შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ძუძუთი კვება წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ და მეცნიერულად დასაბუთებულ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინტერვენციას, რომელიც ერთდროულად იცავს როგორც ბავშვის, ისე დედის ჯანმრთელობას. თანამედროვე მედიცინა ძუძუთი კვებას აღიარებს არა მხოლოდ კვების ბუნებრივ ფორმად, არამედ როგორც იმუნოლოგიურ, მეტაბოლურ და ფსიქოსოციალურ დაცვის სისტემას, რომელიც ამცირებს მრავალი ქრონიკული დაავადების რისკს მთელი სიცოცხლის განმავლობაში [1].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია, რადგან ჩვილობის პერიოდში მიღებული კვების პრაქტიკა განსაზღვრავს მოსახლეობის ჯანმრთელობის გრძელვადიან მაჩვენებლებს, ამცირებს ჯანდაცვის სისტემის ფინანსურ ტვირთს და ხელს უწყობს ჯანმრთელობის უთანასწორობის შემცირებას.
ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ჩატარებული მრავალეროვნული კვლევები ადასტურებს, რომ ძუძუთი კვება დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, დიაბეტის, სიმსუქნისა და გარკვეული ონკოლოგიური დაავადებების დაბალ რისკთან [2].
პრობლემის აღწერა
მიუხედავად იმისა, რომ ძუძუთი კვება ბუნებრივი და ფიზიოლოგიური პროცესია, თანამედროვე საზოგადოებაში მისი განხორციელება ხშირად სირთულეებს უკავშირდება. ურბანიზაცია, სამუშაო გარემოს მოთხოვნები, არასაკმარისი მხარდაჭერა სამედიცინო დაწესებულებებში და ხელოვნური ნარევების აგრესიული მარკეტინგი ხშირად ამცირებს ექსკლუზიური ძუძუთი კვების მაჩვენებლებს [3].
საქართველოში ეს თემა აქტუალურია, რადგან ძუძუთი კვების მხარდაჭერის სისტემა ჯერ კიდევ საჭიროებს გაძლიერებას როგორც პირველადი ჯანდაცვის დონეზე, ისე სამშობიარო დაწესებულებებში.
სოციალური და ჯანდაცვის მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ ძუძუთი კვების შემცირება ზრდის ინფექციური დაავადებების, ალერგიული მდგომარეობების და ქრონიკული მეტაბოლური დარღვევების რისკს ბავშვებში, ხოლო დედებისთვის ზრდის გარკვეული ონკოლოგიური დაავადებების ალბათობას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ძუძუთი რძე წარმოადგენს უნიკალურ ბიოლოგიურ სითხეს, რომელიც შეიცავს არა მხოლოდ საკვებ ნივთიერებებს, არამედ ანტისხეულებს, იმუნურ უჯრედებს, ჰორმონებს და ბიოაქტიურ კომპონენტებს.
ბავშვის ჯანმრთელობის მექანიზმები
ძუძუთი კვება აძლიერებს ჩვილის იმუნურ სისტემას, ამცირებს რესპირატორული და კუჭ-ნაწლავის ინფექციების სიხშირეს და ხელს უწყობს ნაწლავის მიკრობიომის ჯანსაღ განვითარებას [4].
გრძელვადიან პერსპექტივაში ძუძუთი კვება ასოცირებულია:
- ჭარბწონიანობის დაბალ რისკთან
- ტიპი 2 დიაბეტის შემცირებულ ალბათობასთან
- ინტელექტუალური განვითარების უკეთეს მაჩვენებლებთან [2]
დედის ჯანმრთელობის მექანიზმები
ძუძუთი კვება ხელს უწყობს მშობიარობის შემდეგ სისხლდენის შემცირებას ოქსიტოცინის გამოყოფის გზით, ასევე ამცირებს საკვერცხისა და ძუძუს კიბოს განვითარების რისკს [5].
გარდა ამისა, არსებობს მტკიცებულებები, რომ ძუძუთი კვება უკავშირდება მშობიარობის შემდგომი დეპრესიის დაბალ რისკს და წონის უფრო სწრაფ ნორმალიზაციას [6].
სარგებელი და რისკები
ძუძუთი კვების სარგებელი მკაფიოდ აღემატება შესაძლო რისკებს. რისკები ძირითადად უკავშირდება განსაკუთრებულ სამედიცინო მდგომარეობებს, როგორიცაა ზოგიერთი ინფექცია ან მედიკამენტების მიღება, რაც საჭიროებს ინდივიდუალურ შეფასებას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, ექსკლუზიური ძუძუთი კვება პირველი 6 თვის განმავლობაში ამცირებს ჩვილთა სიკვდილიანობას და ინფექციური დაავადებების ტვირთს [1].
Lancet-ის სერიაში გამოქვეყნებული ანალიზი მიუთითებს, რომ ძუძუთი კვება ყოველწლიურად თავიდან აცილებს ასიათასობით ბავშვის სიკვდილს გლობალურად და ამცირებს ძუძუს კიბოს შემთხვევებს დედებში [2].
კვლევები 40-ზე მეტ ქვეყანაში აჩვენებს, რომ ძუძუთი კვება დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისა და გარკვეული ონკოლოგიური დაავადებების შემცირებულ რისკთან როგორც დედებში, ისე ბავშვებში [5].
მარტივი ენით რომ ვთქვათ, ძუძუთი კვება არის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ბუნებრივი დაცვა, რომელიც ბავშვს სიცოცხლის დასაწყისში შეიძლება ჰქონდეს.
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO და UNICEF რეკომენდაციას აძლევენ:
- ძუძუთი კვების დაწყებას დაბადებიდან პირველი ერთი საათის განმავლობაში
- ექსკლუზიურ ძუძუთი კვებას პირველი 6 თვის განმავლობაში
- გაგრძელებას მინიმუმ 2 წლამდე დამატებითი კვების პარალელურად [1].
CDC და NIH ხაზს უსვამენ, რომ ძუძუთი კვების მხარდაჭერა საჭიროებს სისტემურ პოლიტიკას, მათ შორის სამშობიარო პრაქტიკის სტანდარტიზაციას და სამუშაო გარემოს ადაპტაციას [7].
BMJ და NEJM ასევე აღნიშნავენ, რომ ხელოვნური ნარევების მარკეტინგის რეგულაცია მნიშვნელოვანია, რათა დაცული იყოს დედის ინფორმირებული არჩევანი და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინტერესები [8].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ძუძუთი კვების მაჩვენებლები გაუმჯობესების ტენდენციას აჩვენებს, თუმცა კვლავ არსებობს ბარიერები:
- არასაკმარისი კონსულტაცია სამშობიაროებში
- დედების სამუშაო პირობები
- საზოგადოებრივი მხარდაჭერის ნაკლებობა
პირველადი ჯანდაცვის სისტემის გაძლიერება და პროფესიული განათლება ამ სფეროში მნიშვნელოვანია. აკადემიური სივრცე, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხელს უწყობს სამეცნიერო დისკუსიას, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების საკითხები უკავშირდება https://www.certificate.ge-ზე არსებულ მიდგომებს.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინფორმაციის გავრცელება სისტემურად მიმდინარეობს https://www.publichealth.ge-ზე, ხოლო მოსახლეობისთვის პრაქტიკული სამედიცინო ცოდნის მიწოდება წარმოადგენს https://www.sheniekimi.ge-ის მნიშვნელოვან მისიას.
მითები და რეალობა
მითი: ძუძუთი კვება მხოლოდ ბავშვისთვის არის სასარგებლო
რეალობა: ძუძუთი კვება ამცირებს დედის ძუძუსა და საკვერცხის კიბოს რისკს და აუმჯობესებს ფსიქიკურ ჯანმრთელობას [5].
მითი: ხელოვნური ნარევი სრულად ანაცვლებს ძუძუთი რძეს
რეალობა: ნარევი უზრუნველყოფს კვებას, მაგრამ ვერ იმეორებს იმუნოლოგიურ დაცვას და ბიოაქტიურ კომპონენტებს [4].
მითი: ექვსი თვის შემდეგ ძუძუთი კვებას აზრი აღარ აქვს
რეალობა: WHO რეკომენდაციას აძლევს გაგრძელებას მინიმუმ 2 წლამდე, რადგან სარგებელი გრძელდება [1].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
როდის უნდა დაიწყოს ძუძუთი კვება?
დაბადებიდან პირველი ერთი საათის განმავლობაში.
რამდენ ხანს უნდა გაგრძელდეს ექსკლუზიური ძუძუთი კვება?
პირველი 6 თვის განმავლობაში მხოლოდ ძუძუთი კვება რეკომენდებულია.
აქვს თუ არა ძუძუთი კვებას გავლენა დედის ჯანმრთელობაზე?
დიახ, ამცირებს კიბოს რისკს და ხელს უწყობს აღდგენას მშობიარობის შემდეგ.
შეიძლება თუ არა ძუძუთი კვების გაგრძელება 2 წლის შემდეგაც?
დიახ, თუ დედასა და ბავშვს სურთ, გაგრძელება შესაძლებელია.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ძუძუთი კვება წარმოადგენს ჯანმრთელობის დაცვის ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტიან, ხელმისაწვდომ და ბუნებრივ გზას, რომელიც იცავს როგორც ბავშვს, ისე დედას. მისი მხარდაჭერა უნდა იყოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრიორიტეტი, რადგან იგი ამცირებს ინფექციური და ქრონიკული დაავადებების ტვირთს და ხელს უწყობს ჯანმრთელი თაობების ჩამოყალიბებას.
საქართველოში აუცილებელია სისტემური მხარდაჭერა პირველადი ჯანდაცვის დონეზე, განათლების გაძლიერება და ხარისხის სტანდარტების დანერგვა, რათა თითოეულ დედას ჰქონდეს შესაძლებლობა მიიღოს ინფორმირებული და მხარდაჭერილი გადაწყვეტილება.
წყაროები
- World Health Organization. Infant and young child feeding. Available from: https://www.who.int
- Victora CG, Bahl R, Barros AJD, et al. Breastfeeding in the 21st century: epidemiology, mechanisms, and lifelong effect. The Lancet. 2016. Available from: https://www.thelancet.com
- UNICEF. Breastfeeding: A mother’s gift, for every child. Available from: https://www.unicef.org
- National Institutes of Health. Human milk and immune development. Available from: https://www.nih.gov
- American Cancer Society. Breastfeeding and cancer risk reduction. Available from: https://www.cancer.org
- BMJ. Breastfeeding and maternal mental health outcomes. Available from: https://www.bmj.com
- Centers for Disease Control and Prevention. Breastfeeding data and policy support. Available from: https://www.cdc.gov
- New England Journal of Medicine. Regulating breast-milk substitute marketing. Available from: https://www.nejm.org
