინიკურ მასალაზე. როცა ათასობით ადამიანი და ასობით კვლევა ერთსა და იმავე მიმართულებას აჩვენებს, მტკიცებულების სიძლიერე არსებითად იზრდება. (PMC)
მნიშვნელოვანია ასევე, რომ 2025 წლის მიმოხილვითი ნაშრომი თირკმლის უსაფრთხოების შეფასებისას გამოყოფს დამოუკიდებელ ბიომარკერებს და აღნიშნავს: ჯანმრთელ ადამიანებში არსებული მტკიცებულებები უსაფრთხოების სასარგებლოდ არის, ხოლო წინარე თირკმლის პრობლემების მქონე პირებში მონაცემები შედარებით ნაკლებია. ეს არ ნიშნავს დადასტურებულ საფრთხეს; ეს ნიშნავს, რომ ასეთ ჯგუფში საჭიროა უფრო ფრთხილი კლინიკური დაკვირვება. (Frontiers)
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ნეფროლოგიური მიდგომები სულ უფრო მკაფიოდ აღიარებს იმას, რომ მხოლოდ კრეატინინზე დაყრდნობილი შეფასება ზოგიერთ კლინიკურ სიტუაციაში არასაკმარისია. 2024 წლის KDIGO-ის გაიდლაინი რეკომენდაციას იძლევა, რომ თუ ცისტატინ C ხელმისაწვდომია, თირკმლის ფუნქციის კატეგორიზაცია სასურველია კრეატინინისა და ცისტატინ C-ის კომბინირებული შეფასებით მოხდეს. ამავე გაიდლაინში პირდაპირ წერია, რომ კომბინირებული შეფასება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ შემთხვევებში, როცა მხოლოდ კრეატინინზე დაფუძნებული შეფასება ნაკლებად ზუსტია და კლინიკური გადაწყვეტილება დამოკიდებულია რეალურ GFR-ზე. (KDIGO)
ეს მიდგომა კრეატინის თემაზე ძალიან პრაქტიკულია. თუ პირი იღებს კრეატინს, მხოლოდ კრეატინინზე დაფუძნებულმა eGFR-მა შეიძლება თირკმლის ფუნქცია რეალურზე უარესად წარმოაჩინოს. სწორედ ამიტომ თანამედროვე საერთაშორისო გამოცდილება მხარს უჭერს დამატებითი მარკერების გამოყენებას. 2025 წლის სამეცნიერო მიმოხილვაც ამავე მიმართულებას იმეორებს და ამბობს, რომ კრეატინის მომხმარებელში თირკმლის შეფასება სასურველია კრეატინინზე დამოუკიდებელი ბიომარკერებითაც, მათ შორის ცისტატინ C-ით, ალბუმინურიითა და პროტეინურიით. (KDIGO)
საერთაშორისო ლიტერატურაში ასევე მკაფიოდ ჩანს კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი გზავნილი: შემთხვევითი კლინიკური შემთხვევები არ უნდა გადავაქციოთ ზოგად წესად. ნარატიული და სისტემური მიმოხილვები აჩვენებს, რომ თირკმლის დაზიანებასთან დაკავშირებული ბევრი შემთხვევა თანხვედრაშია სხვა რისკ-ფაქტორებთან და არა თავად კრეატინის იზოლირებულ გამოყენებასთან. ამიტომ თანამედროვე აკადემიური პოზიცია უფრო დაბალანსებულია: კრეატინი არ უნდა გამოცხადდეს არც უპირობოდ „იდეალურად უსაფრთხოდ“ ყველა სიტუაციაში და არც თირკმლის დაზიანების დადასტურებულ მიზეზად ჯანმრთელ ადამიანებში. (Frontiers)
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ამ საკითხს რამდენიმე განზომილება აქვს. პირველი არის კლინიკური განათლება: პირველადი ჯანდაცვის, სპორტული მედიცინისა და ლაბორატორიული დიაგნოსტიკის პრაქტიკაში საჭიროა იმის ცოდნა, რომ კრეატინის მომხმარებელში კრეატინინის მატება ყოველთვის არ ნიშნავს პათოლოგიას. მეორე არის სამომხმარებლო გარემო: ბაზარზე დანამატების ფართო ხელმისაწვდომობა ზრდის როგორც სარგებლის, ისე არასწორი გამოყენების რისკს. მესამე კი არის კომუნიკაცია — მოქალაქემ უნდა იცოდეს, რომ ექიმთან ვიზიტისას აუცილებლად უნდა აცნობოს, იღებს თუ არა კრეატინს. (Frontiers)
საქართველოს ჯანდაცვის სისტემისთვის ეს ნიშნავს, რომ თირკმლის ფუნქციის შეფასებისას, სადაც ეს ხელმისაწვდომია, საჭიროა უფრო ზუსტი ბიომარკერებისა და კონტექსტზე დაფუძნებული ინტერპრეტაციის ხელშეწყობა. აკადემიური განხილვისთვის და ადგილობრივი პროფესიული დიალოგისთვის მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს http://www.gmj.ge, როგორც სამედიცინო აკადემიური სივრცე. ხოლო ხარისხის, სტანდარტებისა და პასუხისმგებლიანი სამომხმარებლო პრაქტიკის მიმართულებით რელევანტურია http://www.certificate.ge-ის ტიპის სტანდარტიზაციის თემაც, განსაკუთრებით იმ პირობებში, როცა დანამატის სისუფთავე და ხარისხი პრაქტიკული უსაფრთხოების ნაწილია. (Frontiers)
საქართველოში დამატებითი გამოწვევაა ისიც, რომ ცისტატინ C ყოველთვის თანაბრად ხელმისაწვდომი არ არის. ამიტომ პრაქტიკული გამოსავალი შეიძლება იყოს ეტაპობრივი მიდგომა: პაციენტის სრულყოფილი ანამნეზი, მიღებული დანამატების ფიქსაცია, კრეატინინის ინტერპრეტაციის სიფრთხილე, შარდის ცილისა და ალბუმინის შეფასება, საჭიროების შემთხვევაში ნეფროლოგთან კონსულტაცია. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დონეზე ეს არის არა მხოლოდ დიაგნოსტიკის, არამედ ზედმეტი სამედიცინო ჩარევების პრევენციის საკითხიც. (KDIGO)
მითები და რეალობა
მითი: კრეატინი თირკმელებს აზიანებს.
რეალობა: ამჟამინდელი სისტემური მიმოხილვები და ფართომასშტაბიანი უსაფრთხოების ანალიზები არ ადასტურებს, რომ რეკომენდებული გამოყენებისას კრეატინი ჯანმრთელ ადამიანებში თირკმლის დაზიანებას იწვევს. (PMC)
მითი: კრეატინინის მომატება ნიშნავს, რომ თირკმელი გაუარესდა.
რეალობა: კრეატინის მიღებისას კრეატინინის მცირე მატება შეიძლება ასახავდეს მეტაბოლურ გარდაქმნას და არა რეალურ ნეფროლოგიურ დაზიანებას. სწორედ ამიტომ მნიშვნელოვანია კონტექსტური შეფასება. (Frontiers)
მითი: თუ ანალიზში eGFR შემცირდა, კრეატინი დაუყოვნებლივ უნდა შეწყდეს.
რეალობა: მხოლოდ კრეატინინზე დაფუძნებული eGFR ზოგჯერ შეიძლება შეცდომაში შემყვანი იყოს. საერთაშორისო გაიდლაინები მიუთითებს, რომ როცა კრეატინინი ნაკლებად ზუსტია, სასურველია ცისტატინ C-ის ან კომბინირებული მეთოდის გამოყენება. (KDIGO)
მითი: ერთეული შემთხვევა საკმარისია იმის დასამტკიცებლად, რომ კრეატინი საშიშია.
რეალობა: შემთხვევითი ანგარიშები მნიშვნელოვანია, მაგრამ მიზეზობრიობის დასამტკიცებლად არასაკმარისია, განსაკუთრებით მაშინ, როცა თანაარსებობს სხვა რისკ-ფაქტორები. (Frontiers)
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კრეატინი ზრდის კრეატინინს?
დიახ, შეიძლება გაზარდოს, მაგრამ ეს ავტომატურად არ ნიშნავს თირკმლის დაზიანებას. (PMC)
თუ კრეატინს ვიღებ, ანალიზამდე უნდა ვუთხრა ექიმს?
დიახ. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან ექიმმა სწორად შეაფასოს კრეატინინის მაჩვენებელი და საჭიროების შემთხვევაში გამოიყენოს დამატებითი ტესტები. (Frontiers)
რომელი მაჩვენებელია უფრო სასარგებლო, თუ კრეატინს ვიღებ?
თუ ხელმისაწვდომია, სასარგებლოა ცისტატინ C-ზე ან კრეატინინისა და ცისტატინ C-ის კომბინაციაზე დაფუძნებული შეფასება, ასევე ალბუმინურიისა და პროტეინურიის დადგენა. (KDIGO)
შეიძლება თუ არა კრეატინის მიღება თირკმლის ქრონიკული დაავადების დროს?
ასეთ შემთხვევაში მონაცემები უფრო შეზღუდულია და საჭიროა ექიმის კონტროლი. თვითნებური გამოყენება გამართლებული არ არის. (Frontiers)
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ამჟამინდელი მაღალი ხარისხის მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ კრეატინი ჯანმრთელ ადამიანებში, რეკომენდებული გამოყენების პირობებში, არ არის თირკმლის დაზიანების დამაჯერებლად დადასტურებული მიზეზი. მთავარი მიზეზი, რის გამოც შიში კვლავ არსებობს, არის კრეატინინის მცდარი ინტერპრეტაცია. სხვა სიტყვებით, ანალიზის ერთი ციფრი შეიძლება შეცდომაში შეგვიყვანოს, თუ არ ვიცით, რომ პაციენტი კრეატინს იღებს. (PMC)
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრაქტიკული გზავნილი ასეთია: მოქალაქემ უნდა იცოდეს, რას იღებს; ექიმმა უნდა იცოდეს, რას იღებს პაციენტი; ხოლო ლაბორატორიული მაჩვენებელი უნდა შეფასდეს კონტექსტში. თუ არსებობს ეჭვი, საჭიროა უფრო ზუსტი ბიომარკერების გამოყენება და არა მხოლოდ კრეატინინზე დაყრდნობა. ეს არის პასუხისმგებლიანი, არამანიპულაციური და მეცნიერებაზე დაფუძნებული მიდგომა, რომელიც ხელს უწყობს როგორც ზედმეტი შიშის შემცირებას, ისე რეალური რისკების დროულ ამოცნობას. (KDIGO)
წყაროები
- Naeini EK, de Andrade RB, Longobardi I, Gualano B, Roschel H. Effect of creatine supplementation on kidney function: a systematic review and meta-analysis. BMC Nephrol. 2025;26:622. ხელმისაწვდომია: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12590749/ (PMC)
- Kreider RB, Antonio J, Candow DG, Forbes SC, Gualano B, Rawson ES, et al. Safety of creatine supplementation: analysis of the prevalence of reported side effects in clinical trials. J Int Soc Sports Nutr. 2025. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40198156/ (PubMed)
- Longobardi I, Forbes SC, Candow DG, et al. A short review of the most common safety concerns regarding creatine ingestion. Front Nutr. 2025;12:1682746. ხელმისაწვდომია: https://www.frontiersin.org/journals/nutrition/articles/10.3389/fnut.2025.1682746/full (Frontiers)
- Levin A, et al. Executive summary of the KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney Int. 2024;105:684-701. ხელმისაწვდომია: https://kdigo.org/wp-content/uploads/2017/02/KDIGO-2024-CKD-Guideline-Executive-Summary.pdf (KDIGO)
- Kidney Disease: Improving Global Outcomes. KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. ხელმისაწვდომია: https://kdigo.org/wp-content/uploads/2024/03/KDIGO-2024-CKD-Guideline.pdf
