მამაკაცის ორგანიზმში სპერმის გამომუშავება სქესობრივი მომწიფების შემდეგ იწყება და მთელი ცხოვრების განმავლობაში უწყვეტად მიმდინარეობს.
სპერმატოგენეზის სრული ციკლი საშუალოდ დაახლოებით 70–75 დღეს მოიცავს, ხოლო ქალის ორგანიზმში მოხვედრის შემდეგ სპერმატოზოიდს განაყოფიერების უნარი დაახლოებით 48 საათის განმავლობაში უნარჩუნდება.
წარსულში, კერძოდ 1938–1970 წლებში, ნაყოფიერების მინიმალურ ზღვარად მილილიტრ ეაკულატში 40 მილიონი სპერმატოზოიდი მიიჩნეოდა. მოგვიანებით, 1990 წელს, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ ეს მაჩვენებელი 20 მილიონამდე შეამცირა. თუმცა თანამედროვე მედიცინაში სპეციალისტები სულ უფრო მეტად ამახვილებენ ყურადღებას არა რაოდენობაზე, არამედ სპერმის ხარისხობრივ მაჩვენებლებზე.
ჯანმოს მიხედვით, ნორმალური სპერმის ძირითადი პარამეტრები ასეთია: სპერმატოზოიდების კონცენტრაცია ერთ მილილიტრ ეაკულატში არ უნდა ჩამოუვარდებოდეს 20 მილიონს, ეაკულატის მოცულობა უნდა იყოს მინიმუმ 2 მილილიტრი, ცოცხალი სპერმატოზოიდების რაოდენობა – არანაკლებ 50%, ნორმალური მორფოლოგიის მქონე უჯრედები – მინიმუმ 30%, ხოლო მოძრაობის უნარი უნდა ჰქონდეს სპერმატოზოიდების ნახევარზე მეტს, საიდანაც მნიშვნელოვანი ნაწილი სწრაფად მოძრავი უნდა იყოს.
მამაკაცებისთვის არსებობს როგორც დამაიმედებელი, ისე არასასიამოვნო ინფორმაცია. ერთის მხრივ, სპერმის ხარისხზე გავლენას ახდენს თითქმის ყველაფერი, რაც ყოველდღიურ ცხოვრებაში გვხვდება. მეორეს მხრივ კი, მდგომარეობის გამოსწორება უმეტეს შემთხვევაში შესაძლებელია.
ქალის კვერცხუჯრედებისგან განსხვავებით, რომლებიც დაბადებამდე ყალიბდება, სპერმატოზოიდები მუდმივად განახლდება. მრავალი მკვლევარი თანხმდება იმაზე, რომ ცხოვრების წესის შეცვლა თუნდაც რამდენიმე თვით საკმარისია ფერტილობის გასაუმჯობესებლად.
სპერმის ხარისხზე მოქმედი ძირითადი 9 ფაქტორი:
1. ქიმიური ნივთიერებები – ალკოჰოლი, თამბაქო და ნარკოტიკული საშუალებები მნიშვნელოვან ზიანს აყენებს სპერმატოზოიდებს. მაგალითად, მარიხუანას, კოკაინისა და ჰეროინის მოხმარებამ შესაძლოა სპერმის კონცენტრაცია თითქმის ორჯერ შეამციროს, ხოლო ხანგრძლივმა გამოყენებამ უნაყოფობამდეც კი მიიყვანოს. ანაბოლური სტეროიდები ასევე ამცირებს სპერმატოზოიდების მოძრაობასა და სიცოცხლისუნარიანობას.
2. სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციები – მსგავსი დაავადებები ხშირად უშვილობის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად ითვლება. მაგალითად, ქლამიდიოზმა შესაძლოა ჩასახვის შანსი მნიშვნელოვნად შეამციროს. პრობლემა ისაა, რომ მამაკაცებში ეს ინფექციები ხშირად სიმპტომების გარეშე მიმდინარეობს, ამიტომ რეგულარული სამედიცინო შემოწმება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
3. გარემო და ეკოლოგია – ჰაერის დაბინძურების გავლენა ჯერ კიდევ კვლევის საგანია. გარკვეულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ დაბინძურებულ გარემოში სპერმატოზოიდების მოძრაობა შესაძლოა შენელდეს, თუმცა ამ ეტაპზე ეს ცვლილებები კრიტიკულად არ მიიჩნევა.
4. გადახურება – მაღალი ტემპერატურა შეიძლება უარყოფითად აისახოს სპერმის ხარისხზე, განსაკუთრებით მაშინ, თუ გადახურება ხანგრძლივია. რისკის შემცველია მჭიდრო საცვლების ტარება, ნოუთბუქის მუხლებზე ხანგრძლივად გამოყენება, დიდი დროის განმავლობაში ჯდომა და ისეთი სამუშაო, რომელიც მუდმივ სიცხეს უკავშირდება.
6. ინტელექტუალური განვითარება – ზოგიერთი კვლევის თანახმად, ინტელექტის მაღალი მაჩვენებელი შესაძლოა უკეთეს სპერმის პარამეტრებთან იყოს დაკავშირებული, თუმცა ეს საკითხი დამატებით შესწავლას საჭიროებს.
6. კვება – ვიტამინებისა და მიკროელემენტების დეფიციტი, განსაკუთრებით თუთიის, C, B12 და E ვიტამინების ნაკლებობა, სპერმატოზოიდების აქტიურობას ამცირებს.
7. ჭარბი წონა – ამ საკითხზე მეცნიერებს ერთიანი პოზიცია არ აქვთ. ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს, რომ ჭარბი წონა ზრდის სპერმატოზოიდების ანომალიების რაოდენობას, ხოლო სხვა კვლევების მიხედვით, კონცენტრაცია და მოძრაობა მნიშვნელოვნად არ იცვლება.
8. ფიზიკური ტრავმები – გარკვეული სპორტული აქტივობები, მაგალითად ველოსპორტი, შეიძლება დაკავშირებული იყოს სათესლე ჯირკვლების ხშირ მიკროტრავმებთან, რაც სპერმატოზოიდების მოძრაობაზე უარყოფითად მოქმედებს.
9. მობილური ტელეფონები – კვლევებმა აჩვენა, რომ მობილური ტელეფონის ხანგრძლივმა გამოყენებამ შესაძლოა შეამციროს სპერმატოზოიდების სიცოცხლისუნარიანობა. სპეციალისტები მამაკაცებს ურჩევენ, ტელეფონი შარვლის წინა ჯიბეში არ ატარონ და ხშირად გამოიყენონ უსადენო ყურსასმენები.
შედეგად, მამაკაცებისთვის ყველაზე ეფექტური რეკომენდაციაა ცხოვრების ჯანსაღი წესის არჩევა. სუფთა ჰაერი, ზომიერი ფიზიკური აქტივობა, სტრესის შემცირება და გარემოს შეცვლა, თუნდაც რამდენიმე კვირით, მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს როგორც საერთო ჯანმრთელობას, ისე რეპროდუქციული ფუნქციის გაუმჯობესებას.
პროფესორი გიორგი ფხაკაძე
“საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის” თავმჯდომარე და საერთაშორისო ჯანდაცვის აღიარებული ექსპერტი; WHO-ს ექსპერტი; Relief International-ის მმართველი საბჭოს დირექტორი და გაეროს გენერალური მდივნის ყოფილი მრჩეველი. მას აქვს 25 წელზე მეტი გამოცდილება ჯანდაცვის სექტორში, როგორც საქართველოში, ასევე საერთაშორისო დონეზე.
გადმოწერე აპლიკაცია „შენი ექიმი“ – პირველი ქართული სამედიცინო პლატფორმა!
iPhone: https://apps.apple.com/fr/app/sheni/id6746877342?l=en-GB
Telegram არხი: https://t.me/SheniEkimi
