შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ვიტამინები საზოგადოებრივ ცნობიერებაში ხშირად ასოცირდება „უსაფრთხო დახმარებასთან“, თუმცა სწორედ ეს განწყობა ქმნის რისკს, როცა ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებები მიიღება დიდი დოზებით, ხანგრძლივად და ექიმის ზედამხედველობის გარეშე. ვიტამინი B6 ამ მხრივ განსაკუთრებით საყურადღებოა: იგი აუცილებელია ნერვული სისტემისა და ცვლითი პროცესებისთვის, მაგრამ მისი გარკვეული ფორმის (პირიდოქსინის) ჭარბი და ხანგრძლივი მიღება შეუძლია გადაიქცეს ნეიროტოქსიკურ ფაქტორად და გამოიწვიოს პერიფერიული ნეიროპათია — სიმპტომებით, რომლებიც ზოგჯერ სრულად აღარ რეგრესირდება [1,4–7].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით პრობლემა არ არის თავად ვიტამინი B6, არამედ მისი მოხმარების გარემო: ფართო ხელმისაწვდომობა, მაღალდოზიანი საკვები დანამატების მრავალფეროვანი ბაზარი, ეტიკეტირების გაუგებრობა, „დოზების ჯამის“ არაცნობიერება და ის ფაქტი, რომ ნეიროპათია ხშირად ნელა იწყება და სხვა მიზეზებს მიეწერება. ამ პირობებში ინდივიდუალური არჩევანი სისტემურ რისკად გარდაიქმნება და საჭირო ხდება რეგულაცია, ზედამხედველობა და განათლება — ზუსტად იმ პრინციპებით, რასაც ხელს უწყობს ჯანმრთელობის სანდო ინფორმაციის პლატფორმა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დღის წესრიგი https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
ვიტამინი B6 წარმოადგენს ურთიერთდაკავშირებული ნაერთების ჯგუფს (所谓 „ვიტამერები“), რომელთა აქტიური კოენზიმური ფორმები მონაწილეობს ასზე მეტ ფერმენტულ რეაქციაში, მათ შორის ამინომჟავების ცვლაში და ნეირომედიატორების სინთეზში [1]. საკვებში ვიტამინი B6 ბუნებრივად შედარებით მცირე რაოდენობით გვხვდება და ჩვეულებრივ უსაფრთხოა. რისკი განსაკუთრებით იზრდება მაშინ, როცა ადამიანი იღებს მაღალდოზიან პირიდოქსინს საკვები დანამატებით ან გამდიდრებული პროდუქტებით [1,4,5].
ქართველი მკითხველისთვის საკითხი მნიშვნელოვანია რამდენიმე მიზეზით:
პირველი, მაღალდოზიანი დანამატები საქართველოში ფართოდ იყიდება რეცეპტის გარეშე და ხშირად გამოიყენება „ნერვებისთვის“, „ენერგიისთვის“ ან „სტრესისთვის“, მაშინ როცა კონკრეტული სამედიცინო ჩვენება და მკურნალობის ხანგრძლივობა არ არის განსაზღვრული.
მეორე, ერთი და იგივე ნივთიერება შეიძლება იყოს ერთდროულად რამდენიმე პროდუქტში (მაგალითად, მულტივიტამინი, B-კომპლექსი და ენერგეტიკული სასმელი), რის შედეგადაც დოზები ჯამდება და მომხმარებელი ამას ვერც აცნობიერებს [4,5].
მესამე, პერიფერიული ნეიროპათიის სიმპტომები ხშირად ერევა დიაბეტურ, ალკოჰოლურ, ასაკობრივ ან სხვა ეტიოლოგიის ნეიროპათიაში, რის გამოც დიაგნოზი გვიანდება, ხოლო ზემოქმედება გრძელდება [5–7].
სოციალური და ჯანდაცვის მნიშვნელობა მდგომარეობს იმაში, რომ ნეიროპათია ზრდის დაცემისა და ტრავმის რისკს, ამცირებს შრომისუნარიანობას, ზრდის დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის ხარჯებს და საჭიროებს რეაბილიტაციას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ვიტამინი B6-ის უსაფრთხოება დოზაზე და მიღების ხანგრძლივობაზეა დამოკიდებული. კვების გზით მიღებული რაოდენობები, როგორც წესი, რისკს არ ქმნის. პრობლემური ხდება ფარმაკოლოგიური დოზები, განსაკუთრებით პირიდოქსინის ფორმით, რომელიც ხშირად გამოიყენება დანამატებში ტექნოლოგიური სტაბილურობისა და ხელმისაწვდომობის გამო [1].
კლინიკურად პირიდოქსინის ჭარბი მიღების ყველაზე დამახასიათებელი გართულებაა სენსორული პერიფერიული ნეიროპათია. სიმპტომები მოიცავს ხელებისა და ფეხების დაბუჟებას, ჩხვლეტას, წვას, მგრძნობელობის დაქვეითებას, წონასწორობის დარღვევას, სიარულის არასტაბილურობას და ზოგჯერ ტკივილს [4–7]. მძიმე შემთხვევებში ზიანდება ყოველდღიური ფუნქციონირება და იზრდება ტრავმების რისკი.
მექანიზმები სრულად ერთმნიშვნელოვნად არ არის ჩამოყალიბებული, თუმცა მაღალი დოზის პირიდოქსინი უკავშირდება სენსორული ნეირონების ფუნქციურ/სტრუქტურულ დაზიანებას და აქსონური დისფუნქციის ნიშნებს [6,7]. პრაქტიკულად მნიშვნელოვანი არის ის, რომ რისკი არ არის მხოლოდ „ძალიან მაღალი“ დოზების პრობლემა: საერთაშორისო ფარმაკოვიგილანსისა და მარეგულირებელი შეფასებების მიხედვით, ნეიროპათიის შემთხვევები აღწერილია შედარებით დაბალი დოზების ხანგრძლივი მიღების ფონზეც, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ადამიანი რამდენიმე პროდუქტს იყენებს ერთდროულად [4,5].
სარგებელი და რისკები უნდა შეფასდეს ინდივიდუალურად. ვიტამინი B6 აუცილებელია ჯანმრთელობისთვის, ხოლო დეფიციტი გარკვეულ ჯგუფებში შეიძლება რეალური პრობლემა იყოს [1]. თუმცა ფართო პოპულაციაში მაღალდოზიანი დანამატების „პროფილაქტიკური“ გამოყენების სარგებელი ხშირად არ არის მტკიცებულებებით გამყარებული იმ დონეზე, რომ გაამართლოს ნეიროტოქსიკურობის რისკი.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
პრობლემის „უხილავი“ ნაწილი არის დოზების დისბალანსი. ჯანმრთელობის პროფესიონალებისთვის განკუთვნილი მონაცემების მიხედვით, ზრდასრულთა დღიური საჭიროება ჩვეულებრივ მერყეობს დაახლოებით 1–2 მილიგრამის ფარგლებში (ასაკისა და მდგომარეობის მიხედვით) [1]. ამ ფონზე ბაზარზე გვხვდება დანამატები, რომლებიც ერთ დოზაში შეიცავს 20, 50, 100 მილიგრამს ან მეტს — ანუ საჭიროებაზე ათეულჯერ მეტს.
მტკიცებულებების მეორე შრე არის უსაფრთხო ზედა ზღვარი. ევროპის საკვები უსაფრთხოების სააგენტომ 2023 წელს, ახალი შეფასების საფუძველზე, ზრდასრულებისთვის ვიტამინი B6-ის ქრონიკული მიღების უსაფრთხო ზედა ზღვარი 12 მილიგრამამდე შეამცირა [2]. ეს გადაწყვეტილება მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან ხაზს უსვამს: „ზედა ზღვარი“ შეიძლება მკვეთრად განსხვავდებოდეს იმ დოზებისგან, რასაც დანამატების ბაზარი მომხმარებელს სთავაზობს.
ამასთან, სხვადასხვა იურისდიქციაში ზედა ზღვარი ისტორიულად განსხვავდებოდა. აშშ-ის აკადემიური რეკომენდაციებით ზრდასრულებისთვის ზედა ზღვარი 100 მილიგრამად არის დასახელებული [3], თუმცა რეგულაციების ტრაექტორია ბევრ ქვეყანაში მიმართულია უფრო მკაცრი შეზღუდვებისკენ, განსაკუთრებით იმ რეალობის გათვალისწინებით, რომ მომხმარებლები ხშირად იღებენ ვიტამინ B6-ს ერთზე მეტი წყაროდან [4,5].
მარეგულირებელი გაფრთხილებების საფუძველი ხშირად არის რეალური შემთხვევების დაგროვება. მაგალითად, ავსტრალიის მარეგულირებელმა ორგანომ 2022 წელს გამოაქვეყნა უსაფრთხოების შეტყობინება პერიფერიული ნეიროპათიის შემთხვევებზე და გაამკაცრა ეტიკეტირების/გამოყენების მოთხოვნები ვიტამინი B6-ის შემცველი პროდუქტებისთვის [4]. მსგავსი გაფრთხილებები და კლინიკური მიმოხილვები ფიქსირდება სხვა ქვეყნებშიც [5].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო დონეზე ვიტამინი B6-ის უსაფრთხოება განიხილება როგორც კვების, ტოქსიკოლოგიისა და მომხმარებელთა დაცვის გადაკვეთაზე მდგომი საკითხი. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია წყლისა და კვების უსაფრთხოების მსგავსად, საკვები კომპონენტების რისკების შეფასებაში ხაზს უსვამს მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ მიდგომას და მოსახლეობის დაცვას სტანდარტებით. ევროპის საკვები უსაფრთხოების სააგენტოს მიერ დადგენილი 12 მილიგრამიანი ზედა ზღვარი სწორედ ასეთი შეფასების მაგალითია [2].
აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის საკვები დანამატების ოფისი (ODS) სისტემურად აწვდის მონაცემებს ვიტამინი B6-ის ფუნქციებზე, საჭიროებებზე, დეფიციტისა და ზედმეტი მიღების რისკებზე [1]. ამ წყაროებში ხაზგასმულია, რომ დანამატებით მიღებული მაღალი დოზები შეიძლება უკავშირდებოდეს ნერვული სისტემის დაზიანებას [1].
ავსტრალიის პრაქტიკა აჩვენებს მარეგულირებელი ჩარევის ერთ მოდელს: გაფრთხილებების გაძლიერება, ეტიკეტირების გამკაცრება და მაღალდოზიანი პროდუქტების უფრო მკაცრი კონტროლი, რაც მიზნად ისახავს მომხმარებლის ინფორმირებულობას და რისკის შემცირებას [4]. ახალი ზელანდიის მედიკამენტებისა და გვერდითი რეაქციების მონიტორინგის ოფიციალურ მიმოხილვაში ასევე ხაზგასმულია, რომ ხანგრძლივი მიღება და მაღალი დოზები უკავშირდება მძიმე პერიფერიულ ნეიროპათიას, ხოლო შემთხვევები აღწერილია შედარებით დაბალი დოზების ფონზეც [5].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში საკვები დანამატების ბაზარი დინამიურად იზრდება, ხოლო მომხმარებლის ქცევა ხშირად ეფუძნება რეკლამას, „გაძლიერების“ კულტურას და თვითმკურნალობას. ამ ფონზე ვიტამინი B6-ის საკითხი საჭიროებს სამ მიმართულებას:
პირველი არის რეგულაცია და ზედამხედველობა: ეტიკეტირების სტანდარტები, დოზების გამჭვირვალე მითითება, გაფრთხილებების სავალდებულოობა და ბაზარზე განთავსებული პროდუქციის შემადგენლობის კონტროლი. ხარისხის მართვისა და შესაბამისობის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია ისეთი ეკოსისტემა, რომელიც ეყრდნობა სერტიფიკაციასა და სტანდარტებს — ამ კონტექსტში ორგანულად ჯდება https://www.certificate.ge, როგორც ხარისხის კულტურის მხარდამჭერი სივრცე.
მეორე არის კლინიკური პრაქტიკა: პირველადი ჯანდაცვისა და ნევროლოგიური მომსახურების დონეზე საჭიროა პერიფერიული ნეიროპათიის შეფასებისას საკვები დანამატების დეტალური ანამნეზი, მათ შორის კონკრეტული დოზების, მიღების ხანგრძლივობისა და ერთდროული პროდუქტების აღრიცხვა.
მესამე არის ცოდნის გავრცელება: აკადემიური დისკუსია და მტკიცებულებების პოპულარიზაცია უნდა იყოს ადეკვატური და არამანიპულაციური. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანია პროფესიული სივრცეები, მათ შორის https://www.gmj.ge, ხოლო ფართო აუდიტორიისთვის — სანდო სამედიცინო ინფორმაცია, რასაც უზრუნველყოფს https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ხედვა https://www.publichealth.ge.
საქართველოს შესაძლებლობები მოიცავს ჯანდაცვის სისტემის ინფრასტრუქტურას, ფარმაცევტულ ბაზარზე კონტროლის გაძლიერების პოტენციალს და განათლების არხებს. შეზღუდვები კი არის მონიტორინგის რესურსი, ბაზრის ფრაგმენტაცია და მომხმარებლის დაბალი ინფორმირებულობა „დოზების ჯამის“ შესახებ.
მითები და რეალობა
ვიტამინი ნიშნავს უვნებელს
რეალობა: ვიტამინები ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებებია. ვიტამინი B6 აუცილებელია, მაგრამ დანამატებით მიღებული მაღალი დოზები უკავშირდება ნეიროტოქსიკურობას და პერიფერიული ნეიროპათიის რისკს [1,4–7].
თუ ნერვების პრობლემა მაქვს, B6 ყოველთვის დამეხმარება
რეალობა: ნერვული სიმპტომების მიზეზი მრავალფეროვანია. თვითნებური მაღალდოზიანი მიღება შეიძლება მდგომარეობა გააუარესოს, განსაკუთრებით თუ სიმპტომების მიზეზი სწორედ პირიდოქსინის ჭარბი მიღებაა [5–7].
თუ ერთი პროდუქტი „უსაფრთხო დოზას“ შეიცავს, პრობლემა არ იქნება
რეალობა: რისკი ხშირად წარმოიქმნება რამდენიმე წყაროს ერთდროულად გამოყენებით და დოზების ჯამით. მარეგულირებელი გაფრთხილებები სწორედ ამ გარემოებაზე აკეთებს აქცენტს [4,5].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რამდენი ვიტამინი B6 მჭირდება ყოველდღიურად?
ზრდასრულთა საჭიროება ჩვეულებრივ დაახლოებით 1–2 მილიგრამის ფარგლებშია (ასაკისა და მდგომარეობის მიხედვით) [1]. ინდივიდუალური საჭიროება სჯობს შეფასდეს კვების რეჟიმისა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის გათვალისწინებით.
რა სიმპტომებმა უნდა გამაფრთხილოს, რომ შესაძლოა B6-ის ზედმეტი დოზა ვიღო
ხელ-ფეხის დაბუჟება, ჩხვლეტა, წვა, მგრძნობელობის დაქვეითება, წონასწორობის დარღვევა და სიარულის გაძნელება არის ტიპური ნიშნები, რომლებიც აღწერილია პირიდოქსინის ზედმეტი მიღების ფონზე [4–7].
არის თუ არა საკვებიდან მიღებული B6 საფრთხის წყარო?
ჩვეულებრივი კვებით მიღებული რაოდენობები, როგორც წესი, უსაფრთხოა. რისკი უფრო მეტად უკავშირდება დანამატებით მიღებულ მაღალ დოზებს [1].
რა გავაკეთო, თუ რამდენიმე დანამატს ერთდროულად ვიღებ?
შეამოწმეთ, შეიცავს თუ არა თითოეული პროდუქტი ვიტამინი B6-ს და რა დოზით. ჯამური დოზა შეიძლება მნიშვნელოვნად გაიზარდოს. ექიმთან ან ფარმაცევტთან კონსულტაცია მიზანშეწონილია, განსაკუთრებით ნევროლოგიური სიმპტომების არსებობისას [4,5].
რატომ განსხვავდება ქვეყნების რეკომენდაციები ზედა ზღვარზე?
ზედა ზღვარი ეფუძნება ხელმისაწვდომ მტკიცებულებებს, რისკის შეფასების მეთოდოლოგიასა და მოსახლეობის მოხმარების პროფილს. მაგალითად, ევროპის სააგენტომ 2023 წელს ზედა ზღვარი 12 მილიგრამამდე შეამცირა [2], ხოლო აშშ-ის აკადემიურ წყაროებში ისტორიულად 100 მილიგრამიანი ზღვარი გვხვდება [3]. პრაქტიკაში ეს განსხვავებები კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ „უსაფრთხო დოზა“ პოლიტიკისა და მტკიცებულებების განახლებასთან ერთად იცვლება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ვიტამინი B6-ის თემა წარმოადგენს კლასიკურ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დილემას: აუცილებელი ნივთიერება შეიძლება გახდეს ზიანის წყარო, როცა იგი გამოიყენება მაღალ დოზებში, ხანგრძლივად და კონტროლის გარეშე. პრევენცია აქ პირველ რიგში ნიშნავს არა შიშის გაღვივებას, არამედ სისტემური წესრიგის შექმნას.
პრაქტიკული ნაბიჯები საქართველოსთვის მოიცავს:
დოზებისა და გაფრთხილებების ეტიკეტირების სტანდარტიზაციას და მკაცრ კონტროლს მაღალდოზიანი პროდუქტებისთვის, რაც შესაბამისობაში იქნება ხარისხის მართვის კულტურასთან (https://www.certificate.ge).
კლინიკური გზამკვლევების გაძლიერებას, რათა პერიფერიული ნეიროპათიის შეფასებისას საკვები დანამატები რუტინულად განიხილებოდეს როგორც შესაძლო მიზეზი.
სანდო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას და ჯანმრთელობის განათლებას საზოგადოებისთვის, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge-ისა და https://www.publichealth.ge-ის ტიპის პლატფორმების მხარდაჭერით.
აკადემიური დებატებისა და მტკიცებულებების განახლების არხების გამოყენებას, სადაც შესაძლებელია კვლევების კრიტიკული განხილვა, მაგალითად https://www.gmj.ge-ზე.
საბოლოოდ, პასუხისმგებლობა ნაწილდება როგორც ინდივიდზე, ისე სისტემაზე: მომხმარებელმა უნდა იცოდეს, რომ „ვიტამინი“ ავტომატურად არ ნიშნავს „უვნებელს“, ხოლო სახელმწიფომ და პროფესიულმა საზოგადოებამ უნდა უზრუნველყონ ისეთი გარემო, სადაც მაღალი დოზის რისკი მინიმუმამდე იქნება დაყვანილი მტკიცებულებებზე დაფუძნებული რეგულაციებით [1–5].
წყაროები
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Vitamin B6 — Fact Sheet for Health Professionals [Internet]. Bethesda (MD): NIH; 2023 Jun 16 [cited 2026 Jan 19]. Available from: https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminB6-HealthProfessional/
- EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens (NDA). Scientific opinion on the tolerable upper intake level for vitamin B6. EFSA Journal. 2023;21(5):e07752. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37207271/
- Institute of Medicine (US) Food and Nutrition Board. Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline [Internet]. Washington (DC): National Academies Press; 1998 [cited 2026 Jan 19]. (Vitamin B6 chapter; UL 100 mg/day). Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK114313/
- Therapeutic Goods Administration (Australian Government). Health supplements containing vitamin B6 can cause peripheral neuropathy [Internet]. Canberra: TGA; 2022 Nov 10 [cited 2026 Jan 19]. Available from: https://www.tga.gov.au/safety/safety-monitoring-and-information/safety-alerts/health-supplements-containing-vitamin-b6-can-cause-peripheral-neuropathy
- Medsafe (New Zealand Medicines and Medical Devices Safety Authority). Vitamin B6 (pyridoxine) and peripheral neuropathy [Internet]. Wellington: Medsafe; 2025 Jun 5 [cited 2026 Jan 19]. Available from: https://www.medsafe.govt.nz/profs/PUArticles/June2025/Vitamin-B6-and-peripheral-neuropathy.html
- Parry GJ, Bredesen DE. Sensory neuropathy with low-dose pyridoxine. Neurology. 1985;35(10):1466–1468. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2993949/
- Dalton K, Dalton MJ. Characteristics of pyridoxine overdose neuropathy syndrome. Acta Neurol Scand. 1987;76(1):8–11. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3630649/
