ულტრა-გადამუშავებული საკვები თანამედროვე კვებით გარემოში სულ უფრო დიდი წილს იკავებს და მისი რეგულარული მოხმარება არაერთ ქრონიკულ დაავადებასთან, მათ შორის სიმსუქნესთან, მეორე ტიპის შაქრიან დიაბეტთან და გულ-სისხლძარღვთა გართულებებთან ასოცირდება [1–3].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს არა მხოლოდ იმას, რას ჭამს მოსახლეობა, არამედ იმასაც, სად, როგორ და რა კონტექსტში ხდება ასეთი პროდუქტების პოპულარიზაცია. როდესაც ჯანმრთელობასთან ასოცირებულ სივრცეში, როგორიცაა აფთიაქი, ფასდაკლებითა და „ჯანმრთელი არჩევანის“ შინაარსობრივი ჩარჩოთი რეკლამირდება ულტრა-გადამუშავებული საკვები, ეს ქმნის შეცდომაში შემყვან გარემოს და აფთიაქისადმი არსებულ ნდობას უკავშირებს პროდუქტებს, რომელთა ზედმეტი მოხმარება მტკიცებულებებით უკავშირდება ჯანმრთელობის რისკების ზრდას [1–4].
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
აფთიაქი საზოგადოებრივ აღქმაში ჯანმრთელობის დაცვის სივრცეა: აქ ადამიანი მოდის მედიკამენტისთვის, კონსულტაციისთვის, თვითმოვლის პროდუქტებისთვის და ხშირად იღებს „უსაფრთხო არჩევანის“ განცდას თავად გარემოსგან. სწორედ ამიტომ, აფთიაქში კომერციული კომუნიკაცია — განსაკუთრებით საკვების რეკლამა — მხოლოდ მარკეტინგის საკითხი არ არის. ეს არის რისკ-კომუნიკაციის საკითხი, რომელიც გავლენას ახდენს ქცევებზე, კვებით ნორმებზე და საბოლოოდ არაინფექციური დაავადებების ტვირთზე.
ბოლო წლების დიდმასშტაბიანი კვლევები მიუთითებს, რომ რაციონში ულტრა-გადამუშავებული საკვების წილის მატება ასოცირდება საერთო სიკვდილიანობის ზრდასთან; ერთ-ერთ მეტაანალიზში თითოეული 10%-იანი მატება უკავშირდებოდა დაახლოებით 15%-ით მაღალ რისკს [1], სხვა კოჰორტულ კვლევებში კი დაფიქსირდა შედარებადი მიმართულების ასოციაციები [2–4]. ასეთი მტკიცებულებების ფონზე განსაკუთრებით მგრძნობიარე ხდება კითხვა: რამდენად მისაღებია ულტრა-გადამუშავებული საკვების „ჯანმრთელობის სივრცეში“ აქტიური პოპულარიზაცია და რა სტანდარტები უნდა მოქმედებდეს, რათა მომხმარებელმა არ მიიღოს არასწორი სიგნალი.
პრობლემის აღწერა
განხილვის საგანია აფთიაქებში გავრცელებული კამპანიები, სადაც ულტრა-გადამუშავებული საკვები, მათ შორის ჩიფსების ტიპის სნეკები, მომხმარებელს სთავაზობენ ფასდაკლებით, თვალსაჩინო ვიზუალური კომუნიკაციით და ზოგჯერ ისეთი მესიჯებით, რომლებიც „ფიტნესთან“ ან „ჯანმრთელ არჩევანთან“ ასოცირებას ქმნის. პრობლემა არ არის მხოლოდ ერთი პროდუქტი. პრობლემა არის კონტექსტი: აფთიაქში განთავსება და კომუნიკაციის ფორმა ზრდის ე.წ. „ნდობის გადაცემას“ — მომხმარებელი აფთიაქში ნანახ პროდუქტს ავტომატურად უფრო უსაფრთხოდ აღიქვამს, ვიდრე იგივე პროდუქტს სუპერმარკეტში.
ქართველი მკითხველისთვის საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია ორი მიზეზით. პირველი: საქართველოში არაინფექციური დაავადებები, მათ შორის არტერიული ჰიპერტენზია და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, ჯანმრთელობის ტვირთის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს, ხოლო კვებითი ფაქტორები ამ ტვირთის განმსაზღვრელ კომპონენტებად ითვლება. მეორე: აფთიაქების ქსელები საქართველოში ხშირად ფართო ხელმისაწვდომობის მქონე ინფრასტრუქტურაა, სადაც ყოველდღიურად ათასობით ადამიანი შედის. ასეთ გარემოში კვებითი მესიჯების ხარისხი და სისწორე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პირდაპირი საკითხია, რასაც ორგანულად ეხმიანება ჯანმრთელობის თემებზე ორიენტირებული პლატფორმები, მათ შორის https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ულტრა-გადამუშავებული საკვები აღწერს ინდუსტრიულად ფორმირებულ პროდუქტებს, რომლებიც, როგორც წესი, შეიცავს მრავალ ტექნოლოგიურ ინგრედიენტს (ემულგატორები, სტაბილიზატორები, არომატიზატორები, ტექსტურის მიმნიჭებელი დანამატები) და ხასიათდება ენერგიის მაღალი სიმკვრივით, მარილის, თავისუფალი შაქრებისა და არასასურველი ცხიმების შედარებით მაღალი შემცველობით [3]. ჯანმრთელობის რისკები არ აიხსნება მხოლოდ „კალორიებით“. მნიშვნელოვანი მექანიზმებია:
პირველი მექანიზმი — ნატრიუმის ჭარბი მიღება. ნატრიუმი ზრდის არტერიულ წნევას, ხოლო მაღალი წნევა ინსულტისა და გულის კორონარული დაავადების ერთ-ერთი მთავარი რისკფაქტორია. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია ზრდასრულებში რეკომენდაციას იძლევა, ნატრიუმის მიღება იყოს ნაკლები 2 გრამზე დღეში, რაც მარილის დაახლოებით 5 გრამს შეესაბამება [5–6]. იმ პირობებში, როდესაც ერთ პატარა პორციაში მარილის მნიშვნელოვანი წილი შეიძლება იყოს, „მცირე სნეკიც“ პრაქტიკულად ახდენს დღიური ზღვრის სწრაფ ამოწურვას და ზრდის საერთო რისკს, განსაკუთრებით თუ ადამიანი დღის განმავლობაში სხვა მარილიან პროდუქტებსაც მოიხმარს.
მეორე მექანიზმი — ენერგიის მაღალი სიმკვრივე და პალატაბილურობა. ულტრა-გადამუშავებული პროდუქტები ხშირად განპირობებულია ისეთი კომბინაციით (მარილი-ცხიმი-ნახშირწყალი), რომელიც აძლიერებს მირთმევის სურვილს და ხელს უწყობს ზედმეტი კალორიების მიღებას. ეს ზრდის სიმსუქნისა და მეტაბოლური დარღვევების რისკს, რომლებიც თავის მხრივ ზრდის გულ-სისხლძარღვთა გართულებების ალბათობას [3–4].
მესამე მექანიზმი — კომუნიკაცია და ქცევითი გავლენა. როდესაც პროდუქტი პოზიციონირდება როგორც „ფიტნესისთვის შესაფერისი“ მხოლოდ იმიტომ, რომ შეიცავს მეტ ცილას, მომხმარებელი შეიძლება უგულებელყოს მარილის მაღალი შემცველობა ან პროდუქტის დამუშავების ხარისხი. კვებითი მეცნიერება აქ ერთ პრინციპს უსვამს ხაზს: ერთი სასარგებლო კომპონენტის დამატება ავტომატურად არ აუქმებს სხვა რისკებს. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია აფთიაქის გარემოში, სადაც კომუნიკაციის ავტორიტეტი უფრო მაღალია.
კლინიკური ხედვით, ასეთი პროდუქტები განსაკუთრებულად პრობლემურია მაღალი არტერიული წნევის, ქრონიკული თირკმლის დაავადების, გულის უკმარისობის, დიაბეტის და სიმსუქნის მქონე პაციენტებისთვის, რადგან მათთვის ნატრიუმისა და ენერგიის ჭარბი მიღება პირდაპირ უკავშირდება მდგომარეობის გამწვავების რისკს. შესაბამისად, აფთიაქში ულტრა-გადამუშავებული საკვების აქტიური პოპულარიზაცია შესაძლოა ეწინააღმდეგებოდეს იმავე სივრცეში გაცემულ ზოგად პრევენციულ მესიჯებს — მაგალითად, წნევის კონტროლს, მარილის შეზღუდვას და ჯანსაღ კვებას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მტკიცებულებების ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად ციტირებადი მიგნება ასეთია: ულტრა-გადამუშავებული საკვების მოხმარების ზრდა დოზა-რეაქციის ტიპის ასოციაციას აჩვენებს არასასურველ შედეგებთან. 2025 წლის პუბლიკაციაში აღწერილია მეტაანალიზის მიგნება, რომლის მიხედვითაც თითოეული 10%-იანი მატება ულტრა-გადამუშავებული საკვების წილში უკავშირდება საერთო სიკვდილიანობის დაახლოებით 15%-ით მაღალ რისკს [1]. სხვა კოჰორტული კვლევები და მიმოხილვები აღწერს მსგავს ტენდენციებს, თუმცა ეფექტის ზომა შეიძლება მერყეობდეს პოპულაციის, შეფასების მეთოდისა და საკვების კლასიფიკაციის მიხედვით [2–4]. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრაქტიკაში ასეთი მონაცემები არ განიხილება როგორც „ერთი პროდუქტის“ პირდაპირი მტკიცებულება; ისინი ქმნის სურათს, რომ რაციონში ულტრა-გადამუშავებული საკვების მაღალი წილი არასასურველ შედეგებთან რეგულარულად ასოცირდება.
მარილის ჭარბი მიღების მიმართულებით, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მასალებში ნათქვამია, რომ მსოფლიოში ყოველწლიურად დაახლოებით 1.9 მილიონი სიკვდილი უკავშირდება ნატრიუმის მაღალ მიღებას [6]. ეს რიცხვი მნიშვნელოვანია „პატარა პაკეტის“ აღქმის დასალაგებლად: როდესაც პროდუქტი ერთ პორციაში შეიცავს მარილის დღიური რეკომენდებული ზღვრის მნიშვნელოვან ნაწილს, რისკი არ მოდის მხოლოდ იმ ერთჯერად მიღებაზე, არამედ იმაზე, რომ ასეთ არჩევანს ხშირად იმეორებენ და დღიური ნატრიუმის მიღება სისტემურად მაღალი ხდება.
ასევე მნიშვნელოვანია ყურადღება ეტიკეტზე: კვებითი მარკირება ხშირად აჩვენებს კალორიებს, მარილს, შაქრებს, ცხიმებს. როდესაც აფთიაქში რეკლამირებული სნეკი ერთ პაკეტში მოიცავს მარილის რაოდენობას, რომელიც დღიური რეკომენდაციის ნახევარს ან მეტს უახლოვდება, „ფიტნეს“ მესიჯი მომხმარებლისთვის შეიძლება misleading გახდეს, რადგან მთავარი რისკი სწორედ ნატრიუმის დატვირთვაა [5–6]. ამ კონტექსტში აუცილებელია, რომ კომუნიკაცია იყოს ზუსტი: თუ პროდუქტი არის ულტრა-გადამუშავებული და მაღალი მარილით, ამის პოზიციონირება „ჯანმრთელ არჩევანად“ არ შეესაბამება პრევენციული კვების პრინციპებს.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო გამოცდილება ორი მიმართულებითაა მნიშვნელოვანი: კვებითი პოლიტიკა და მარკეტინგის რეგულირება.
კვებითი პოლიტიკის მხრივ, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია მკაფიოდ მიუთითებს მარილის შემცირების აუცილებლობაზე და რეკომენდაციას აძლევს ქვეყნებს, გააძლიერონ პოლიტიკა, რომელიც ხელს შეუწყობს ნატრიუმის მიღების შემცირებას მოსახლეობის დონეზე [6]. მეორე მხრივ, ბავშვებისთვის საკვების მარკეტინგის რეგულირების შესახებ ორგანიზაციის რეკომენდაციები აქცენტს აკეთებს იმაზე, რომ რეკლამამ არ უნდა წაახალისოს არაჯანსაღი არჩევანი და არ უნდა გამოიყენოს ისეთი კონტექსტები, რომლებიც შეცდომაში შეიყვანს მომხმარებელს პროდუქტის ჯანმრთელობასთან შესაბამისობის შესახებ [7].
საერთაშორისო სამეცნიერო ლიტერატურაში აფთიაქი ხშირად მოიაზრება როგორც „ჯანმრთელობის გარემო“ და არა როგორც ჩვეულებრივი საცალო სივრცე. ამიტომ რიგ ქვეყნებში აფთიაქებში საკვების ასორტიმენტი ან შეზღუდულია, ან მკაცრად არის გამიჯნული „სამედიცინო დანიშნულების“ პროდუქციისგან (მაგალითად, სპეციალური დიეტური კვება კონკრეტული კლინიკური საჭიროებისთვის). ამ მიდგომის არსი არ არის მომხმარებლის არჩევანის აკრძალვა, არამედ არჩევანის კონტექსტის გასწორება: ჯანმრთელობის სივრცეში კომუნიკაცია უნდა ემსახურებოდეს პრევენციას, უსაფრთხოებას და ინფორმირებულობას.
მეორე მნიშვნელოვანი მიმართულებაა მტკიცებულებაზე დაფუძნებული კომუნიკაცია. კვლევები აჩვენებს, რომ „ჯანმრთელობის ჰალო“ — როდესაც პროდუქტი აღიქმება უკეთესად მხოლოდ იმიტომ, რომ შეიცავს ერთ სასარგებლო კომპონენტს ან იყიდება „ჯანმრთელ გარემოში“ — ხშირად ზრდის ზედმეტი მოხმარების რისკს და ამცირებს კრიტიკულ შეფასებას ეტიკეტზე [3–4]. ამიტომ საერთაშორისო პრაქტიკაში რეკომენდირებულია, რომ კომუნიკაცია იყოს მკაფიო: რა არის პროდუქტის რეალური კვებითი პროფილი და როგორ ჯდება იგი პრევენციულ რეკომენდაციებში.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოს რეალობაში აფთიაქები ხშირად ითავსებს არა მხოლოდ მედიკამენტების გაცემას, არამედ პირველადი კონსულტაციისა და თვითმოვლის სივრცის ფუნქციას. ეს ზრდის პასუხისმგებლობას, რომ აფთიაქის კომუნიკაცია არ ეწინააღმდეგებოდეს პრევენციის ძირითად პრინციპებს: მარილის შემცირებას, ენერგიის ბალანსს, მინიმალურად დამუშავებული საკვების წახალისებას.
საკითხს ემატება მსხვილი ქსელების მასშტაბი. მაგალითად, „Aversi“ საკუთარ ოფიციალურ გვერდზე მიუთითებს აფთიაქების რაოდენობას (366) და დასაქმებულთა რაოდენობას (12100) [8]. ასეთი ინფრასტრუქტურის გადაწყვეტილებები ქმნის ქცევით ნორმებს: რა ითვლება „ჩვეულებრივად“ აფთიაქში და რა — არა. ამ კონტექსტში კამპანიები, რომლებიც აფთიაქში აქცენტს აკეთებს ულტრა-გადამუშავებულ საკვებზე, შეიძლება აღქმულად ასუსტებდეს პრევენციულ გზავნილებს.
საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია ასევე ხარისხის და სტანდარტების საკითხი. თუ აფთიაქი გადაწყვეტს საკვების ასორტიმენტის გაფართოებას, საზოგადოებრივი ინტერესის პერსპექტივით საჭიროა მკაფიო შიდა სტანდარტები: რომელ პროდუქტს შეუძლია პოზიციონირდეს როგორც ჯანმრთელობასთან თავსებადი და რა ინფორმაციული მინიშნებები უნდა ახლდეს მას. აქ ორგანულად ჩნდება ხარისხის, სერტიფიკაციისა და სტანდარტების პლატფორმების მნიშვნელობა, მათ შორის https://www.certificate.ge. პარალელურად, აკადემიური დისკუსიისა და მტკიცებულებების გავრცელებისთვის მნიშვნელოვანია სამეცნიერო სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge.
მითები და რეალობა
მითი: თუ პროდუქტი აფთიაქში იყიდება, ის ავტომატურად უსაფრთხო და „ჯანმრთელია“
რეალობა: აფთიაქი შეიძლება ყიდდეს სხვადასხვა კატეგორიის პროდუქტს, მაგრამ პროდუქტის ჯანმრთელობის შესაბამისობა განისაზღვრება კვებითი შემადგენლობით, დამუშავების ხარისხით და მოხმარების სიხშირით. ულტრა-გადამუშავებული საკვების მაღალი მოხმარება არაერთ არასასურველ შედეგთან ასოცირდება [1–4].
მითი: „ცილოვანი“ ნიშნავს „ჯანსაღს“
რეალობა: ცილა შეიძლება იყოს სასარგებლო, მაგრამ ერთი კომპონენტი არ აუქმებს ნატრიუმის, თავისუფალი შაქრების ან დამუშავების ხარისხის რისკებს. ჯანმრთელობის შეფასება არის მთლიანობის შეფასება: ენერგიის სიმკვრივე, მარილი, ცხიმები, ინგრედიენტების სია და მოხმარების კონტექსტი [3,5–6].
მითი: „პატარა პაკეტი“ ვერ ავნებს
რეალობა: რისკი იქმნება განმეორებადი არჩევანისგან. თუ „პატარა პაკეტი“ შეიცავს დღიური მარილის მნიშვნელოვან ნაწილს, ხოლო ასეთი არჩევანი ხშირად მეორდება, მოსახლეობაში ნატრიუმის საშუალო მიღება მაღალი რჩება, რაც დაკავშირებულია ნაადრევ სიკვდილიანობასთან [6].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რას ნიშნავს „ულტრა-გადამუშავებული საკვები“ მარტივად?
ეს არის ინდუსტრიულად დამზადებული პროდუქტი, რომელიც ჩვეულებრივ სახლში ვერ მზადდება იმავე ფორმით და ხშირად შეიცავს მრავალ ტექნოლოგიურ ინგრედიენტს. ასეთ პროდუქტებს ხშირად აქვთ მაღალი მარილი, შაქრები ან არასასურველი ცხიმები და დაბალი კვებითი ღირებულება [3].
ჩიფსები ულტრა-გადამუშავებული საკვების კატეგორიაში შედის?
უმეტეს შემთხვევაში კი. ჩიფსების დიდი ნაწილი ტექნოლოგიურად დამუშავებულია, შეიცავს ბევრ დანამატს და ხშირად მაღალი ნატრიუმით ხასიათდება, რაც პრევენციული კვების პრინციპებთან შეზღუდულად თავსებადია [3,5–6].
რატომ არის მნიშვნელოვანი, რომ აფთიაქში რეკლამირებული საკვები მკაცრად შეფასდეს?
აფთიაქის გარემო ზრდის ნდობას, ამიტომ რეკლამა აქ უფრო ძლიერად მოქმედებს ქცევაზე. თუ აქ ხდება ულტრა-გადამუშავებული საკვების პოზიციონირება „ჯანმრთელ არჩევანად“, მომხმარებელი შეიძლება შეცდომაში შევიდეს და უგულებელყოს ეტიკეტის მთავარი რისკები [3–4].
მართალია, რომ ულტრა-გადამუშავებული საკვები სიკვდილიანობას უკავშირდება?
დიდ კოჰორტულ კვლევებსა და მეტაანალიზებში მაღალი მოხმარება ასოცირდება საერთო სიკვდილიანობის უფრო მაღალ რისკთან; ერთ-ერთ მეტაანალიზში აღწერილია დაახლოებით 15%-ით მატება თითოეული 10%-იანი ზრდისთვის [1], ხოლო სხვა კვლევები ადასტურებს მსგავსი მიმართულების კავშირს [2–4]. ეს ასოციაცია არ ნიშნავს, რომ კონკრეტული ერთი პროდუქტი პირდაპირ იწვევს შედეგს, თუმცა საზოგადოებრივი პოლიტიკისთვის რისკის სიგნალს წარმოადგენს.
რა არის მთავარი რისკი ასეთ სნეკებში?
ხშირად მთავარი რისკებია ნატრიუმის მაღალი შემცველობა და ენერგიის მაღალი სიმკვრივე. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია ზრდასრულებისთვის რეკომენდაციას იძლევა მარილი იყოს ნაკლები 5 გრამზე დღეში [5–6]; როდესაც ერთ პორციაში მარილის დიდი წილია, ყოველდღიური ზღვარი სწრაფად იწურება.
ნიშნავს ეს, რომ ასეთი პროდუქტის გაყიდვა უკანონოა?
არა. საკითხი ეხება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის შესაბამისობას და კომუნიკაციის ეთიკას ჯანმრთელობის სივრცეში. აქ საუბარია იმაზე, როგორ შეიძლება შეიქმნას შეცდომაში შემყვანი კონტექსტი და როგორ აისახება ეს პრევენციულ პოლიტიკაზე [6–7].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ულტრა-გადამუშავებული საკვების მოხმარებასთან დაკავშირებული მტკიცებულებები, მათ შორის საერთო სიკვდილიანობისა და ქრონიკული დაავადებების რისკებთან ასოციაციები, ქმნის საფუძველს, რომ ჯანმრთელობის გარემოში კომუნიკაცია იყოს განსაკუთრებულად პასუხისმგებლიანი [1–4]. აფთიაქში ულტრა-გადამუშავებული საკვების აქტიური რეკლამა — განსაკუთრებით მაშინ, როცა ის „ჯანმრთელ არჩევანად“ არის პოზიციონირებული — შეიძლება აძლიერებდეს არასწორ აღქმას, ასუსტებდეს პრევენციულ გზავნილებს და ზრდიდეს კვებითი რისკების ნორმალიზაციის ალბათობას.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიზანი ასეთ თემებში არ არის ერთი ბრენდის ან ერთი ქსელის შეფასება ემოციური ტონით. მიზანია სტანდარტების ჩამოყალიბება: ჯანმრთელობის სივრცეში კომერციული კომუნიკაცია უნდა ემსახურებოდეს ინფორმირებულ არჩევანს, ეტიკეტის სწორ წაკითხვას, მარილისა და ენერგიის კონტროლის მნიშვნელობას და მინიმალურად დამუშავებული საკვების წახალისებას. ამ პროცესში მნიშვნელოვანი რესურსებია სანდო ინფორმაციის პლატფორმები, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, ხოლო აკადემიური განხილვისთვის — https://www.gmj.ge და ხარისხის/სტანდარტების თემაზე — https://www.certificate.ge.
წყაროები
- Liang S, et al. Ultra-processed foods and risk of all-cause mortality: systematic review and meta-analysis. 2025. Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11874696/
- Fang Z, et al. Association of ultra-processed food consumption with all-cause mortality. BMJ. 2024;385:bmj-2023-078476. Available from: https://www.bmj.com/content/385/bmj-2023-078476
- Monteiro CA, Cannon G, Lawrence M, Costa Louzada ML, Pereira Machado P. Ultra-processed foods, diet quality, and health using the NOVA classification system. Public Health Nutr. 2019;22(5):936–941. Available from: https://www.cambridge.org/core/journals/public-health-nutrition
- Torres-Collado L, et al. High consumption of ultra-processed foods and all-cause mortality: prospective cohort evidence. Public Health. 2024. Available from: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261561424000141
- World Health Organization. Guideline: Sodium intake for adults and children. 2012. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK133292/
- World Health Organization. Sodium reduction (Fact sheet). 2025. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sodium-reduction
- World Health Organization. Set of recommendations on the marketing of foods and non-alcoholic beverages to children. 2010. Available from: https://www.who.int/publications
- Aversi. Company information (pharmacies and staff figures). Available from: https://www.aversi.ge/
