სოციალურ ქსელებში გავრცელებული ახალი სახიფათო ტრენდი და მძიმე დამწვრობები ბავშვებში –
პოპულარული სათამაშო, საშიში ექსპერიმენტი და ექიმების მკაცრი გაფრთხილება მშობლებს
სოციალურ ქსელ TikTok-ზე გავრცელებულმა ახალმა ტრენდმა, რომელიც ბავშვებისა და მოზარდების მიერ ე.წ. „სქუიშის“ მიკროტალღურ ღუმელში გაცხელებას გულისხმობს, სხვადასხვა ქვეყანაში უკვე მძიმე დამწვრობების შემთხვევები გამოიწვია. დასავლური მედიის ინფორმაციით, ექიმები მშობლებს აფრთხილებენ, რომ მსგავსი „გამოწვევები“ შესაძლოა სიცოცხლისთვის საშიშ შედეგებთან იყოს დაკავშირებული, რადგან გაცხელებული სათამაშო შიგნით არსებულ გელს ადუღებს და აფეთქების შემდეგ იგი სხეულზე მძიმე თერმულ დაზიანებას იწვევს [1].
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ბავშვთა უსაფრთხოება ციფრულ ეპოქაში მხოლოდ ქუჩის, სკოლის ან სახლის გარემოს კონტროლს აღარ უკავშირდება. თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად იქცა სოციალური ქსელებით გავრცელებული ე.წ. „საშიში ტრენდები“, რომლებიც განსაკუთრებით მოზარდებში სწრაფად ვრცელდება. TikTok-ის, YouTube-ისა და სხვა პლატფორმების გავლენით ბავშვები ხშირად იმეორებენ ქცევებს, რომელთა რეალური საფრთხის შეფასება არ შეუძლიათ.
სამედიცინო სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ მსგავსი ტრენდები მხოლოდ ფსიქოლოგიური ან სოციალური პრობლემა არ არის. ისინი რეალურად ზრდის მძიმე ტრავმების, დამწვრობების, ინტოქსიკაციისა და ზოგიერთ შემთხვევაში სიცოცხლისთვის საშიში დაზიანებების რისკს [2]. სწორედ ამიტომ, სოციალური მედიის გავლენა ბავშვთა ჯანმრთელობაზე ბოლო წლებში საზოგადოებრივი ჯანდაცვის საერთაშორისო ორგანიზაციების ყურადღების ცენტრშიც მოექცა.
მიკროტალღურ ღუმელში ე.წ. „სქუიშის“ გაცხელების პრაქტიკა განსაკუთრებით საყურადღებოა, რადგან საქმე ეხება თერმულ დაზიანებას — ერთ-ერთ ყველაზე მძიმე და ხანგრძლივი რეაბილიტაციის საჭიროების მქონე ტრავმას. ბავშვებში დამწვრობა ხშირად არა მხოლოდ ფიზიკურ, არამედ ფსიქოლოგიურ და სოციალურ შედეგებსაც იწვევს.
პრობლემის აღწერა
ბოლო პერიოდში TikTok-ზე გავრცელდა ვიდეოები, სადაც მოზარდები ანტისტრეს სათამაშოებს, ე.წ. „სქუიშებს“, მიკროტალღურ ღუმელში ათავსებენ მათი „დარბილებისა“ ან „გათბობის“ მიზნით. ექსპერტების განმარტებით, ეს სათამაშოები შეიცავს გელისებრ ან ქაფისებრ მასას, რომელიც მაღალი ტემპერატურის პირობებში სწრაფად გადახურდება [1].
გავრცელებული ცნობებით, ზოგიერთ შემთხვევაში ბავშვებმა სათამაშო მიკროტალღურ ღუმელში დაახლოებით 30 წამით გააჩერეს. გაცხელების შემდეგ შიგნით არსებული მასა მდუღარე, წებოვან ნივთიერებად გადაიქცა. როდესაც სათამაშო დაზიანდა ან გასკდა, ცხელი მასა ბავშვებს სახეზე, გულმკერდსა და ხელებზე მოხვდათ, რამაც მძიმე დამწვრობები გამოიწვია.
მედიაში აღწერილია კონკრეტული შემთხვევებიც. ერთ-ერთი ინფორმაციით, 9 წლის ბავშვმა სახის არეში მძიმე დამწვრობა მიიღო, ხოლო მეორე შემთხვევაში 7 წლის ბავშვს მესამე ხარისხის დამწვრობები განუვითარდა და ინტენსიური მკურნალობა დასჭირდა [1].
სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ბავშვებისთვის განსაკუთრებით სახიფათოა სოციალური ქსელებით გავრცელებული ქცევების ბაძვა, რადგან მათ ხშირად არ აქვთ უნარი, შეაფასონ ექსპერიმენტის რეალური რისკი. გარდა ამისა, ვიდეოების ნაწილი მსგავს ქცევას „უსაფრთხო გასართობად“ ან „ექსპერიმენტად“ წარმოაჩენს, რაც დამატებით ზრდის საფრთხეს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
თერმული დამწვრობა ვითარდება მაშინ, როდესაც კანი და ქვემდებარე ქსოვილები მაღალი ტემპერატურის ზემოქმედებით ზიანდება. მიკროტალღურ ღუმელში გაცხელებული გელისებრი ნივთიერებები განსაკუთრებით საშიშია, რადგან ისინი დიდხანს ინარჩუნებს მაღალ ტემპერატურას და კანთან შეხებისას ღრმა დაზიანებას იწვევს [3].
ბავშვებში კანი უფრო თხელი და მგრძნობიარეა, ვიდრე მოზრდილებში, რის გამოც მაღალი ტემპერატურა ქსოვილებში უფრო სწრაფად აღწევს. შედეგად, მძიმე დამწვრობა შესაძლოა რამდენიმე წამშიც განვითარდეს.
ექიმები გამოყოფენ დამწვრობის რამდენიმე ხარისხს:
- პირველი ხარისხი — ზედაპირული დაზიანება, სიწითლე და ტკივილი;
- მეორე ხარისხი — ბუშტუკები, ძლიერი ტკივილი და კანის ღრმა დაზიანება;
- მესამე ხარისხი — კანის სრული დაზიანება და ზოგჯერ ქვემდებარე ქსოვილების ჩართვა [4].
გელისებრი მასა განსაკუთრებით პრობლემურია, რადგან კანს ეკვრის და მისი მოცილება რთულია. ეს ზრდის ქსოვილების უფრო ხანგრძლივი გადახურების რისკს და აუარესებს დაზიანების სიმძიმეს.
დამწვრობის შემდეგ შესაძლებელია განვითარდეს:
- ინფექცია;
- სითხისა და ელექტროლიტების დაკარგვა;
- ნაწიბურები;
- მოძრაობის შეზღუდვა;
- ფსიქოლოგიური ტრავმა;
- ხანგრძლივი რეაბილიტაციის საჭიროება [4].
ბავშვებში სახის, კისრისა და გულმკერდის არეში მიღებული დამწვრობები განსაკუთრებულად საყურადღებოა, რადგან ისინი შეიძლება დაკავშირებული იყოს სასუნთქი გზების დაზიანებასთანაც.
სპეციალისტები ხაზს უსვამენ, რომ მიკროტალღური ღუმელი განკუთვნილია მხოლოდ შესაბამისი პროდუქტებისა და ჭურჭლისთვის. სათამაშოების, პლასტმასის უცნობი მასალის ან გელშემცველი ნივთების გაცხელებამ შეიძლება გამოიწვიოს აფეთქება, ტოქსიკური ნივთიერებების გამოყოფა ან ძლიერი დამწვრობა.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, დამწვრობა მსოფლიოში ტრავმული დაზიანებების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიზეზია და განსაკუთრებით მაღალი რისკის ჯგუფად ბავშვები მიიჩნევიან [5].
WHO-ის შეფასებით:
- დამწვრობების მნიშვნელოვანი ნაწილი სახლის პირობებში ხდება;
- ბავშვებში ხშირია ცხელი სითხით, ორთქლითა და ცხელ ზედაპირთან კონტაქტით გამოწვეული დაზიანებები;
- მძიმე დამწვრობა ხშირად საჭიროებს ხანგრძლივ ჰოსპიტალიზაციას და რეაბილიტაციას [5].
ამერიკის პედიატრიის აკადემია აღნიშნავს, რომ სოციალური მედიის გავლენით გამოწვეული ე.წ. „სარისკო გამოწვევები“ ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა [6]. ექიმები განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებენ იმაზე, რომ ბავშვები ხშირად ვერ აცნობიერებენ ვიდეოში ნაჩვენები მოქმედებების შედეგებს.
კვლევები მიუთითებს, რომ ინტერნეტში გავრცელებულმა სახიფათო ტრენდებმა შეიძლება გავლენა მოახდინოს:
- თვითდაზიანების ქცევაზე;
- სახიფათო ექსპერიმენტებზე;
- ქიმიურ ან თერმულ ტრავმებზე;
- სუნთქვის შეზღუდვის პრაქტიკებზე;
- ცეცხლთან ან ელექტროენერგიასთან დაკავშირებულ შემთხვევებზე [7].
ბავშვთა უსაფრთხოების ექსპერტები ასევე აღნიშნავენ, რომ მშობლების ზედამხედველობა და ციფრული განათლება ტრავმების პრევენციის ერთ-ერთ მთავარ ფაქტორად რჩება.
საერთაშორისო გამოცდილება
ბოლო წლებში სოციალური ქსელებით გავრცელებულ სახიფათო ტრენდებზე არაერთი ქვეყანა რეაგირებს. TikTok-სა და სხვა პლატფორმებს პერიოდულად აკრიტიკებენ იმის გამო, რომ ალგორითმები სწრაფად ავრცელებს პოპულარულ, მაგრამ პოტენციურად საშიშ ვიდეოებს [8].
ზოგიერთ ქვეყანაში სკოლები და ჯანდაცვის უწყებები მშობლებს სპეციალურ რეკომენდაციებსაც აწვდიან. მათ შორისაა:
- ბავშვებთან ონლაინ უსაფრთხოებაზე საუბარი;
- სახიფათო ექსპერიმენტების შესახებ ინფორმირება;
- სოციალური მედიის გამოყენების მონიტორინგი;
- ბავშვებისთვის უსაფრთხო ციფრული ჩვევების სწავლება.
TikTok-ის წარმომადგენლების განცხადებით, პლატფორმიდან იშლება კონტენტი, რომელიც სახიფათო ქცევას ახალისებს ან მომხმარებლების ჯანმრთელობას საფრთხეს უქმნის [1]. თუმცა სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ვიდეოების სწრაფი გავრცელების პირობებში მხოლოდ წაშლა საკმარისი არ არის და საჭიროა პრევენციული განათლებაც.
აშშ-ის სამედიცინო ცენტრებში მომუშავე ექიმები აცხადებენ, რომ ბოლო პერიოდში გაიზარდა შემთხვევები, როდესაც ბავშვები სოციალური ქსელებიდან ნანახი „ექსპერიმენტების“ შედეგად იღებენ დამწვრობას ან სხვა სახის ტრავმას [6].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში სოციალური ქსელები ბავშვებსა და მოზარდებში ფართოდ არის გავრცელებული, რის გამოც საერთაშორისო ტრენდები ადგილობრივ სივრცეშიც სწრაფად ვრცელდება. სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ მშობლების ნაწილს უჭირს ონლაინ სივრცეში არსებული რისკების შეფასება, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ვიდეო გასართობ ან უწყინარ შინაარსად გამოიყურება.
ბავშვთა უსაფრთხოების საკითხი მნიშვნელოვანია როგორც ჯანდაცვის, ისე განათლების სისტემისთვის. ექსპერტების შეფასებით, პრევენცია უნდა მოიცავდეს:
- სკოლებში ციფრული უსაფრთხოების შესახებ განათლებას;
- მშობლების ინფორმირებას;
- სახლის პირობებში უსაფრთხოების წესების განმტკიცებას;
- ბავშვებთან ღია კომუნიკაციას სოციალური მედიის შესახებ.
საქართველოში ასევე აქტუალურია დამწვრობის პრევენციის საკითხი. ექიმები ყურადღებას ამახვილებენ იმაზე, რომ ბავშვები ხშირად ზიანდებიან სამზარეულოში, ცხელი სითხეებით ან ელექტრო მოწყობილობებით. სოციალური ქსელებით გამოწვეული ახალი რისკები ამ პრობლემას დამატებით განზომილებას აძლევს.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისა და ბავშვთა უსაფრთხოების შესახებ ინფორმაციის გავრცელება მნიშვნელოვანია ისეთი პლატფორმებისთვისაც, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge, https://www.publichealth.ge და https://www.gmj.ge, რადგან მოსახლეობის ინფორმირებულობა პირდაპირ უკავშირდება პრევენციას.
მითები და რეალობა
მითი: თუ ვიდეო სოციალურ ქსელშია გავრცელებული, ის უსაფრთხოა.
რეალობა: პოპულარული ვიდეო არ ნიშნავს უსაფრთხო ქცევას. სოციალური ქსელების ალგორითმები ხშირად ავრცელებს შოკისმომგვრელ ან ექსტრემალურ კონტენტს.
მითი: მიკროტალღურ ღუმელში სათამაშოს რამდენიმე წამით მოთავსება საფრთხეს არ ქმნის.
რეალობა: ზოგი მასალა სწრაფად გადახურდება და აფეთქების ან მდუღარე მასის გამოყოფის რისკს ქმნის.
მითი: მხოლოდ ცეცხლი იწვევს მძიმე დამწვრობას.
რეალობა: ცხელი გელი, ორთქლი, ზეთი ან გადახურებული პლასტმასიც შეიძლება მესამე ხარისხის დამწვრობის მიზეზი გახდეს.
მითი: თუ კანი მთლიანად არ არის დაზიანებული, ექიმთან მისვლა საჭირო არ არის.
რეალობა: ბავშვებში ნებისმიერი ფართო ან სახის არეში არსებული დამწვრობა საჭიროებს სამედიცინო შეფასებას.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რატომ არის მიკროტალღურ ღუმელში სათამაშოს გაცხელება საშიში?
სათამაშოს შიგნით არსებული მასალა შეიძლება სწრაფად გადახურდეს და აფეთქების შემდეგ მდუღარე, წებოვან ნივთიერებად გადაიქცეს.
რა უნდა გავაკეთოთ დამწვრობის შემთხვევაში?
დაზიანებული ადგილი დაუყოვნებლივ უნდა გაგრილდეს გამდინარე გრილი წყლით რამდენიმე წუთის განმავლობაში. არ შეიძლება ყინულის, ზეთის ან უცნობი ნივთიერებების გამოყენება. მძიმე ან ფართო დაზიანების შემთხვევაში აუცილებელია ექიმთან მიმართვა.
როდის არის დამწვრობა განსაკუთრებით საშიში?
თუ დაზიანებულია სახე, კისერი, გულმკერდი, ხელები ან არსებობს ბუშტუკები, ძლიერი ტკივილი ან კანის ღრმა დაზიანება, საჭიროა გადაუდებელი შეფასება.
როგორ დავიცვათ ბავშვები მსგავსი ტრენდებისგან?
მნიშვნელოვანია ბავშვებთან მუდმივი კომუნიკაცია, ონლაინ კონტენტის მონიტორინგი და ახსნა, რომ ინტერნეტში გავრცელებული ყველა „გამოწვევა“ უსაფრთხო არ არის.
არის თუ არა სოციალური მედიის კონტროლი საკმარისი?
ექსპერტები მიიჩნევენ, რომ მხოლოდ პლატფორმების კონტროლი საკმარისი არ არის. აუცილებელია ოჯახების, სკოლებისა და ჯანდაცვის სისტემის ერთობლივი ჩართულობა.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
სოციალური ქსელებით გავრცელებული სახიფათო ტრენდები თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ მზარდ გამოწვევად იქცა. ბავშვებისა და მოზარდების მიერ ონლაინ სივრცეში ნანახი ქცევების გამეორებამ შეიძლება მძიმე ტრავმები, დამწვრობები და სიცოცხლისთვის საშიში გართულებები გამოიწვიოს.
მიკროტალღურ ღუმელში ე.წ. „სქუიშის“ გაცხელებასთან დაკავშირებული შემთხვევები აჩვენებს, რამდენად სწრაფად შეიძლება უწყინარმა სათამაშომ სერიოზული დაზიანება გამოიწვიოს. განსაკუთრებით საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ მსგავსი ვიდეოები ხშირად გასართობ ფორმატში ვრცელდება და რეალურ საფრთხეს არ წარმოაჩენს.
პრევენციის მთავარი კომპონენტებია მშობლების ინფორმირებულობა, ბავშვებთან კომუნიკაცია, უსაფრთხოების წესების სწავლება და სოციალური მედიის მიმართ კრიტიკული დამოკიდებულების განვითარება. ამასთან, მნიშვნელოვანია სკოლების, სამედიცინო საზოგადოების და ციფრული პლატფორმების ერთობლივი ჩართულობა, რათა შემცირდეს ისეთი ქცევების გავრცელება, რომლებიც ბავშვთა ჯანმრთელობას პირდაპირ საფრთხეს უქმნის.
წყაროები
- Daily Mail. TikTok squishy toy microwave trend linked to severe burns in children. ხელმისაწვდომია: https://www.dailymail.co.uk
- World Health Organization. Child injuries and violence prevention. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int
- American Burn Association. Burn injury prevention and treatment. ხელმისაწვდომია: https://ameriburn.org
- Mayo Clinic. Burns: symptoms and causes. ხელმისაწვდომია: https://www.mayoclinic.org
- World Health Organization. Burns Fact Sheet. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/burns
- American Academy of Pediatrics. Social media challenges and child safety. ხელმისაწვდომია: https://www.aap.org
- National Institutes of Health. Social media influence on adolescent risk behavior. ხელმისაწვდომია: https://www.nih.gov
- TikTok Safety Center. Dangerous acts and challenges policy. ხელმისაწვდომია: https://www.tiktok.com/safety/en/dangerous-acts-challenges/
- წყარო
