პოლიტოლოგი და სტრატეგიული პროცესების ანალიტიკოსი ირაკლი ყიფიანი მორიგ პოსტს აქვეყნებს:
„დრო მიედინება, თუმცა პოლიტიკური ძალაუფლების ანატომია და მასების ფსიქოლოგიური ლაბირინთები შეურყეველ კანონზომიერებებს ექვემდებარება. ზუსტად სამი წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც ბრბოს აღტაცებისა და რისხვის დიქოტომიაზე ფიქრისას, ქვემოთ მოცემული სტრიქონები დავწერე. თანამედროვე რეალობის ფონზე ნათლად ჩანს, თუ როგორ იძენს წარსულში გაკეთებული აქცენტები ახალ, გაცილებით უფრო მწვავე დატვირთვას. სანახაობისადმი მარადიული ლტოლვა კვლავაც უხილავი ძაფებით მართავს საზოგადოებებს, მმართველთა ბედისწერა კი ისევ ბეწვის ხიდზე გადის. სწორედ ხსენებული მოცემულობის გათვალისწინებით, მივიღე გადაწყვეტილება, საარქივო ჩანაწერებიდან გამეცოცხლებინა და თქვენთვის გამეზიარებინა აღნიშნული ანალიზი:
ბრბოს ტაში და ეშაფოტის გრუხუნი. სანახაობის მარადიული წყურვილი და ძალაუფლების ცვალებადი ბედი
“ყოველთვის გახსოვდეს, რომ ბრბო, რომელიც ტაშს უკრავდა შენს მეფედ კურთხევას, ასევე დაუკრავს ტაშს შენთვის თავის მოკვეთას. ხალხს უყვარს სანახაობა…” – ტერი პრატჩეტის ეს მწარე, თუმცა საოცრად ზუსტი სიტყვები, გვაიძულებს დავფიქრდეთ ძალაუფლების, პოპულარობისა და ადამიანთა კოლექტიური ბუნების რთულ და სახიფათო ურთიერთკავშირზე. პრატჩეტი ფენტეზის სამყაროს პერსონაჟის ბაგეებით გადმოგვცემს იმ მარადიულ ჭეშმარიტებას, რომელიც საუკუნეების მანძილზე აწუხებდა ფილოსოფოსებს, მმართველებსა და ისტორიკოსებს: საზოგადოებრივი აღიარება ცვალებადია, ხოლო ბრბოს სიყვარული და სიძულვილი ხშირად ერთი და იმავე სანახაობის წყურვილით საზრდოობს.
ისტორიულად, მრავალი მოაზროვნე ცდილობდა გაეშიფრა მასების ქცევის ლოგიკა. რენესანსის ეპოქის ცნობილი პოლიტიკური ფილოსოფოსი, ნიკოლო მაკიაველი, თავის ტრაქტატში “მთავარი”, პრაგმატული სიმკაცრით აღწერს ადამიანურ ბუნებას, რომელსაც საოცრად ეხმიანება პრატჩეტი. მაკიაველის აზრით, “ზოგადად ადამიანებზე შეიძლება ითქვას, რომ ისინი უმადურები, ცვალებადები, პირფერები და მატყუარები არიან. გაურბიან საფრთხეს და ხარბები არიან სარგებლის მიმართ… სანამ მათთვის სარგებელი მოგაქვს, შენი ერთგულები არიან… მაგრამ როცა საჭიროება დადგება, ზურგს შეგაქცევენ.” მაკიაველი მმართველს აფრთხილებს, რომ ხალხის სიყვარული არასაიმედო საყრდენია ძალაუფლებისთვის, განსხვავებით შიშისგან, რომელიც უფრო მყარი კონტროლის მექანიზმია. უფრო ადრე, პლატონი “სახელმწიფოში” აკრიტიკებდა დემოკრატიას სწორედ იმის გამო, რომ მასები ადვილად ექცევიან დემაგოგების გავლენის ქვეშ და რაციონალურ განსჯას ემოციურ იმპულსებს ამჯობინებენ. მოგვიანებით, გუსტავ ლე ბონი თავის ნაშრომში “ბრბოს ფსიქოლოგია” დეტალურად აღწერს, თუ როგორ კარგავს ინდივიდი კრიტიკულ აზროვნებასა და პიროვნულ პასუხისმგებლობას მასაში ჩაკარგვისას. ეს მოაზროვნეები, სხვადასხვა ეპოქასა და კონტექსტში, ერთსა და იმავე პრობლემას ეხებიან – კოლექტიური ქცევის ირაციონალურობასა და ცვალებადობას.
რა ფსიქოლოგიური მექანიზმები განაპირობებს ბრბოს ასეთ ქცევას? უპირველეს ყოვლისა, ეს არის ემოციური გადადება – ემოციები, განსაკუთრებით ძლიერი სიხარული, რისხვა, შიში, სწრაფად ვრცელდება ჯგუფში და ინდივიდები ერთმანეთის განწყობას იზიარებენ კრიტიკული ფილტრის გარეშე. მეორე ფაქტორია დეინდივიდუალიზაცია, როდესაც ადამიანი ბრბოს ნაწილი ხდება, ის კარგავს საკუთარი “მე”-ს შეგრძნებას და, შესაბამისად, პასუხისმგებლობას საკუთარ ქმედებებზე. ანონიმურობის განცდა აადვილებს ისეთი ქმედებების ჩადენას, რასაც ინდივიდუალურად არ გააკეთებდა. ასევე მნიშვნელოვანია კონფორმიზმის ფენომენი, ჯგუფის წნეხი და სურვილი, იყო მიღებული, აიძულებს ინდივიდს, დაეთანხმოს უმრავლესობის აზრს, თუნდაც შინაგანად არ იზიარებდეს მას. ბრბო ხშირად რეაგირებს გამარტივებულ ლოზუნგებსა და ძლიერ სიმბოლოებზე, რაც მას ადვილად სამართავს ხდის დემაგოგებისთვის.
პრატჩეტის ფრაზა “ხალხს უყვარს სანახაობა” ამ ფენომენის ბირთვს ეხება. სანახაობა, იქნება ეს მეფედ კურთხევა თუ თავის მოკვეთა, გლადიატორების ბრძოლა, პოლიტიკური მიტინგი თუ რეალითი შოუ, მძლავრი სოციალური და ფსიქოლოგიური ფუნქციის მატარებელია. ის უზრუნველყოფს გართობასა და რეალობიდან გაქცევას, ქმნის სოციალური ერთობის ილუზიას საერთო ემოციური გამოცდილების გარშემო და ხშირად ემსახურება კათარზისს, დაგროვილი ემოციების, სიხარულის, ბრაზის, აგრესიის გამოთავისუფლებას კოლექტიური ფორმით. ისტორიულად, სანახაობები, სამეფო ცერემონიები, სამხედრო აღლუმები, საჯარო დასჯები, ძალაუფლების დემონსტრირებისა და ლეგიტიმაციის ინსტრუმენტიც იყო. თანამედროვე ეპოქაში სანახაობის ფორმები შეიცვალა, მედია, სპორტი, სოციალური ქსელები, მაგრამ მისი არსი და გავლენა ადამიანთა ცნობიერებაზე უცვლელი რჩება.
ამ ფსიქოლოგიური მექანიზმებისა და სანახაობის წყურვილის პოლიტიკური და სოციალური შედეგები ხშირად დრამატულია. ლიდერები, რომლებიც თავიანთ ძალაუფლებას ბრბოს ემოციებსა და ტაშზე აფუძნებენ, მუდმივად ამ სანახაობის შექმნასა და შენარჩუნებაზე არიან დამოკიდებულნი. ეს ქმნის პოლიტიკურ არასტაბილურობას, რადგან ისევე სწრაფად, როგორც ბრბო აღაზევებს კერპს, შეუძლია მისი დამხობაც, როდესაც სანახაობა მოსაწყენი გახდება ან ლიდერი ვეღარ დააკმაყოფილებს მუდმივად ცვალებად მოლოდინებს. თავად ლიდერისთვის ეს სახიფათო თამაშია, ის მუდმივად ბეწვის ხიდზე გადის, ცდილობს შეინარჩუნოს პოპულარობა და ამავდროულად, ეშინია იმავე ბრბოს რისხვის. საზოგადოებისთვის კი ამგვარი დინამიკა სავსეა საფრთხეებით: კრიტიკული აზროვნების ეროზია, მანიპულაციისადმი მოწყვლადობა და კოლექტიური უსამართლობის შესაძლებლობა, როგორც პრატჩეტის მიერ ნახსენები ტაში ეშაფოტთან.
დასასრულს, პრატჩეტისა და მაკიაველის დაკვირვებები ბრბოს ბუნებაზე მწარე, მაგრამ ფასდაუდებელ გაკვეთილს გვაძლევს. ადამიანთა კოლექტიური ქცევა, ემოციებითა და სანახაობის წყურვილით ნაკვები, მძლავრი, მაგრამ არასაიმედო და სახიფათო ძალაა. მიუხედავად იმისა, რომ საზოგადოებრივი აზრი დემოკრატიულ საზოგადოებაში მნიშვნელოვანია, მხოლოდ პოპულარობასა და ცვალებად განწყობებზე დაფუძნებული ძალაუფლება და სოციალური წესრიგი მყიფეა. ამიტომ, როგორც ლიდერებისთვის, ისე რიგითი მოქალაქეებისთვის, სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია კრიტიკული აზროვნების უნარი, დავინახოთ სანახაობის მიღმა არსებული რეალობა, გავაანალიზოთ ინფორმაცია და წინააღმდეგობა გავუწიოთ ბრბოს ინსტინქტებს. პრინციპული ლიდერობა, რომელიც ღირებულებებს ეფუძნება და არა მხოლოდ რეიტინგებს, და ინდივიდუალური პასუხისმგებლობა, რომელიც გვიცავს მასობრივ ფსიქოზში ჩათრევისგან, აუცილებელი პირობაა უფრო სამართლიანი, სტაბილური და რაციონალური საზოგადოების შენებისთვის. ბრბოს ტაში შეიძლება მაცდური იყოს, მაგრამ მისი ცვალებადი ბუნების გაცნობიერება პირველი ნაბიჯია იმისკენ, რომ ეს ტაში საბოლოოდ ეშაფოტის გრუხუნში არ გადაიზარდოს.“
ირალკი ყიფიანი
27.04.2023
