დიაბეტის ახალი ტიპი ოფიციალურად აღიარეს — რას ნიშნავს „მეხუთე ტიპი“ და რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?
პროფესორი გიორგი ფხაკაძე,
სპეციალურად www.sheniekimi.ge-სთვის
მსოფლიო მედიცინაში მნიშვნელოვანი სიახლეა: დიაბეტის უნიკალური ახალი ფორმა, რომელიც “მეხუთე ტიპის დიაბეტის” სახელით არის ცნობილი, ოფიციალურად აღიარეს. ეს არის პირველი შემთხვევა ბოლო ათწლეულებში, როდესაც დიაბეტის კლასიფიკაციაში ასეთი მასშტაბური ცვლილება ხდება.
რა არის ახალი დიაბეტის ტიპი?
ახლად აღიარებული მეხუთე ტიპის დიაბეტი მეცნიერულად ცნობილია როგორც „მონოგენური დიაბეტი“ — ანუ მდგომარეობა, რომელიც გამოწვეულია მხოლოდ ერთი გენის მუტაციით და არა როგორც ტრადიციულად — მრავალი გარემოებისა თუ ფაქტორის ერთობლივი მოქმედებით (მაგალითად, II ტიპის დიაბეტი).
ამ კატეგორიაში ყველაზე ფართოდ ცნობილი ფორმაა „მოდის დიაბეტი“ (MODY, Maturity Onset Diabetes of the Young), რომლის დიაგნოსტიკა ხშირად რთულია, რადგან ის შეიძლება სიმპტომებით დაემთხვეს როგორც I, ისე II ტიპის დიაბეტს. სწორედ ამიტომ, ამ ახალი კლასიფიკაციის მიზანია, რომ პაციენტებს მიეწოდოთ სწორი დიაგნოზი და შესაბამისი მკურნალობა.
მეცნიერების სიტყვა
ამ გადაწყვეტილების უკან დგას წამყვანი საერთაშორისო კვლევითი ჯგუფები და ავტორიტეტული სამედიცინო გაერთიანებები, მათ შორის ამერიკის დიაბეტის ასოციაცია (ADA) და ევროპის დიაბეტის კვლევის ასოციაცია (EASD). მათ თავიანთ უახლეს პროტოკოლებში ოფიციალურად მიიღეს მონოგენური დიაბეტის როგორც „ტიპი 5“-ის აღიარება.
რა სხვაობაა ტიპებს შორის?
• ტიპი 1 — აუტოიმუნური წარმოშობისა, ბავშვებსა და მოზარდებში უფრო ხშირი, საჭიროებს ინსულინს;
• ტიპი 2 — მეტაბოლური დარღვევა, რომელიც ხშირად დაკავშირებულია ჭარბ წონასთან და ცხოვრების სტილთან;
• ტიპი 3c — პანკრეასის დაავადების ან ტრავმის შედეგად გამოწვეული დიაბეტი;
• გესტაციური დიაბეტი — ორსულობისას განვითარებული დიაბეტი;
• ტიპი 5 (მონოგენური დიაბეტი/MODY) — იშვიათი, გენეტიკურად გამოწვეული დიაბეტის ფორმა, რომლის მართვა და მკურნალობა მნიშვნელოვნად განსხვავდება.
გლობალური მასშტაბები და სტატისტიკა
• მსოფლიოში ყველა დიაბეტიანი პაციენტის დაახლოებით 1-2% განიცდის მონოგენურ დიაბეტს, თუმცა ხშირად ამ ადამიანებს არასწორად უსვამენ ტიპი 1 ან ტიპი 2 დიაგნოზს.
• 2024 წლის მონაცემებით, მხოლოდ დიდ ბრიტანეთში, MODY-ის შემთხვევების 90% არ არის დიაგნოსტირებული.
• ბოლო წლებში, გენეტიკური ტესტების ხელმისაწვდომობის ზრდამ მნიშვნელოვნად გაზარდა შემთხვევების გამოვლენა.
რას ნიშნავს ეს პაციენტებისთვის?
• სწორი დიაგნოზი ხშირად ნიშნავს სრულიად სხვა მკურნალობის ტაქტიკას: მაგალითად, ზოგიერთი ტიპის მონოგენური დიაბეტი ინსულინს საერთოდ არ საჭიროებს და შეიძლება ეფექტურად იმართოს მხოლოდ ტაბლეტირებული პრეპარატებით.
• ბავშვებსა და მოზარდებში, რომლებსაც აქვთ აუტოიმუნური დიაბეტის კლინიკა, თუმცა ოჯახის წევრებსაც აქვთ ანალოგიური დიაგნოზი, გენეტიკური ტესტი აუცილებელია.
რას უნდა მიაქციოთ ყურადღება?
თუ თქვენ ან თქვენს ახლობლებს გაქვთ:
• დიაბეტის დიაგნოზი ბავშვობაში ან მოზარდობაში,
• დიაბეტიანი ოჯახის წევრები რამდენიმე თაობაში,
• სწრაფი და აუხსნელი სისხლში გლუკოზის ცვლილებები,
• აუცილებელია გენეტიკური კონსულტაცია და შესაბამისი ტესტირება.
პროფესორ გიორგი ფხაკაძის კომენტარი:
„მეხუთე ტიპის დიაბეტის აღიარება ისტორიული ნაბიჯია როგორც სამეცნიერო, ასევე პაციენტების უფლებების დაცვის კუთხით. სწორი დიაგნოზი ყოველთვის ნიშნავს ეფექტურ მკურნალობას, ნაკლებ გართულებებს და უკეთეს ხარისხს ცხოვრებაში. მოვუწოდებ ყველა ექიმს, ენდოკრინოლოგს და პაციენტს — საეჭვო შემთხვევებში განიხილონ მონოგენური დიაბეტის დიაგნოზი და მიმართონ გენეტიკურ ტესტირებას.“
წყაროები:
ScienceAlert: A Distinct New Form of Diabetes Has Been Officially Recognized
American Diabetes Association (ADA)
European Association for the Study of Diabetes (EASD)
Nature Genetics
