გენეტიკა – მემკვიდრეობის მეცნიერება
„გენეტიკა“ ის ტერმინია, რომელსაც თითქმის ყველა იცნობს და რომელიც სიტყვასიტყვით წარმომავლობასა და წარმოქმნას უკავშირდება. უფრო ზუსტად რომ ვთქვათ, გენეტიკა სწავლობს იმას, თუ როგორ გადაეცემა წინაპართა მახასიათებლები შემდეგ თაობებს. ეს სახელწოდება პირველად 1905 წელს ინგლისელმა მეცნიერმა უილიამ ბეტსონმა შემოიღო. სხვა ბიოლოგიურ დარგებთან შედარებით, გენეტიკა შედარებით ახალგაზრდა მეცნიერებაა.
ყველა ადამიანური თვისება მემკვიდრეობით არ მოდის. ზოგი მათგანი გარემოსა და აღზრდის გავლენით ფორმირდება — მაგალითად, წერა-კითხვა სწავლის პროცესის შედეგია. ზოგი კი ერთდროულად არის გენეტიკური და გარემოსგან განპირობებული. სხეულის ფორმა ასეთ მაგალითს წარმოადგენს: მასზე მოქმედებს როგორც მემკვიდრეობითობა, ისე კვების რეჟიმი და ცხოვრების წესი.
მშობლების გენეტიკური ინფორმაცია შვილებს ქრომოსომებით გადაეცემათ. ქრომოსომა უჯრედში არსებული სტრუქტურაა, რომელიც ორგანიზმის აგებულების გეგმის მსგავს ინფორმაციას შეიცავს. ყველა ქრომოსომას თავისი წყვილი აქვს — ერთი დედისგან, მეორე კი მამისგან. თითოეულ სახეობას გარკვეული რაოდენობის ქრომოსომები გააჩნია. ადამიანში ისინი 46-ს, ანუ 23 წყვილს შეადგენს.
ქრომოსომებზე განლაგებულია გენები — მემკვიდრეობითი ინფორმაციის მატარებელი ერთეულები. ერთი გენი შეიძლება აკონტროლებდეს თვალის ან თმის ფერს, მაშინ როცა უფრო რთული თვისებები, მაგალითად სხეულის პროპორციები, რამდენიმე გენის ერთობლივი მოქმედებით ყალიბდება. თითოეული თვისებისთვის ორგანიზმი, როგორც წესი, ორი ალელის (გენის ვარიანტის) მატარებელია — თითოეული მშობლისგან ერთი.
ოჯახის შემთხვევა — გენეტიკური კვლევის მნიშვნელობა
ამანდა გორმანსა და მის მეუღლე რაიანს ექიმმა ურჩია, სამი წლის ქალიშვილს გენეტიკური გამოკვლევა ჩატარებოდა, რათა შეეფასებინათ, შეიძლებოდა თუ არა მას მამის ხაზზე არსებული დაავადებების გადატანა. რაიანის ოჯახში ფიქსირდებოდა ჰიპერქოლესტერინემია — მდგომარეობა, რომელიც ადრეულ ასაკში გულის პრობლემებს იწვევს და მრავალი ნათესავის სიკვდილის მიზეზად ქცეულიყო 40–50 წლის ასაკში.
კვლევამ აჩვენა, რომ ბავშვს მართლაც გადმოეცა რამდენიმე გენეტიკური დარღვევა, მათ შორის ჰიპერქოლესტერინემია და თვალის განვითარების პრობლემა, რის გამოც დაგეგმილი ოპერაცია გადაიდო. დროულმა დიაგნოზმა საშუალება მისცა როგორც მამას, ისე შვილს მიღებული მედიკამენტური და კვებითი მკურნალობით დაავადების პროგრესირება შეეჩერებინათ და ნორმალური, ხანგრძლივი ცხოვრება გაეგრძელებინათ.
დღეს უკვე მრავალი კვლევა ადასტურებს, რომ არსებობს გარკვეული დაავადებები და ნიშნები, რომლებიც შვილს ძირითადად — ან ზოგჯერ მხოლოდ — მამის ხაზით გადაეცემა. ქვემოთ მოცემულია შვიდი ასეთი მაგალითი.
შვიდი თვისება და დაავადება, რომლებიც ხშირად მამისგან გადადის
1. გულ-სისხლძარღვთა პრობლემები
ლესტერის უნივერსიტეტის მონაცემებით, მამაკაცების დაახლოებით ნახევარი შვილებს გადასცემს გულის კორონარული სისტემის დარღვევებისადმი მიდრეკილებას.
2. ფსიქიკური ჯანმრთელობის გარკვეული დარღვევები
არსებობს ფსიქიკური პრობლემები, რომლებიც უფრო მეტად მამის გენებს უკავშირდება, განსაკუთრებით მაშინ, თუ მამა გვიან ასაკში ხდება მშობელი. შიზოფრენიისა და ყურადღების დეფიციტის/ჰიპერაქტიურობის სინდრომის (ADHD) მიმართ რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება.
ADHD-ის ძირითადი ნიშნებია:
-
უყურადღებობა: დავალებების დაუსრულებლობა, დავიწყება, ნივთების დაკარგვა.
-
ჰიპერაქტიურობა: მოუსვენრობა, ზედმეტი ჭღაბანი, დაუღალავი მოძრაობა.
-
იმპულსურობა: რიგის ვერ დაცვა, მოულოდნელი გამონათქვამები, სხვისათვის ხელს შეშლა.
3. კბილების ფორმისა და დახრილობის პრობლემები
ყბის აგებულებაზე მამის გენები უფრო ძლიერ გავლენას ახდენს, ამიტომ სტომატოლოგიური დეფორმაციები ხშირად სწორედ მამიდან გადაეცემა.
4. უნაყოფობის რისკი
თუ მამაკაცს აქვს სპერმის ხარისხთან დაკავშირებული დარღვევები, ეს პრობლემა ხშირად მის ვაჟებსაც გადაეცემა და ზოგჯერ სერიოზულ უნაყოფობამდე მიდის.
5. შვილის სქესის განსაზღვრა
შვილის გოგო იქნება თუ ბიჭი — მთლიანად მამის ქრომოსომაზეა დამოკიდებული. X ქრომოსომის მქონე სპერმატოზოიდი გოგონას აჩენს, ხოლო Y ქრომოსომის შემთხვევაში იბადება ვაჟი. ამ საკითხზე სტატია გამოქვეყნებულია Science Daily-ში.
6. თვალების ფერი
თვალის ფერი ორივე მშობლის გავლენით ყალიბდება, თუმცა პრაქტიკაში ხშირად მამის გენური ნაკრები აღმოჩნდება გადამწყვეტი.
7. სიმაღლე
სიმაღლეც კომპლექსური მემკვიდრეობითია, მაგრამ საბოლოო მონაცემებზე გავლენის დიდი ნაწილი მამის გენებს ენიჭება.
გადმოწერე აპლიკაცია „შენი ექიმი“ – პირველი ქართული სამედიცინო პლატფორმა!
iPhone: https://apps.apple.com/fr/app/sheni/id6746877342?l=en-GB
Telegram არხი: https://t.me/SheniEkimi
